The Project Gutenberg eBook of Chartvlarivm Ecclesiae Sancti Petri de Bvrgo Valentiae Ordinis Sancti Avgvstini

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Chartvlarivm Ecclesiae Sancti Petri de Bvrgo Valentiae Ordinis Sancti Avgvstini

Author: Ulysse Chevalier

Release date: April 8, 2005 [eBook #15582]

Most recently updated: December 14, 2020

Language: Latin

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/15582

Credits: Produced by Robert Connal and the Online Distributed

Proofreading Team from images generously made available

by gallica (Bibliothèque nationale de France) at

http://gallica.bnf.fr.

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CHARTVLARIVM ECCLESIAE SANCTI PETRI DE BVRGO VALENTIAE ORDINIS SANCTI AVGVSTINI ***

SOCIÉTÉ D'ARCHÉOLOGIE DE LA DROME.

CHARTVLARIVM

ECCLESIAE

SANCTI PETRI DE BVRGO

VALENTIAE

ORDINIS SANCTI AVGVSTINI.

Ex monumentis ineditis descripsit,

prolegomenis & notis illustravit, indicibus auxit

C.-U.-J. CHEVALIER

S.C.E. diaconus.

CHARTVLARIVM

SANCTI PETRI DE BVRGO.

I.

Carta de officio & dignitate Prioris Burgensis ecclesie.[A]

PRIOR[1] primum comuni consilio canonicorum talis eligi debet, qui ecclesie & universe dispensationi tocius comunie idoneus habeatur. Deinde assensu abbatis in capitulo ab universo conventu voluntarie approbatus pompatice in ecclesiam ductus, ad dexteram abbatis ab ipso abbate collocari debet; primus cantare, ultimus legere[2], curam universorum gerere. Si quid inhonestum aut emendandum fuerit, corrigere & emendare. Dum abbas non affuerit, clericos in choro communi consilio & voluntate canonicorum elevare, capiscolium & rectorem scolarum in capitulo consilio & voluntate canonicorum [pone]re. Primus de universis necessariis communie[3], intrinsecus sive extrinsecus respondere. Baiulum,[4] cellerarium[5] & omnem familiam providere & custodire, sacramenta in capitulo cum canonicis & procuratoribus capere, intus & extra curiose administrare; procuratores, sive dispensatores communie ceterarumque rerum consilio canonicorum disponere, claves commendare, iusticias & iudicia in capitulo pertractare, hac definire. Si vero prior defuerit, deliberacione & iudicio procuratorum aliorumque canonicorum iusticie & iudicia pertractanda hac definienda sunt, nisi tanta vel talis interveniat causa, que definiri non valeat. Tunc ad abbatem recurratur, ut in capitulo cum canonicis per ipsum diffiniatur. Prior in comutationibus sive in venditionibus ubique terciam partem sibi recipit, nisi in propriis ecclesie possessionibus [nec non] in condaminis[6], & in clauso[7], & in prato, & in devisio[8], & in feudis canonicorum. Prioris sunt domus & casamenta, a domo Giraldi Chaulet usque ad vallum [d]e las Torloicheiras, & tenementu[m Ga]landi & vinea de Ylice. Deficiente priore, omnia que prioratus sunt debent ad communiam canonicorum & mensam redire, unde accepta fuerunt. Prior in refectorio primus ad tintinnabulum sedet, solus comedit, duplicem capit cibum, in comestionibus carnium & piscium, exceptis volucribus de quibus tercia pars ei minuitur. In consultis primus; Benedicite suum est; nichil de rebus ecclesiasticis sive communie sine canonicis vel procuratoribus agere habet, nisi forte grandis interveniat causa. Quicquid ad ecclesiam vel ad communiam attinet consilio canonicorum agendum est. Placita enim vicarie & negocia causarum hominum universe terre communie, a priore sive a procuratoribus cum canonicis in claustro pertractanda sunt. Lex communiter canonicorum est. In gatgeriis[9] quas communia acceperit, si quid venditionis vel commutationis evenerit totum communie erit.

Nos B. Ebredunensis Archiepiscopus[10], & P. succentor Parisiensis[11], oculata fide ista predicta vidimus in cartolario ecclesie Sancti Petri de Burgo, & legimus de verbo ad verbum[12].

[A] Transcription de l'original d'un extrait sans date du Cartulaire de Saint- Pierre du Bourg (voir Notice paléographique préliminaire), parchemin de 23 lignes. Le dos porte cet autre titre: De dignitate & officio prioris, avec cette note: tamen nullam datam habet & parum valet. Cette charte, comme l'insinue la souscription, a eu deux sceaux pendants sur double queue, dont il ne reste que les attaches.

[1] Dans les monastères, le prieur avait le premier rang après l'abbé, & gouvernait en son absence sous le titre de prieur claustral. Les obédiences ou membres d'une abbaye étaient sous l'autorité d'un prieur: il prenait le nom de conventuel quand il ne reconnaissait pas de supérieur; tel fut celui du Bourg de Valence après la transformation de l'abbaye en collégiale (voir Notice historique prélim.). Cet ancien statut règle ses obligations et ses droits.

[2] Dans la récitation de l'office canonial, c'est au plus digne du choeur d'entonner la première antienne & de lire la dernière leçon des nocturnes.

[3] Biens possédés en commun, dont le produit était affecté aux besoins de la communauté.

[4] Bajulus, économe, chargé de l'administration des biens.

[5] De cella, sommelier, pourvoyant au réfectoire.

[6] Condamina, terre directement exploitée par le seigneur.

[7] Clausum, enclos, ou terrain renfermé dans la clôture conventuelle.

[8] Devisium, anciennement devèse, pâturage réservé & défendu.

[9] Gageria, bien mobilier ou immeuble donné en nantissement au créancier (voir ch. III & IV).

[10] D'après son écriture, cette charte remonte à la fin du XIIe siècle ou aux premières années du XIIIe. A cette époque, les annales de l'église d'Embrun font mention des archevêques Bertrand Ier, ancien chancelier de l'Université de Paris, successeur de Pierre III (CHORIER, État polit. du Dauph., t. II; cf. [ALBERT], Hist. ecclés. du dioc. d'Embrun, t. II, p. 113, qui n'admet pas ces deux prélats), & Bernard II Chabert, massacré par les hérétiques en 1235 (Id., ibid., & Gallia Christiana nova, t. III, col. 1076).

[11] On nommait succenteur celui qui dans les collégiales chantait après le précenteur (primas cantor). Dans la dernière moitié du XIIe siècle vivait Pierre surnommé cantor (cf. PILLET, Hist. de Gerberoy, p. 343: Petrus præcentor Parisien. en 1185; DUPLESSIS, Hist. de Meaux, t. II, p. 81: P. cantor Paris. en 1195), chanoine de l'église de Paris, dont il refusa la dignité épiscopale, ainsi que celle de Tournay (Annales Cisterc., t. III, p. 311); il mourut dans la solitude de Longmont en 1197 (Gallia Christ. nova, t. VII, p. 78), laissant comme principal titre littéraire: Verbum abbreviatum (OUDIN, Comment. de Script. eccles., t. II, p. 1661).--Notons encore qu'un Petrus cantor, chanoine de Saint-Pierre du Bourg, figure en 1191 (ch. XI).

[12] Cet acte n'est point le seul extrait du Cartulaire de Saint-Pierre dont ces deux personnages attestèrent la teneur par l'apposition de leurs sceaux (voir ch. IX & XII).

II.

27 janvier 1065.

[Bulla privilegii Alexandri II papæ][A].

(Habemus) Bullam Alexandri papæ II continentem quatuor capita in substantia effectualiter. Primum quidem, quod ipse papa ecclesiam Sancti Petri de Burgo sub deffensione Sedis Apostolicæ recepit[1]. Secundum, quod omnia eidem ecclesiæ olim oblata seu offerenda, tam a Gontardo episcopo Valentiæ[2] quam etiam a suis prædecessoribus seu a quibuscunque fidelibus, confirmavit. Tertium, quod indebitas atque injustas consuetudines seu invasiones, quas ipse episcopus seu prædecessores sui fecerunt, omnino irritas & inutiles decrevit. Quartum, quod interdicit ut nulla persona dictam ecclesiam de his inquietet seu diminuat, indebitos atque nocuos mores imponat. Quod si aliquis attemptaverit & admonitus canonice emendare contempserit, sciat se authoritate apostolica excommunicatum. Datum Laterani, vjo kalendas februarii, pontificatus sui anno quarto [3].

[A] Analyse tirée de l'Inventaire raisonné, fol. 2 (Cartulaire, fol. CCV).

[1] Au moyen âge, il est peu d'établissements religieux en France qui n'aient obtenu d'être mis sous la protection du Saint-Siége: en quoi consistait ce privilége? Il ne sera pas inutile de l'indiquer au début de ces publications diplomatiques. Les bulles de priviléges accordées aux monastères par les papes les exemptaient de la juridiction épiscopale ordinaire & les soumettaient directement au Saint-Siége; elles avaient pour but de confirmer leurs dotations, d'empêcher leur spoliation & de prévenir leur relâchement. Des abbayes, sortirent les hommes les plus saints et les plus savants. Les plus anciennes bulles d'exemption datent du pape Hormisdas (THOMASSIN, Vet. & nova Eccl. disciplina, p. I, 1. III, c. 30;--BIANCHI, Dell' ester polizia della Chiesa, t. IV, p, 360;--DU CHESNE, Hist. Franc., t. I, p. 662;--UGHELLI, Italia sac., t. IV, col. 955;--MABILLON, Annal. Bened., t. I, p. 345, etc.). Les monastères de fondation royale avaient de droit cette prérogative (cf. MARCULFE, Formular., lib, I, n. 1 & 2;--Patrol. lat., t. CLXXXVII, col. 697). Mais, à partir du XIIe siècle, les évêques contestèrent ces priviléges, devenus des obstacles à leur autorité & au gouvernement des paroisses, & querellèrent souvent les abbés à cet égard. La constitution Inscrutabili de Grégoire XV a déterminé le droit actuel de exemptorum privilegiis & subjectione (FERRARIS, Biblioth. canonica, etc., édit. Migne, 1861, t. VI, col. 1154).

[2] Gontard était de la famille des premiers comtes de Valentinois; fils de Hugues, il succéda sur le siége de Valence, d'après le P. ANSELME (Hist. généal. & chronol. de la maison roy. de France, t. II, p. 186), à son oncle l'évêque Pons, ou plutôt, d'après M. l'abbé ROUCHIER (Hist. du Vivarais, t. I, p. 429, n. 1), à son oncle Odon (Ier, fils du comte Geilin II, omis par tous les catalogues). En résumant les travaux du P. COLUMBI (De rebus gestis Valentin. & Diensium episcop., p. 17), de Mgr. DE CATELLAN (Antiquités de l'égl. de Valence, p. 225), des PP. RICHARD & GIRAUD (Bibliothèque sacrée, édit. 1826, t. 28), & de M. MARION (liste des évêques de Valence, dans l'Annuaire de l'Histoire de France pour 1851), nous trouvons que l'épiscopat de Gontard dura au plus de 1082 à 1100. Grâce au Cartulaire de Saint-Barnard de Romans, M. GIRAUD a pu (Essai histor., Ire part., preuv., p. 45, n. 2) reculer de douze ans son avénement: outre qu'il nous le montre (ch. 119 & 181) administrateur de l'église de Vienne pendant la vacance en 1082, la charte 12 contient une convention qu'il fit avec l'archevêque Léger, c'est-à-dire au plus tard en 1070, année de la mort de ce dernier. Mais une charte du Cartulaire de Saint-Félix de Valence (inédit) va nous permettre de fixer cette époque d'une manière définitive: Noverint ... quod anno Incarnationis Domini nostri Ihesu millesimo sexagesimo VI, anno III episcopatus Gontardi gratia Dei episcopi Valentini; c'est donc en 1063 ou 1064 que Gontard a été élu évêque.-- Relevons une erreur en finissant: M. TEULET (Inventaires & documents des archives de l'Empire, t. I, p. 41 a) assure que l'évêque de Valence qui assista à un contrat passé à Toulouse en 1118 se nommait Gontard & occupa ce siége de 1082 à 1134; disons seulement qu'Eustache était évêque de Valence dès 1111 (voir ch. VII, n. 5).

[3] Alexandre II fut couronné pape le Ier oct. 1061 (JAFFÉ, Reg. Pont. Rom., p. 390); il était encore à Latran le 16 avril 1065, jour où il délivra une bulle en faveur du monastère de Saint-Miniat de Florence, & le 17 qu'il en accorda une autre à celui de Saint-Pierre de Pérouse (Patrol. lat., t. CLXVI, col. 1290).--Bien que la contexture & surtout la date de cette bulle ne semblent pas du XIe siècle, elle ne saurait être de ses successeurs Alexandre III ou Alexandre IV, qui à l'époque correspondante de leur pontificat étaient, le premier (1163) à Tours (JAFFÉ, ibid., p. 189) & le second (1258) à Viterbe (Cartul. inéd. de Léoncel).

III.

1160.

Carta de gageria quam habet ecclesia de Burgo a Giraldo Bastet in portu de Burgo [A]

EGO Odo Dei gracia Valentinus episcopus[1], per presentem cartam sigilli mei impressione signatam tam presentibus quam futuris notum facere dignum duxi, quod prior & canonici Sancti Petri de Burgo suam michi presenciam exhibentes, tum quibusdam scripturis tum testibus idoneis sufficienter coram me probaverunt, quod Giraudus Bastet[2] quicquid iuris in portu de Burgo habere videbatur, pro C.C.C.C. solidis Viennensis monete[3] pignori obligavit priori & canonicis eiusdem ecclesie presentibus & futuris; ita tamen quod quandocumque pignus huiusmodi sibi vel heredi suo fuerit redimendi facultas, postquam idem[4] canonici annualem censum omnino receperint & debite fortis plenam habuerint solucionem, ius proprietatis quod in eodem portu sibi congruere debet, libere & quiete ad eum redibit & eius vel heredis sui convertetur in usus. Preterea iuxta eiusdem pacti tenorem si forte idem canonici emcionis vel pignoris causa ab his qui in partem eiusdem Giraudi sub ipsius dominio predicti portus possessores existunt, quicquam poterint vendicare, prehabito tamen ipsius Gir. vel heredis sui consilio, libere & quiete sibi adquirere & possidere liceat; & cum idem pignus liberabitur quascumque in adquisicione rusticani iuris[5] eadem ecclesia expensas fecisse videbitur, cum debita forte plenarie recuperare debebit. Vt igitur ea que predicta sunt firma maneant & inconcussa, & ad quorumlibet calumniancium iniuriam cohercendam si forte ibidem ab aliquo fuerit illata, quod idem Gir. pro posse suo se opponat ita tamen quod guerram vel expensas inde non faciat, ipse & Willelmus de Cruzol frater eius sub iuramento promiserunt; insuper & fideiussores & obsides constituti sunt Petrus Ugonis, Galbertus de Balfre cum ipsis; & si forte super hoc aliqua predictis canonicis ab aliquo inferretur iniuria unde adversus Gir. merito conqueri deberent, ad commonicionem prioris vel alicuius canonici infra Valenciam tamdiu obsidium sub iuramento tenere debent, donec de dampnis sibi illatis condigne sit satifactum (sic). Si vero predictorum aliquem interim mori contigerit, eque idoneus obses vel fideiussor ad commonicionem prioris vel alicuius canonici de Burgo sine mora restitui debet. Quod ut fideliter observetur hec omnia laudavit Agnes uxor Gir. & fideiussores constituti sunt Willelmus Eustorgii, Guinisius de Castro Novo[6], Ar. de Castro Boc[7]. Testes sunt Falco prior, Siebodus, Petrus, Willelmus Aaugis, Boso, Vgo de Pairan, Willelmus de Alexiano. Eapropter supradictis testibus & eorumdem canonicorum scripturis ego plenam adhibens fidem, quod inter eos & ipsum Gir. contractum fuerat confirmavi & robur auctoritatis mee atribui. Facta sunt hec anno ab Incarnacione Domini Mo Co lx.

[A] Texte pris sur l'original, parchemin de 26 lignes, avec sceau de l'évêque Odon sur lemnisque de cuir. Au dos se trouve cet autre titre: Debitum ecclesie Burgi contra Giraudum Basteti de IIIIc sol. Vien. ex causa mutui facti anno Mo Clx,--& cette analyse: Giraudus Basteti obligavit priori & canonicis Sancti Petri de Burgo Valentie totum jus quod habebat in portu Rodani pro CCCC. solidis quos habuit ab ecclesia; & donec solvisset dictos sol. debebant percipere censum pertinens sibi pro parte quam habebat in dicto portu.--Cette charte a été transcrite dans l'Invent. rais., fol. 41, avec la cote no 21.

[1] Odon ou Eudes de Chaponay, second évêque de ce nom (ch. II, n. 2, d'après le Cartulaire de Saint-Chaffre, p. 29), était fils de Gui (Guido) de Chaponay & d'Anne de Beaumont (COLUMBI, Opuscula varia, pp. 256 & 567 sqq.), & oncle de Guillaume de Crussol (ch. IV) & par conséquent de Giraud Bastet, son frère. D'après le P. COLUMBI, Odon, évêque vers 1154, l'était encore en 1188; M. MARION indique: vers 1156--vers 1188. Nous possédons treize chartes inédites de ce prélat: la plus ancienne est de 1158 & la dernière de 1185; nous prouverons (ch. IX, n. 3) que son successeur Falcon siégeait en 1187.--Le sceau d'Odon est à notre connaissance encore appendu à quatre titres; la légende est: ODO·VALENTINVS·EPISCOPVS.

[2] Le P. ANSELME (Hist. généalog., etc., t, III, p. 702 sqq.) a donné une généalogie des seigneurs de Crussol, qu'il ne fait pas remonter au-delà du XIIIe siècle: le Cartulaire de Saint- Pierre du Bourg lui aurait permis d'y ajouter quelques degrés. Giraud (nommé par sobriquet) Bastet, dont la mère est qualifiée de vicomtesse (ch. IV), avait pour oncle l'évêque de Valence Odon, pour frère Guillaume de Crussol (ch. III & IV) & pour femme Agnès (ch. III). Il eut pour descendants Gui & Adalbert, qui apparaissent en 1209, (ch. XVI); Gui vivait encore vers 1224 (ch. XXXIII), & avait pour fils Giraud Bastet (Ier du P. ANSELME) que nous voyons encore en 1233, 38 & 45; Adalbert, auquel son père avait donné ses droits sur le port du Bourg paraît en 1210, 14, 33 & 38. Nous ne pousserons pas plus loin ces détails généalogiques: heureux d'avoir fourni des titres authentiques à ceux qui voudront compléter ou reprendre l'histoire de cette famille (voir encore ch. IV, n. 1). Ses armes, que nous avons trouvées sur deux sceaux appendus à des chartes de 1233 & 1238, étaient: fascé d'or & de sinople de six pièces; la légende porte: S. GIRAVDI BASTET.--Le nom de Bastet se propagea aussi dans la maison de Crussol d'Uzès: le chevalier Pons Bastet, de cette famille, fit en 1190 partie de la troisième croisade; ses armes figurent sous le no 9 des insertions supplémentaires de la galerie des Croisades du musée de Versailles: de gueules à trois bandes d'or.

[3] Il serait difficile d'apprécier la valeur actuelle de cette somme; rappelons seulement que la livre valait à cette époque 18 fr. 443m (table de DERNIS); le sou d'argent avait pour équivalent douze deniers & le sou d'or quarante; enfin, le denier était, deux siècles après Charlemagne, la 124e partie de la livre (ABOT DE BAZINGHEN, Traité des monnoies). Le sou d'or vaudrait, à ce compte, 6 fr. & celui d'argent 1 fr. 784m; les 400 sous dont il s'agit ici, supposés en monnaie d'or, vaudraient, à leur tour, 2400 fr.; somme qui paraît au-dessous de la valeur de la part du port donnée en nantissement à l'église du Bourg par Giraud Bastet. Nous trouvons la preuve de cette conjecture dans la charte XVI: le Chapitre en retirait alors 20 livres de revenu, soit, d'après la valeur de la livre à cette époque (ch. VI, n. 4), 393 fr. 44 c. En supposant le revenu du chapitre à peu près égal à l'intérêt de la somme engagée & l'argent prêté au denier vingt, ces 20 livres auraient valu en capital 7868 fr. 88 c., ce qui rend le sou d'or équivalent à 19 fr. 672m, valeur intrinsèque qu'il est nécessaire de multiplier par le pouvoir de l'argent, pour en connaître la valeur relative à notre époque.--Voir sur la numismatique des archevêques de Vienne: FAURIS DE SAINT-VINCENS, Mémoire sur les monnoies qui ont eu cours en Provence;--TOBIESEN-DUBY, Traité des monnoies des prélats & des barons, t. I, p. 1; -- Mémoires de l'Académie des Inscript. & Belles-Lettres, t. XV, p. 482;--L. FOULQUES, Essai sur l'art monétaire & sur l'origine des hôtels des monnaies de Lyon, Macon & Vienne, 1837;--G. DI SAN QUINTINO, Monete del Xo e del XIo secolo scoperte nei dintorni di Roma; Torino, 1846, p. 20;--Dictionn. de Numismatique & de Sigillographie religieuses; Paris, Migne, 1852, col. 1428;--H. MORIN, Numismatique féodale du Dauphinè; Paris, 1854, in- 4o, pp. 1-38, pl. I-IV & XXIII, n. 1;--POEY D'AVANT, Monnaies féodales de la France, 3 vol. in-4o, 1858-1862, t. III, pp. 39-47;--Bulletin de la Société, Ire an., p. 230.

[4] Contraction pour iidem.

[5] Le Lexicon manuale ad script. mediæ & inf. latinitatis ex glossariis Car. Dufresne-Ducangii, Carpentarii, Adelungii & aliorum, Paris, 1858, grand in-8o, ne fait pas mention de cette acception du mot jus. Elle s'applique au liv. III, tit. XLIX, De immunitate ecclesiarium, etc., chap. 3e des Décrétales de Grégoire IX (Corpus iuris canonici, ed. I. Hen. Bochmer, Halæ Magdeb., 1747, in-4o, t. II, col. 617), relatif au droit de chaque église sur les colons de ses terres.

[6] La famille de Châteauneuf-d'Isère (voir ch. XIII, n, 2) sut la bienfaitrice de tous les établissements religieux des environs.

[7] Châteaubourg, en Vivarais (voir ch. XIII, n. 4).

IV.

1162.

Carta de gageria quam habet ecclesia de Burgo a Willelmo de Cruzol in portu. de Burgo [A].

EGO Willelmus de Cruzol[1], cum necessitas mea creditorum suffragium me cogeret implorare, urgenti necessitati mee consulere volens, quicquid iuris habere videbar in portu de Burgo, prehabita consilii deliberacione, pro D. C. solidis[2] Viennensis monete domno Falconi priori de Burgo & ceteris eiusdem loci canonicis presentibus & futuris, cum matris mee vicecomitisse consilio & assensu, pignori obligavi: ita tamen quod quandocumque pignus huiusmodi fuerit michi vel heredi meo redimendi facultas, postquam idem canonici annualem censum cum integritate receperint & debite sortis plenariam solucionem habuerint, ius proprietatis quod in eodem portu ad me spectare dinoscitur, libere & quiete meos vel heredis mei redigatur in usus. Si vero predicta moneta tunc temporis videretur aliquatenus deteriorata, de pacto talem sibi teneor facere recompensacionem quod ecclesia predicta indemnis per omnia conservetur. Preterea taliter inter nos ego & ipsi convenimus, ut si forte ab his qui nomine meo ibidem possessores existunt, emcionis vel pignoris causa, bona fide & iusto titulo eam quam ibidem partem habere videntur, eadem ecclesia poterit adhipisci, prehabito tamen mecum vel cum herede meo consilio, sibi vendicare liceat & possidere; & cum idem liberabitur pignus, quascumque in adquisicione rusticani iuris expensas idem canonici fecisse noscuntur, cum debita sorte plenarie recuperare debebunt, Vt igitur ea que predicta sunt a me fideliter & efficaciter observentur, & si forte calumnia vel iniuria aliqua super hoc ab aliquo sibi illata fuerit, quod sine guerre & expensarum incommodo me pro posse meo opponam, sub iuramento ego & Ar. de Aj & Oliverius de Montaisone promisimus & obsides & fideiussores nos inde constituimus; ita tamen quod quandocumque idem canonici de illata super hoc sibi iniuria merito conqueri poterint, nos infra castrum de Cruzol tamdiu obsidium tenere debemus donec condigne sibi sit satifactum. Ad maiorem huius rei constanciam domnum Odonem Valentinum episcopum avunculum meum, in cuius presencia hec omnia facta noscuntur, fideiussorem constitui, quem instanter rogavi quatenus sigilli sui munimine presentem cartam corroboraret. Item obsides & fideiussores constitui Guienisium de Castro Novo, Vgonem d'Aj, Bo. de Bolzanis, Vmber. de Castro Novo, Vmber. de Castro Boc, Ar. de Castro Boc, sub tali scilicet condicione quod si quis de predictis obses vel fideiussor interim decesserit, ad commonicionem prioris vel alicuius canonici de Burgo eque idoneus infra mensem sibi restituatur. Facta sunt hec anno ab Incarnacione Domini Mo Co lxo ijo.

[A] Texte tiré de l'original, parchemin de 24 lig., portant sur le dos cet autre titre: Debitum ecclesie Burgi contra Guillelmum de Cruceolo de vc sol. Vien. causa mutui facti anno mo clxij; avec cette analyse: Willelmus de Cruzol pro sua necessitate tradidit in gageriam sive in pignus domno Falconi priori & ceteris canonicis Sancti Petri totum jus quod habebat in portu Rodani pro Vc. solidis monete Vienn. tenendi & annuatim percipiendi fructus dicti juris donec redimeret vel ejus heredes illud jus quod habebat in dicto portu.

[1] Guillaume de Crussol était frère de Giraud Bastet (ch. III, n. 2). Un autre Guillaume (son fils ou petit-fils) paraît en 1210 (ch. XVII); sa femme s'appellait Vassalde (ch. XXI); ils avaient un fils Rainaud & une fille dont on ne sait pas le nom (ibid.). Un Guillaume de Crussol figure encore comme témoin en 1238 (ch. XXXVI), etc.

[2] Ces 600 sous en or auraient valu (ch. III, n. 4) à cette époque 3600 fr.; en 1210 la portion du port pour laquelle elle avait été engagée rapportait 30 livres Viennoise de revenu, soit 590 fr. 16 c., ou un capital de 11803 fr. 20 c.

V.

1164-82.

De protectione Odonis episcopi [A].

ODO Dei gracia Valentinus dictus episcopus, karissimo in Xpisto & venerabili filio suo Guigoni Sancti Petri de Burgo reverendo priori & ceteris eiusdem ecclesie canonicis presentibus & futuris, in perpetuum. Cum omnibus ecclesiis iuridictioni nostre subiectis ex officio nobis iniuncto iura sua tueri & integra conservare & earum paci & tranquillitati in posterum providere debeamus, specialiter eas fovere & earundem utilitatibus & incrementis totis nos providere viribus oportet, que digniores Deo inter ceteras exibent famulatus, & nobis specialius adherere noscuntur, Eapropter, dilecti in Domino filii, utilitati & paci vestre in posterum providentes, quecumque predia, quascumque possessiones sive redditus, nomine emcionis vel pignoris, seu fidelium beneficiis vel quibuslibet aliis modis, ecclesia vestra tam per se quam per alios inpresenciarum iuste & quiete tenere vel possidere videtur, vel in futurum Deo propicio canonice poterit adhipisci, nos illa qua fungimur auctoritate confirmamus vobis & in perpetuum vestris usibus profutura concedimus. Addicientes quod si qua secularis persona eadem bona sive res vestras vobis auferre vel diminuere, vel vobis invitis contrectare vel turbare presumpserit, secundo terciove commonita si ab iniuria desistere noluerit & super illatis dampnis eidem ecclesie non satifecerit, Omnipotentis Dei & ecclesie Valentine & nostram indignacionem incurrat, & a sacra communione Corporis & Sanguinis Domini, dum in sua nequicia perseveraverit, prorsus alienus existat. Cuntis (sic) autem ibidem iura sua servantibus sit pax & iretribucio a Deo in eternum & in seculum seculi. Amen.--Hec autem volumus firmiter observari, salva tamen reverencia & auctoritate pontificali[1].

[A] Transcription de l'original, parchemin de 17 lig.; sur le dos nous lisons ce titre plus détaillé: Confirmatio domni Odonis episcopi Valentini facta ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie de omnibus prediis, possessionibus & redditibus aquisitis per dictam ecclesiam & eciam atquirendis,--& cette note: Ecce tempore multo post istam habuimus quamdam aliam ampliorem confirmationem per d. Humbertum episcopum Valen. & d. Humbertum archiepiscopum Vien. factam anno mo ccx, mense septembri (voir ch. XIX). Cette pièce est encore analysée fo 5 vo de l'Invent. rais. & fo 5 vo de son Extrait.

[1] Cette charte-privilége est remarquable par la ressemblance qu'elle affecte avec les grandes bulles des papes; la dernière phrase, d'une écriture différente, devait être suivie de la date & de la souscription.

VI.

1183.

[Carta de permutatione ecclesiæ Burgi cum Eustachio præposito Valentiæ][A].

(Habemus unum) instrumentum sive cartam continentem permutationem quam ecclesia Burgi fecit cum Heustachio felicis recordationis præposito Valentiæ[1], ex qua ecclesia est multum augmentata in redditibus, cum dominio & decimis de Marisco[2], & quod ultra est de candellis & avena exonerata. Data sub anno Domini Mo clxxxiijo. Cujusquidem instrumenti seu cartæ tenor in effectu talis est:

Et primo sequuntur illa quæ idem præpositus dedit ecclesiæ ac perpetuo concessit.--In primis siquidem candelas quas ecclesia solet præposito administrare; item avenam censualem quam percipiebat in mansis qui dabantur ad plantandum vineas.--Item super Sazie vinea sita in montata[3]: iij solidos[4], vj barralia vini censualia.--Item super tenemento Petri Vitelli[5]: xij denarios census.--Item super tenemento Balborum[6]: ij panes, ij capones, j gallinam census.--Item super tenemento hominum qui dicuntur Romeracii[7]: ij panes, ij capones, j gallinam census.--Item super tenemento sito circa claustrum ecclesiæ ab oriente & ab austro a parte cureriæ usque ad portam claustri, cum dominio & bajulatione, videlicet xviij den., iij sestaria avenæ, j sestarium ordei census.--Item concessit ut panes hominum infra hoc spacium habitantium coquantur in furno ecclesiæ.--Item idem præpositus dedit ecclesiæ omne dominium quod habebat in domo, casali & ij[8] ortis juxta plateam publicam cureriæ, duo fossata cum congregatione aquarum in eisdem fossatis.--Item totum jus & dominium quod habebat in tenemento fratrum Templi[9] juxta tenementum Joannis Glaudus.--Item remisit ecclesiæ decimas de Marisco.--Item jurisdictionem quam habebat in homicidis, traditoribus, adulteris, perjuris & in illis qui de crimine perduellionis convinciebantur hominibus ipsius ecclesiæ.--Item omne jus & dominium quod habebat in hominibus ecclesiæ cum omnibus eorum bonis tam in vita quam in morte, & pariter in domo nomine tenus pauperum quæ Helemosinaria[10] dicitur.--Item licitum est tam hominibus ecclesiæ quam præpositi se transferre de una terra ad[11] aliam, sed tamen spectabunt ad dominium cujus terram inhabitabunt versa vice.

Et versa vice hæc sunt quæ ecclesia Burgi remisit eidem præposito temporibus perpetuis.--Et primò x tenementa quæ habebat in vico ab alveo cureriæ usque ad domum Confratriæ[12], quæ reddunt annis singulis videlicet ix solidos, v denarios censuales.--Item domum, tertiam partem molendini ad arcus condam dicti molendini[13] Sancti Maximi & unum mansum apud Avoyanum[14].--Item in vico Ferrateriæ[15] Valentiæ: v[16] solidos censuales.--Hæc omnia Bozonus vicarius[17] tradiderat de pignore eidem ecclesiæ pro xxx marcis argenti[18] & decem libris.--Item ecclesia præter hæc dedit eidem præposito semel tantum iiijc 1 solidos.

Sane Heustachius præfatus supradictis concessionibus adjecit se plenarie laudasse & quicquid prædecessores sui sive episcopi Valentiæ nomine donationis, permutationis, conventionis sive quolibet alio modo cum ecclesia Sancti Petri contraxerint approbasse.

[A] Cette charte ne nous a été conservée qu'en analyse par l'Invent. rais. fo 3 & son Extrait fo 5. Nous donnons les variantes de ce dernier; le ch. XIX en offre un fragment considérable qui semble textuel.

[1] Voir, sur ce bienfaiteur du Bourg & sur ses prédécesseurs dans la prévôté de Valence et l'abbaye de Saint-Pierre, la Notice historiq. prélim.

[2] L'Invent. rais. donne la version vicieuse de Marista (voir ch. XIX, etc.).--Il y avait à Loriol un prieuré de Saint-Martin de Marisco; à Charpey, une église de Saint-Didier de Maresio, & des quartiers dits du Marais à Alixan & à Montelier.

[3] Var. Montana; on trouvera ailleurs Montaa: de mons, montagne. La haute Montée est le quartier de Pomaret; le coin de la Montée, Saint- Barthélemy, & le coin de la Montée Sur le Fiol, la Tourtelle.

[4] La livre d'argent valait sous Philippe-Auguste 19 fr. 643m (table de DERNIS), & en conséquence le sou 0,982m & le denier 0,081m.

[5] Var. Vitalli.

[6] Var. Balborii.

[7] Var, Romerani.

[8] Var. in.

[9] Les chevaliers du Temple (fratres Templi Salomonis) ont laissé peu de traces de leur établissement à Valence; nous savons qu'ils y possédaient une commanderie sous le titre de saint Émilien: Ponce Willelmi en était procureur en 1197. Nous donnerons les quelques titres que nous avons recueillis sur cette maison en appendice avec ceux des Hospitaliers de Valence & du prieuré de Bonlieu, fondé par Véronique comtesse de Marsanne, & enrichi par le prévôt Eustache, son fils (voir Notice prélim.).

[10] Cet établissement de charité est le plus ancien de Valence dont les titres nous aient donné connaissance: le Cartulaire du Bourg en fait plusieurs fois mention sous diverses dénominations (voir l'Index locorum), & nous fournit la preuve qu'il était sur le territoire & de la dépendance du chapitre de Saint-Pierre.

[11] Var. in.

[12] Confrérie religieuse, appelée dans la ch. XIX confraternitas, dont on ne connaît pas autrement l'existence; elle possédait une maison dans le Bourg.

[13] Var. quod dicitur molendinum....

[14] Avoyan, aux Chanalets.

[15] Var. Ferretariæ, rue des forgerons ou taillandiers.

[16] Var. sex.

[17] Le Cartulaire du Bourg & d'autres documents nous ont fourni les noms de plusieurs des vicaires ou viguiers de l'évêché de Valence.

[18] Le marc d'argent ou moitié de la livre de 16 onces (0,24475 kilog.) avait une valeur intrinsèque de 54 fr. 383m (cf. ch. III, n. 4).

VII.

1183.

[Carta de confirmatione Odonis episcopi Valentini][A].

Plane Odo episcopus Valentiæ, assensu Capituli Valentiæ, laudavit & confirmavit quancumque donationem, permutationem & conventionem quas fecit eidem ecclesiæ, sive quencumque contractum quem cum eadem visus est habuisse. Adjiciens etiam quod quæcumque prædecessores fui episcopi, Guigo[1], Lambertus[2], Humbertus[3], Gontardus[4], Heustachius[5] Bernardus[6], & præpositi Valentiæ eisdem episcopis contemporanei, videlicet Gentio[7], Arnaldus, Guilhermus & alius Guilhermus, tam in ecclesiis quam in quibuscumque redditibus vel possessionibus, sive quibusilibet aliis modis sub prætextu donationis, permutationis vel alicujus contractus dictæ ecclesiæ concesserunt. Etiam quicquid Bernardus patriarcha Antiochenus[8] de consuetudine terræ Sancti Petri attestatus est, sicut in ejus cartolario continetur, eidem ecclesiæ; perpetuo laudavit & confirmavit.

Hoc instrumentum seu carta sigillata (est) sigillis ipsorum dominorum episcopi & præpositi ac etiam Capituli Valentiæ, sub anno Domini Mo clxxxiijo.

[A] Charte dont nous n'avons également qu'une analyse fournie par l'Invent. rais., fo 4 (Cartul., fo CC) & l'Extrait, fo 5.

[1] Gui (Guido), prévôt du Puy, était évêque de Valence en 993 (LABBE, Biblioth. mss., t. II;--cf. COLUMBI. Opusc. var., p. 252). Le Cartulaire de Saint-Barnard (ch. XI, déjà insérée par D. MARTÈNE dans son Thes. nov. anecdot., t. IV, p. 75) nous le montre en 994 autorisant par sa présence la confirmation des priviléges de l'abbaye de Romans par l'archevêque de Vienne Thîbaud.-- Guigues (Guigo ou Vuido) reçut en 1016 du pape Benoît VIII une lettre mise au jour par DUCHESNE(Script, rer. Franc., t. IV, p. 169) & réimprimée dans la Patrolog. lat. (t. CXXXIX. col. 1691); il assista en 1025 au concile d'Anse (LABBE, Concil., t. IX, c. 859).

[2] L'évêque Lambert, frère du comte Aimar (de Valentinois), donna, le 14 mars 1011 (1012 n. st.), le lieu de Saint-Victor près de Valence aux Bénédictins de Saint-Chaffre (Cartul. inéd. de cette abbaye, liv, III, p. 24; cf. COLUMBI, ibid.)

[3] La Bibliothèque sacrée & M. MARION, fondés sur l'ancien Gallia Christiana (t. II, col. 1111), parlent d'un Humbert Ier fils de Gui, comte d'Albon, évêque en 991, qui, d'après CATELLAN (p. 217), ne serait autre que Lambert qui précède.-- D'après COLUMBI (ibid., p. 253), Humbert II succéda à Guigues en 1025 & alla à Rome en 1027.

[4] Voir sur l'évêque Gontard, ch. II, n. 2.

[5] Eustache, chanoine du Puy, fut élevé sur le siége do Valence en 1111 (ODON DE GISSEY, Discours historique de la très-anc. dévotion de N. D. du Puy en Velay; Lyon, 1620, in-12, liv. X, ch. i3). En 1134 il assista à l'absolution du dauphin Guigues par le légat Hugues (Cartul. de Saint-Barnard, ch. 285, déjà publiée par D. MARTÈNE, Thes. nov. anecdot., t. I, p. 380;--cf. COLUMBI, Opusc. var., p. 253). La lettre que lui adresse l'abbé de Clairvaux (S. BERNARDI epist, 185) produisit-elle son effet? il donna, comme évêque & comte de Valence, exemption des droits de leyde à l'abbaye de Léoncel, fondée en 1137. Il eut pour successeur Saint Jean Ier.

[6] Bernard, placé communément en 1154, confirma les priviléges accordés par ses prédécesseurs aux moines do Léoncel, par une charte sans date (COLUMBI. Opusc. var., p. 256).

[7] Var. Gerutio.

[8] Bernard, natif de Valence en Dauphiné, fut d'abord chapelain de l'évêque du Puy Adhémar, dis de Monteil, frère de Lambert- François de Royans (Cartul. de Saint-Barnard, ch. 169), légat du pape à la première croisade: nommé à l'évêché d'Arthasie en Syrie (non Arta en Épire, comme le dit CATALLAN, op. cit., p. 232); il fut transféré, au mois de juin 1100, au siége patriarchal d'Antioche qu'il occupa 36 ans, & mourut l'an 1135 (Art de vérifier les dates, édit. Migne. col. 583).

VIII.

1184-7.

[Carta Eustachii præpositi Valentiæ][A].

Item (habemus) quandam aliam cartam incipientem: Ego Heustachius, & finientem: munivit; nullamque datam habentem, partim continentem sine alia re contenta in carta supra proxime mentionata[1].

[A] Extrait tiré de l'Invent. rais., fo 4 vo (Cartul., fo CCI).

[1] Voir ch. VI.

IX.

1188.

[Carta de donatione et confirmatione Eustachii][A].

(Habemus) quandam cartam seu instrumentum continentem donationem & deinde confirmationem quas fecit ecclesiæ præfatus Heustachius præpositus & abbas inclytæ recordationis, ultra alia contenta in altera carta supra proxime mentionata.

Primo dedit tenementum Bozonis de Burgo, quod idem præpositus acquisierat de suo amendo ab heredibus ipsius Bozonis, feudatariis suis & etiam omne jus & dominium quod in eodem tenemento habebat.--Item omne jus & dominium quod habebat a dicta domo Bozonis usque ad furnum abbatis, ut claudit cymiterium parte occidentali, & a furno parte orientali terminatum ante portam ecclesiæ.--Item ecclesiam Sancti Apollinaris[1] una cum dominio sitam juxta Rodanum cum suis pertinentiis.- -Item ut liceat canonicis vendere bannum[2] duobus mensibus julio & augusto.--Item si quid hactenus ecclesia habuerit a feudatariis ipsius præpositi confirmavit.--Item & si quid in futurum ab eisdem acquisierit, aut ipsi Deo inspirante aliquid ecclesiæ dederint, authorizavit ad licentiam retinendi vel saltem post appellationem suam infra duorum annorum spatium vendendi.

Verum hanc cartam sive donationem Falco episcopus Valentiæ[3] & etiam idem præpositus per impressionem sigillorum suorum confirmaverunt, anno Mo clxxxviijo.

[A] Extrait tiré de l'Invent. rais., fo 5 (Cartul., fo CCII); il est suivi de l'indication suivante:

Est autem verum quod Ecclesia habet unam copiam hujus cartæ sub sigillis B. Archiepiscopi Ebredunensis & P. succentoris Parisiensis[4].

[1] Cette église, située près et au-delà du Rhône (ch. XIII) en Vivarais, était primitivement du fief de l'abbé du Bourg. Ponce Galatei, qui la détenait injustement, la restitua à l'église de Saint-Pierre de son propre mouvement, de judicio anime sue (ch. XIX).

[2] Banvin, privilége du seigneur du fief de vendre son vin privativement à tout autre.

[3] Les historiens de l'église de Valence font partir de 1189 le pontificat de Falcon ou Falques, & mettent sa mort le 2 janvier 1199, d'après le nécrologe de Saint-Ruf: ces deux dates sont inexactes. Nous possédons une dizaine de chartes inédites de cet évêque, outre celles où il ne figure que par l'apposition de son sceau: sur ce nombre trois sont de l'année 1188, secundo anno pontificatus ipsius, dit l'une d'elles; 1197 était la dixième: son élection date donc de 1187. D'autre part, M. GIRAUD a publié en facsimile (Essai histor., 1re p., p. 236) une charte de cet évêque datée du 3 des calendes de février 1199 (30 janvier 1200, n. st.), XIo anno pontificatus ipsius: en aucun cas il ne peut être mort le 2 janvier 1199.

[4] Voir ch. I, n. 10 & 11.

X.

28 décembre 1189.

[Bulla confirmationis Clementis III papæ][A].

(Habemus) Bullam Clementis papæ III confirmantem omnia in dicta bulla Alexandri papæ II[1] contenta, adjiciens etiam istam clausulam de sepulturis, inquiens:

PROHIBEMUS etiam ne parrochianos vestros quisquam ad sepulturam seu conversionem, nisi salvo iure ecclesie vestre, recipere audeat aut retinere[2].

Decrevit ergo ut si quis hoc infringerit, indignationem Dei & beatorum Apostolorum Petri & Pauli ejusque se noverit incursurum. Datum Romæ apud Sanctum Petrum, Vo kalendas januarii, pontificatus sui anno iijo [3].

[A] Analyse & extrait tirés de l'Invent. rais., fo 2 vo (Cartul., fo CCV).

[1] Voir ch. II.

[2] Le pape confirme à l'église du Bourg deux anciens droits. Tous les fidèles ont la faculté de choisir le lieu de leur sépulture (Decretal. Greg., lib. III, tit. XXVIII, de sepulturis, cap. I sqq.: Corp. Iur. can, t. II, col. 510); mais il est juste que celui qui veut être enterré hors de sa paroisse acquitte la dette de reconnaissance qu'il a contractée envers l'église qui a pris soin spirituel de lui: c'est ce qu'on appelle la quarte funéraire ou canonique (ibid., cap. 8, ubi supra, c. 513). D'autre part: qui convertitur ad monasterium medietatem bonorum quæ pro anima sua disposuit, tenetur relinquere ecclesiæ parrochiali (ibid. cap. 2, summ., c. 511).

[3] Clément III fut élu pape à Pise le 19 déc. 1187, & sacré le lendemain. Nous le trouvons au palais de Latran le 25 nov. 1189 & le 6 février 1190.

XI.

1191.

De compositione facta inter ecclesiam Sancti Petri de Burgo et domum sancti Sepulcri [A].

NOTUM fit presentibus ac posteris ad quorum notitiam presens scriptura pervenerit, quod orta fuerat controversia inter canonicos ecclesie Sancti Petri de Burgo & fratres Hospitalis sancti Sepulcri[1], pro eo quod Burgenses canonici habebant parrochianos & parrochialia[2] in domibus que sunt ante domum Hospitalis & in conductitia eiusdem hospitalis familia[3]: que utique ad plenum habere non poterant. Hinc erat quod pro parrochianis & parrochialibus sepe emergebant calumpnie, sepe oriebantur contentiones & rixe inter Burgenses canonicos & fratres Hospitalis. Vnde ad pacis & concordie stabilem firmitatem habendam in posteros, & ne discordie seminarium iam exorte de festuca truncum adduceret, omnis hec controversia per manum domni Falconis Valentini episcopi, assistentibus sibi Lamberto decano & Eldenone Valentino canonico, amicabili compositione in hunc modum terminata est. Guigo de Sancto Romano Burgensis ecclesie prior & ceteri eiusdem ecclesie canonici, Petrus cantor, Rico de Stella, Desiderius Penchenatz, Willelmus d'Aleisa, Latgerius, Petrus de Montilisio, Umbertus de Belregart, Durantus de Torno, Chatbertus de Cozau, laudaverunt, donaverunt & in perpetuum concesserunt dicti (sic) fratribus Hospitalis ius parrochiale, exceptis decimis in territorio del Muret[4], prout clauditur cimiterio Hospitalis & via Romanensi, & via que est super molendinum d'Arcs, & via ab aquilone que ex transverso respondet istis duabus viis. Hoc tamen scito quod Burgenses canonici in pretaxato loco, scilicet del Muret, retinent sibi omnem censum & decimas &, omne ius dominii quod ibidem antea habebant, prout habent in ceteris ecclesie sue rebus, excepto in olchia que est iuxta cimiterium Hospitalis, que se habet ad IIIIor sextariatas terre, & excepto loco in quo erant domus ante domum Hospitalis, sicut clauditur via publica turris d'Aionis[5] & via que ducit ad fontem Sancti Petri usque ad alveum: ibi enim non habebat ecclesia Sancti Petri censum nec decimas nec aliquod dominium, nisi ius parrochiale tantum quod plenarie dedit ecclesia Sancti Petri Hospitali. Donant etiam Burgenses canonici & in perpetuum concedunt fratribus Hospitalis sancti Sepulcri, ut eorum capellanus qui in omnibus festis in quibus signa pulsantur duppliciter, in choro Burgensi censualiter matutinali officio & misse maiori interesse debebat, ex nunc in antea libere & quiete remaneat, excepto quod in Ramis Palmarum, & in die Pasche, & in tribus diebus Rogationum, & in die Pentecostes & in festo sancti Apollinaris, isdem capellanus Hospitalis cum suo crucifero in signum subiectionis cum Burgensi processione[6] ibit Valentiam, nec licebit ei aliquo modo memorate pactionis terminos transilire; similiter & in die Ascensionis isdem capellanus cum suo crucifero Burgensi processioni intererit: in omnibus his festis accipiens sibi & clerico suo de beneficio Burgensis ecclesie prout accipit corarius & subcorarius[7]. Sciendum preterea quod canonici ecclesie Sancti Petri de Burgo pro iure parrochiali quod in dictis locis ecclesie sancti Sepulcri concesserunt & pro remissione capellani, ab eadem x. solidos accipient censuales in feria III. Pasche; similiter & III. libras cere in vigilia beatorum Apostolorum Petri & Pauli, quas ibidem iam acceperant a tempore quo Burgensis ecclesia locum in quo constructa est ecclesia sancti Sepulcri concesserat fratribus Hospitalis. Hoc totum laudavit & concessit ex parte Hospitalis Dalmatius, qui tunc temporis erat preceptor per Viennensem episcopatum & Valentinensem, qui etiam sigilli sui impressione presentem paginam roboravit, assistentibus fratribus Petro Garnerii magistro Valentinensi, Bornone de Monteilz, Nicholao capellano, Johanne d'Aiserant, Sysbodo, Ademaro de Cuveira, Pontio d'Ai, Petro Ademart, Blanchino, Nicholao Pairoler, Petro Desiderii. Testes vocati sunt Burgenses clerici: Algisius de sancto Romano, Algisius de sancto Valerio, Willelmus Berengarii, Pontius d'Andaloc, Petrus de Chivo, Willelmus Cellarers, Martinus, Petrus Bosoni, Umbertus de la Balma, Giraldus de Gavaisano, Johannes Cigotz, Umbertus Badola, Petrus de Chaiffa, Poncius Auriols, Petrus Silvio. Vocati sunt etiam laici: Petrus Cellarers, Lambertus de sancto Nazario, Raimundus Otgerii, Petrus de Salas, Willelmus Guidonis. Acta sunt hec in Burgensi capitulo, assensu Falconis Valentini episcopi, qui presentem paginam sigilli sui auctoritate simul & testimonio confirmavit, pontificatus sui anno IIIIto, sedente in Urbe Clemente papa IIIo. Consequenter ad maiorem firmitatem habendam in posterum auctorizata est presens scriptura impressione sigilli ecclesie Sancti Petri de Burgo. Hoc totum laudavit Bertrandus d'Ameillan prior Sancti Egidii[8] & sigilli sui munimine confirmavit, anno Verbi Incarnati Mo Co LXXXXo Io.

[A] Transcription de l'original, charte-partie dont les deux exempl. étaient divisés par les lettres A à Q: le parchemin marqué BBB a 25 lig., les e y sont cédillés; il a eu quatre sceaux dont il ne reste que la trace.

[1] La commanderie des Hospitaliers de Valence (præceptoria Sancti Vincentii prope & extra muros civitatis Valentiæ) consistait en une église & un couvent, où vivaient, sous la conduite d'un commandeur (magister), plusieurs chevaliers, des donats, un sacristain & des soeurs de l'ordre de Saint-Jean de Jérusalem: l'emplacement de l'église lui avait été concédé par l'église du Bourg, qui y réclamait des droits paroissiaux; les bâtiments furent rasés par les troupes du baron des Adrets en 1561. Elle dépendait du précepteur des diocèses de Vienne & Valence. Les souvenirs que cet établissement a laissés sont peu nombreux & épars en divers fonds: nous publierons en appendice les chartes les plus anciennes.

[2] On nommait spécialement parrochialia les sacrements dont l'administration était réservée au curé (parochus).

[3] Serviteurs à gages de la commanderie, ne faisant pas partie de l'ordre.

[4] Muret, quartier sous Château-Mouchet.

[5] Tour d'Aion, dont on fit le nom de la porte de Tourdéon.

[6] Ces processions solennelles, qui réunissaient plusieurs communautés religieuses de Valence, donnèrent lieu à des abus auxquels il fallut remédier; le monastère de Saint-Ruf qui était tenu d'y assister s'en fit plus tard dispenser par le pape Urbain V, ainsi que les prieurés de Saint- Félix & de Saint-Victor de Valence (20 juillet 1365).

[7] Enfant de choeur, non correarius.

[8] Saint-Gilles, monastère de Bénédictins fondé au diocèse de Nîmes vers 514, sous le vocable de Saint Gilles & de Saint Pierre.

XII.

Ier avril 1192.

[Bulla Celestini III papæ pro jurisdictione et possessionibus][A].

CELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis Guigoni priori & fratribus Sancti Petri de Burgo Valentie, salutem & apostolicam benedictionem. Ea que a nobis rationabiliter postulantur digno complere debemus affectu, & vota que a rationis tramite non discordant pie sunt & liberaliter admittenda. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris iustis postulationibus grato concurrentes assensu, apostolica vobis auctoritate concedimus, ut si quis de clericis vestris Capitulo suo inobediens fuerit liceat vobis eum quamdiu in contumatia permanserit, per interdicti sententiam & beneficii subtractionem donec resipuerit, appellatione remota punire. Ad hec etiam donationes, concessiones, permutationes & remissiones a Valentinis Episcopis & Abbatibus vestris rationabiliter ecclesie vestre collatas & hactenus observatas, ratas habemus & illibatas vobis precipimus observari. Specialiter quindecim dies banni mensis augusti[1], remissionem candelarum & concessionem avene censualis quam percipere solebat Abbas vester in mansis que ad vineas plantandas donantur; decimas etiam in loco qui dicitur Mariscus & iurisdictionem quam habebat in hominibus ecclesie qui de homicidio, adulterio, periurio, proditione & crimine perduellionis rei habebantur, & quod de feodis Abbatum cum eorum assensu ecclesie vestre collatum est a feodatariis: hec omnia vobis sicut iuste & pacifice possidetis, auctoritate apostolica confirmamus & presentis scripti patrocinio communimus. Obeunte vero te nunc eiusdem loci Priore vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia preponatur, nisi quem fratres communi consensu vel maior pars consilii sanioris secundum Dei timorem & statuta canonum[2] duxerint eligendum. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre concessionis seu confirmationis infringere vel ei ausu temerario contra ire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem Omnipotentis Dei & beatorum Petri & Pauli Apostolorum eius se noverit incursurum. Datum Laterani, kalendas aprilis, pontificatus nostri anno primo[3].

[A] Texte pris sur l'original, coté no 13, parchemin de 20 lig., au bas duquel pendent quelques fils de sole jaune. Plusieurs copies en ont été prises. L'Invent. rais. en contient (fo 10) une analyse (transcrite dans l'Extrait, fo 2), qui en fait sentir l'importance: Bulla Celestini papæ III multum pregnans in verbis substantialibus continens effectualiter sex capita:... de clericis inobedientibus...; confirmatio donationum..., banni...; rursusque confirmavit duas cartas Heustachii præpositi pro ecclesia optimas (ch. VI & IX):... de electione prioris,... comminationes.--Elle est suivie de cette note:

Duo vidimus hujus bullæ habet ecclesia, quorum unum recepit magister Andreas Champelli sub anno Domini Mo CCCo Lxo tertio, prima augusti; aliud vero fecerunt archiepiscopus Ebredunensis & succentor Parisiensis, tamen nullam datam habet.

[1] Cette bulle restreint le droit de banvin, accordé en juillet & août par le prévôt Eustache (ch. IX).

[2] Cap. 21, tit. VI, de electione & electi potestate, lib. I Décret. Greg. (Corp. Iur. can., t. II, c. 51-2).

[3] Célestin III fut élu pape le 30 mars & sacré le 14 avril 1191. Le jour même de la date de cette bulle, il adressa de Latran à l'archevêque de Vienne une lettre en faveur des Chartreux (Privil. ord. Carthus., fo 3b).

XIII.

3 avril 1192.

[Bulla Celestini III de ecclesiis et juribus parrochialibus][A].

Vidimus Bullæ Celestini papæ tertii qui in alia præcedenti multa bona ecclesiæ Sancti Petri de Burgo fecit, etiam plurima alia bona fecit eidem ecclesiæ in sequenti Bulla.

In primis eandem ecclesiam Burgi sub protectione sua suscepit.--Item statuit quod omnes possessiones & quæcumque alia bona quæ eadem ecclesia in præsentiarum possidet aut in futurum possit adipisci priori & canonicis Burgi successoribusque suis illibata permaneant; in quibus hæc duxit exprimenda: præfatam ecclesiam Burgi, cum decimis, possessionibus & aliis pertinentiis; ecclesiam Sancti Thomæ[1], ecclesiam Sancti Andreæ apud Castrum Novum Isaræ[2], ecclesiam Sanctæ Mariæ de Marnaudo[3], ecclesiam Sancti Joannis Castribuxi[4], capellam Sancti Petri Castribuxi, capellam Sancti Nicolai Roche[5], ecclesiam Sancti Georgii[6], ecclesiam Sancti Saturnini[7], ecclesiam Sancti Petri de Juvet[8], ecclesiam Sancti Apollinaris extra Rodanum[9], ecclesiam Sancti Marcelli de Javeysano[10], ecclesiam Sanctæ Mariæ de Colombario[11], domum Helemosinæ Burgi[12]; & tertiam partem lesdæ [13] carnium in macello Valentiæ, & totam lesdam carnium in macello Burgi. Libertates quoque & immunitates concessas, antiquas consuetudines hactenus observatas habuit ratas & perpetuo illibatas permanere voluit.-- Item interdixit ne aliquis constituat ecclesiam aut oratorium infra terminos parrochiarum ipsorum prioris & canonicorum.--Item ... interdictum ... (sic).--Item sepulturam quoque Burgi liberam esse decrevit.--Item statuit quod nullus ad sepulturam parrochianos Burgi admittat, nisi salva priori & canonicis in testamento canonica portione[14].-- Item quod moriente priore Burgi, nullus alius ibi præponatur nisi quem canonici duxerint eligendum.--Item decrevit quod nemo ecclesiam Burgi turbet aut ejus possessiones auferat & ablatas retineat.

Postremo dedit omni creaturæ maledictionem contravenienti contra hanc constitutionem. Datum Lateranen., iijo nonas aprilis, indictione decima, Incarnationis Dominicæ anno millesimo centesimo nonagesimo secundo, pontificatus vero domini Celestini papæ tertii anno primo.

[A] Extrait tiré de l'Invent. rais., fo 9: il a été fait sur un vidimus, ce qui fait croire que l'original était perdu. On reconnaît à la formule de la date que c'était une bulle solennelle; elle est précieuse pour les indications qu'elle donne sur les anciennes dépendances de l'église du Bourg.

[1] Saint-Thomas: d'après M. Lacroix, qui a bien voulu nous aider de ses lumières pour la partie géographique, cette église devait se trouver, comme la suivante, à Châteauneuf-d'Isère.

[2] Châteauneuf-d'Isère, canton du Bourg-de-Péage; ce lieu reconnaît actuellement pour patron Saint Thomas, & on honore comme secondaires saint Hugues & saint Roch.

[3] L'église de Sainte-Marie de Marnau figure dans une charte du commencement du XIIIe siècle, par laquelle Humbert de Châteaubourg lui donne divers revenus super portum Confluentis (Cartul. de Saint-Félix); elle était située près du confluent de l'Isère & du Rhône.

[4] Châteaubourg en Vivarais faisait avant la Révolution partie du diocèse de Valence, archiprêtré de Saint-Sylvestre; il continua même après l'union du chapitre du Bourg à celui de Saint-Apollinaire d'être sous le patronage de la manse de Saint-Pierre: la chapelle dédiée à saint Pierre n'est mentionnée dans aucun rôle.

[5] Il doit s'agir ici de la Roche-de-Glun, à 7 kilom. de Valence, quoique le pouillé de 1548 & celui de 1729 ne fassent mention d'aucune chapelle dédiée à saint Nicolas dans cette paroisse.

[6] Saint-Georges en Vivarais, dans l'archiprêtré de Saint-Sylvestre (dioc. de Valence); le prieur de ce lieu est taxé aux décimes de 1548 pour 46 livres.--Notons qu'un hameau de ce nom, entre la Roche-de-Glun & Tain, est surmonté d'une croix, dans la carte de Cassini.

[7] Il existait trois paroisses du nom de Saint-Sorlin au diocèse de Vienne; dans celui de Valence, Eymeu avait aussi pour vocable saint Saturnin; cependant cette localité paraît avoir été sur une des rives du Rhône.

[8] Saint-Pierre de Juvet ou Juivet figure dans des lièves du XVIe & du XVIIe siècles, comme faisant partie du mandement de Durtail; il était entre cette localité & Cornas.

[9] Voir ch. IX, n. 1.

[10] Javeysans, d'après les lièves indiquées, se trouvait près de Saint-Marcel-lès-Valence (voir encore ch. XLI).

[11] Quoique Colombier-le-Jeune en Vivarais (Columbarium Juvenis, ex parte Regni), dans l'archiprêtré de Saint- Sylvestre, fut, en effet, sous le vocable de la sainte Vierge, nous opinons à croire qu'il s'agit ici de Notre-Dame-du-Colombier (ecclesia sanctæ Mariæ de Colombario), qui fut inféodée en 1201, avec ses terres, censes, décimes & droits paroissiaux, aux religieuses Cisterciennes de Vernaison par les chanoines du Bourg.

[12] Voir ch. VI, n. 12.

[13] Droits prélevés sur les boucheries de Valence et du Bourg.

[14] Voir sur la portion canonique ou quarte funéraire, ch. X, n. 2.

XIV.

décembre 1192.

[Carta Falconis episcopi Valentini] de privilegio portus [A].

SICUT ea que congruunt rationi & temporum antiquitate corroborantur, in sua debent stabilitate servari, sic nove adinventiones que contra ius emerserint & pristinam consuetudinem impedire videntur, de iure sunt resecande. Eapropter ego Falco, Dei gratia Valentinus episcopus, per presentem cartam sigillo meo signatam tam ad presencium quam futurorum noticiam transmittere dignum duxi, quod cum ecclesia Sancti Petri de Burgo, & Bernardus de Belregart[1] & participes sui qui nomine eiusdem ecclesie portum de Burgo tenent, adversus quosdam navigatores in confinio Rodani constitutos iustam satis querelam proponerent, eo quod preter solitum ad hominum & lignorum & aliarum plurium rerum multitudinem asportandam, navigia plus debito magna parantes, eiusdem portus sibi redditus usurpare; tandem bone opinionis viris ascitis, ex eorum testimonio instructus, pretaxatam querimoniam terminare & ei debitum finem imponere cum consilii maturitate curavi. Quoniam igitur cum dampno alterius nemo locupletari debet[2], idcirco decerno & sub pena v. solidorum & dimidii statuo & statuendo prohibeo, ne quispiam de supradictis navigatoribus lucri causa navigium teneat, unde eiusdem portus aliquatenus iura debita minuantur. De cetero piscatoribus interdico, ut non alia navigia teneant nisi ea cum quibus soliti sunt piscari, in quibus non ultra quam v. vel vi.[3] homines, non quadrupedia, non setam, neque mel, neque aliquarum rerum sarcinas duas, non Lombardos[4], neque Limina Sanctorum[5] petentes vel ab eis redeuntes, neque merces portantes recipere presumant, nec a partibus medianorum asportare ligna vel aliqua talia que superius prohibentur. Sustineo tamen ut si quando Rodanum transire voluerint, & lignorum vel carbonum vel cinerum sarcinulam vel fructus arborum aliquis portans advenerit, in navigio suo recipere liceat. Volo iterum ut idem portus ius suum in omnibus & per omnia solitam habeat libertatem. Preterea concedo ut a loco qui dicitur mansus Saramannorum usque ad ingressum medianorum, naute eiusdem portus ius & potestatem utrobique habeant applicandi & faciendi quicquid a[d] usus suos necesse fuerit. Et si forte ventorum vel aquarum impetus navem vel navigia eiusdem portus sic impulerit ut aliquis inde dampnum sustineat, non statim eisdem nautis penam inferat, set pro mandato meo satisfactionem recipiat. Facta sunt hec anno ab Incarnatione Domini Mo Co XCo IJo, mense decembri, in aula pontificali. Testes sunt: Pe. de Torno, Cs Si Ri [6], Dur. de Torno, L. baiulus, W. de Alexiano, Po. de Andalosco presbiter, Pe. de Chaissa clericus, W. nepos Ber. de Belregart, Vincencius piscator, Bontosus [7]de Segularia, Bontosus Raiacia, Salvaniacus, Desiderius, piscatores.

Ego Jacobus domni episcopi notarius[8], quinto anno pontificatus ipsius, presentem cartam mandato eius scripsi.

[A] Texte tiré de l'original, coté no 35, parchemin de 23 lig., avec fragment du sceau de l'évêque Falcon, pendant sur lemnisque. Le dos contient cette note: Litera portus Rodani, continens quod nemini liceat tenere navigium in confinationibus portus Rodani causa lucri, unde aliquathenus jura dicti portus minuantur; item quamvis piscatoribus liceat tenere naviculas pro usu piscandi tantum, tamen non debent recipere, etc.--Cette charte fut vidimée le 6 mars 1312 par Jean d'Annonay, official de Valence.

[1] Bernard de Beauregard tenait en fief la totalité du port du Rhône à Valence, savoir: la moitié de l'église du Bourg (ch. XIV), un quart d'Adalbert de Crussol (ch. XX) & le restant de Guillaume de Crussol (ch. XXI); il fit par motif de piété donation de la moitié du villenage qu'il y avait au chapitre de Saint-Pierre (ibid.). Sur sa femme Sazie, qui s'associa à ses libéralités, voir ch. XX, n. 3.--Un Humbert de Beauregart, chanoine du Bourg, a déjà figuré comme témoin en 1191 (ch. XI); un membre de la même famille, Pierre, l'était en 1223 (ch. XXXII); la même année, un Guillaume de Beauregart est qualifié junior miles (ibid.).

[2] Règle de droit naturel formulée par le pape Benoit VIII & insérée au titre de Regulis juris, no 48 (Sexti Decret., Corp. Iur. can., t. II, col. 1039).

[3] L'original porta, croyons-nous, primitivement: vi. vel vij.

[4] Marchands Lombards, appelés dans d'autres chartes Italici.

[5] Suppléer apostolorum ou locorum. Nos chartes offrent plusieurs exemples de pèlerinages.

[6] Ces initiales doivent signifier: canonicus Sancti Rufi; & les autres: Durandus, Lantelmus (ch. XVI); Willelmus, Pontius, Petrus, etc.

[7] L'abréviation qui fuit l'n de Bontosus demanderait pour lecture régulière: Bonustosus.

[8] Ce notaire fut à la tête de la chancellerie épiscopale de Valence sous Falques & Humbert; il apparaît en 1188 & produit un grand nombre d'actes d'une rédaction remarquable pour l'époque, jusqu'en 1220.

XV.

8 mars 1207.

Compositio duorum litigantium [A].

NE res gesta processu temporis revocetur in dubium, scripturarum solet apicibus commendari. Eapropter cum inter Salvaignetum & Covenent uxorem Petri Correia controversie mote fuissent super quibusdam rebus que quondam fuerunt Ricarde uxoris Salvaigneti, videlicet tercia parte portus & domo quadam & vinea; & hec omnia Covenenz, mortuo ipsius Ricarde filio in pupillari etate, ad se pertinere dicebat racione consuetudinis que in civitate Valencia habetur[1], eo quod predicta Ricarda in tercio gradu consanguinitatis sibi coniuncta fuisset; & econtra Salvaignetus omnia supradicta sibi defenderet, tum ex eo quod hereditas filii sui ad eum pertinere debebat nulla obstante consuetudine, tum etiam quod Sazia uxor Bernardi de Belreguart uxori sue proximiore gradu parentele coniuncta fuerat: attestationibus hinc inde receptis & cognitis tandem ad pacem & concordiam sunt deducte. In primis prefata Covenenz de consensu & voluntate mariti sui Petri Correia, & Salvaignetus & Sazia uxor Bernardi de Belreguart de voluntate ipsius, compromiserunt super predictis controversiis se stare mandato & voluntati domni Jarentonis prioris de Burgo, & sibi fideiussores idoneos prestiterunt, Covenenz Ademarum Alamanni, Salvaignetus Bernardum de Belreguart, Sazia Petrum Cellerarii, ut quicquid ab ipso vel ab alio ipsius nomine diceretur ratum & firmum inter ipsos permaneret, & se observaturos in perpetuum sacramento prestito promiserunt. Ea propter supradicte controversie a domno Jarentone priore, de consilio Petri vicarii & magistri Ugonis & W. Arnaudi qui sibi asistebant, sopite sunt in hunc modum: Sazia terciam partem portus, super quam questio mota fuerat, iure perpetuo habere debet & possidere absque omni contradictione predictorum Salvaigneti & Covenent & suorum decetero successorum, ut nichil iuris, nichil requisitionis in predicto portu habeant, nec aliquam deinceps moveant questionem; prefata Covenenz domum habere debet, absque omni contradictione Sazie & Salvaigneti, & Sazia uxor Bernardi de Belreguart vij. libras & dimidiam in octabis Resurrectionis Domini sibi solvere tenetur; Salvaignetus vineam habeat & quiete possideat, & utraque predictarum Sazia & Covenenz L. solidos in eisdem octabis sibi solvat. Hec autem composicio, prout superius in singulis capitulis est expressa, sub religione sacramenti prestiti & fideiussorum satisdatione inviolabiliter iussa est observari, ut nullo iure, nulla racione ab aliqua parcium valeat retractari in tempore subsequenti. Acta fuerunt hec anno ab Incarnatione Domini Mo CCo VIIo, viijo ydus marcii, in camera ipsius Jarentonis prioris, testibus intervenientibus: Chatberto, Vmberto, Johanne de Tolosa, Poncio d'Andalosc, Petro Cellerarii, bono homine Mauricii, Raimundo de Platea, W. Ioram, Juvene Guarnerii, Ademaro Alamanni, Petro Correia, Bernardo de Belreguart, Raimundo Vitale. Insuper ad perennem rei memoriam & ne presens factum valeat vacillare, de consensu & voluntate canonicorum Sancti Petri, presens carta sigilli Sancti Petri firmo munimine insignita est.

[A] Texte tiré de son original, parch. de 23 lig., avec le sceau du Bourg encore pendant sur cordon. Il porte au revers cette note explicative: Ista litera continet quod tercia pars portus Rodani pertinet Sayzie uxori Bernardi de Belregart, ex presenti pronunciatione facta per dom. Jarentonem priorem Si Petri de Burgo super questione quam habebant de dicto portu & certis aliis bonis retroscriptis, inter voc. Salvaygnetum & Covenent uxorem Petri Correya quibus fuerunt domus & vinea retroscripte adjudicate....

[1] D'après cette coutume valentinoise, l'héritage maternel, à la mort des enfants, retournait à la famille de l'épouse défunte, à l'exclusion du père. Voir sur la jurisprudence actuelle, Code civil, art. 746- 8.

XVI.

15 avril 1209.

Concordia de portu inter ecclesiam Sancti Petri et Giuidonem ac Aldebertum de Cruceolo [A].

NOVERINT universi ad quorum noticiam presens scriptum devenerit quod, inter ecclesiam Sancti Petri de Burgo, & Guidonem de Crucolio & Aldebertum fratrem eius, ad cuius ius pertinebat quicquid pater eorum in portu de Burgo habuerat, ut ex consessione ipsius Guidonis habebatur, super eodem portu de Burgo amicabilis est habita inter ipsos composicio in hunc modum. Canonici ecclesie Sancti Petri proponebant eandem ecclesiam habere plene medietatem dominii in dicto portu, quod ab ipso Aldeberto & Guidone fratre eius in dubium vertebatur. Set hac presenti composicione actum est inter ipsos ut, absque omni contradictione ipsorum & successorum eorum, ecclesia deinceps plenarie habeat in perpetuum medietatem tocius dominii in portu & omnium proventuum que iure dominii obveniunt, scilicet in laudationibus venditionum sive aliorum contractuum, sive in omnibus placitamentis que quocumque modo percipiuntur in portu. Plane, prout nominatus Aldebertus & Guido recognoscebant, ecclesia Sancti Petri habebat in eodem portu ab antiquo xx. & v. solidos censuales; & ipsi dicebant se habere in portu xiji. solidos censuales, & vi. sextarios salis & vi. restes alliorum & vi. restes unionum, & x. denarios pro sotularibus ad opus baiuli, & quartaironem[1] unum & dimidium piperis, & unciam & dimidiam cinnamomy[2], quod ita esse ex toto ecclesia Sancti Petri non concedebat. Super hoc taliter diffinitum est: ecclesia Sancti Petri iure perpetuo habebit sibi de predictis xiji. solidis iji. denarios, & de predictis vi. sextariis salis quos ipsi se habere dicebant, habebit ecclesia iji. sextarios, & iji. restes alliorum & iii. restes unionum, & de predictis x. denariis qui solebant dari pro sotularibus v. denarios, de cartone[3] piperis & dimidio & de uncia cinnamony & dimidia, medietatem per totum. Hec omnia supradicta cum medietate tocius dominii in portu, sicut superius[4] expressum est, laudaverunt & concesserunt prefate ecclesie dictus Aldebertus & Guido in perpetuum ut, absque contradictione ipsorum & suorum decetero successorum, prenominata ecclesia supradicta in pace habeat & percipiat. Et hec omnia Aldebertus, ad quem pertinebat quicquid iuris pater ipsius in dicto portu habuerat, iuramento prestito firmiter comprobavit ut a se & successoribus suis perpetuis temporibus inviolabiliter observentur. Verum ecclesia Sancti Petri xx. libras, quas habebat in portu pro gatgeria in parte ipsius Aldeberti, eidem remisit; insuper xijij. libras Valentine monete[5] eidem Aldeberto donavit, de quibus Guido ijij. libras habuit & insuper xx. solidos ab ecclesia: & filius eius Geraldus, qui omnia supradicta laudavit in manu Chatberti sacerdotis & canonici & eidem ecclesie extitit fideiussor, xx. solidos habuit ab ecclesia; et Petrus Malleni, qui huius rei extitit mediator, x. solidos habuit ab ecclesia. Et si aliquam querimoniam contra ecclesiam possent proponere Aldebertus & Guido, occasione perceptorum reddituum ex gatgeria, omnimodo finierunt, ita ut decetero nullo modo super hoc ecclesia valeat conveniri ab ipsis vel successoribus eorum. Sciendum etiam quod, de refectione que singulis annis debetur duobus portonariis eiusdem portus, actum est ut in refectione unius hominis medietatem prestet ecclesia, medietatem dictus Aldebertus. Hec autem, prout[6] in singulis capitulis sunt expressa, assistentibus huic facto ex parte ecclesie Willelmo Arnaldi, Guigone Bernardi, Bertrando de Stella, Chatberto de Burgo, Willelmo Berengarii, canonicis Sancti Petri, ab utraque parte gratuito sunt recepta; in presentia domini Vmberti Valentini episcopi[7] qui, ad preces Aldeberti & Guidonis, supradicta laudavit & concessit ecclesie in perpetuum. Acta sunt hec apud Valentiam in camera domini episcopi inferiori de turre, anno domini Mo CCo VIJIJo. C littera dominicali[8], xvij. kalendas maii. Testes interfuerunt Bertrandus de Stella, Willelmus de Bellomonte, magister Vgo Bellicensis, Guigo Bernardi, Willelmus Arnaldi, Chatbertus de Burgo, Willelmus Berengarii, Petrus de Sonna clericus, Bartholomeus baiuli filius, Petrus de Salis, Paganus de Crista, Covidatus, Folco de Crucolio, Petrus Malleni. Insuper ad perhennem rei memoriam, de voluntate utriusque partis, facta est presens carta, sigillo domini Vmberti Valentini episcopi confirmata.

Ego Jacobus domini episcopi notarius, decimo anno pontificatus ipsius, presentem cartam mandato eius scripsi.

[A] Transcription de l'original, parch. de 29 lig. coté xlviii & 20, au bas duquel pendent des fils de soie rouge & verte. Au dos se trouve cette analyse que nous abrégeons:... Que concordia continet in effectu, quod dicta ecclesia habet medietatem dominii portus Rodani & eidem ecclesie pertinet medietas proventuum, que jure dominii obveniunt in laudacionibus vendicionum sive aliorum contractum in placitamentis. Et ultra habet ecclesia in portu.... Que omnia usque hic declarata solebat percipere integraliter dictus Aldebertus ante presentem composicionem; plura alia etiam continentur infra que solvit & remisit ecclesia dictis fratribus & filio dicti Aldeberti & arbitro ipsorum.

[1] Var. de la ch. suiv.: cartaironem.

[2] Var. cynnamomi, cannelle.

[3] Var. cartairone.

[4] Var. supra.

[5] Le document le plus ancien, à notre connaissance, où il soit fait mention de la monnaie Valentinoise, est le Cartulaire de Domène, dans des actes du XIe siècle (ch. 154, 165, etc.); les concessions impériales de Frédéric Ier (1157, 1178, etc.) ne furent donc que la confirmation d'un droit reconnu. Au XIIe siècle, les sous de l'église de Valence étaient reçus indifféremment pour ceux de Die (Cartulaire de cette église, ch. XII de 1145, etc.) & de Vienne (passim): pour les époques postérieures, les chartes qui en font mention font très-nombreuses.--On peut consulter sur la numismatique des évêques de Valence: TOBIESEN DUBY, Traité des monnaies des barons, prélats, etc. de France, 1. I, p. 32;--Revue de Numismatique, année 1836, p, 269, art. de M. Proncis, & an. 1844, p. 429, art. du doctr Long;--Revue du Dauphiné, t. III, p. 58, art. du marquis de Pina; ibid. p. 185. art. de J. Rousset; ibid., p. 246, art. de M. de Longpérier;--Bulletin de la Société de statistique, etc., de la Drôme, 1842, t. IV, p. 71, art. de J. Rousset;--Dictionnaire de Numismatique & de Sigillographie religieuses, éd. Migne, 1852, col. 1421;--Faustin POEY D'AVANT, Monnaies féodales de France, in 4o, t. III.

[6] Add. superius.

[7] Le bienheureux Humbert de Miribel, d'après les divers catalogues des évêques de Valence, succéda en 1200 à Falques & mourut en 1220, le 29 avril, d'après l'obituaire de Saint-Ruf. Les chartes où figure ce prélat sont assez nombreuses; elles ne contredisent en rien les données précédentes: son notaire Jacob ayant pris soin de nous indiquer les années de son pontificat, nous savons, par exemple, que 1209 était la dixième. D'autre part, son successeur Géraud nous apparaît pour la première fois dans une charte du mois de janvier 1220 (1221 n. st.).--Le sceau de l'évêque Humbert le représente vêtu en pontife; il est de forme ogivale, long de 5 cent., & porte en légende: SIGILLVM VMBERTI EPISCOPI VALENCIE.

[8] La lettre dominicale de l'année 1209 était D.

XVII.

13 février 1210.

[Carta de portu [A].

NOVERINT uniuersi ... quod, inter ecclesiam Sancti Petri de Burgo & Willelmum de Cruszolio, super portu de Burgo amicabilis est habita compositio ... (I. 12) contradictione ipsius Willelmi & suorum.... Verum ecclesia Sancti Petri XXX. libras, quas habebat in portu pro gatgeria in parte ipsius Willelmi, eidem Willelmo remisit; insuper & vij. libras Valentine monete eidem Willelmo donavit. Et si.... Sciendum.... Acta fuerunt hec apud Burgum, in camera Willelmi Arnaldi, presentibus canonicis Sancti Petri, scilicet Willelmo Arnaldi & Vmberto tunc temporis procuratoribus, presentibus etiam Chatberto dicto de Burgo, Girberto & Willelmo de Clairiaco capellanis, & Willelmo Berengarii, Willelmo Cellarario, Bernardo de Bello Regardo, Boneto de Gilloscho. Consequenter, ut supradicta omnia maiori gaudeant firmitate & nulla possint in posteros occasione perturbari, dictus Willelmus, in presentia domini Vmberti Valentini episcopi, omnia prout ... recognovit & confirmavit, & promisit se & successores suos bona fide observaturos, Willelmo Arnaldi & Chatberto ex parte ecclesie ibidem assistentibus huic facto; &, ad preces ipsius prenominati Willelmi, dominus episcopus supradicta laudavit prefate ecclesie & in perpetuum confirmavit. Celebrata fuerunt hec apud Valentiam, in fornello inferioris camere domini episcopi, anno domini Mo CCo IXo, mense febroario, C littera dominicali, idus febroarii. Testes affuerunt magister Vgo Bellicensis, Lantelmus baiulus, Willelmus d'Erbes miles, Bernardus mariscalcus, Vmbertus de Druestallo, Bernardus de Bello Regardo. Insuper.... Ego Jacobus ... decimo anno ... scripsi & interfui huic facto.

[A] Cette charte, sauf le nom de Guillaume de Crussol à la place de ceux de Gui & d'Adalbert, ses parents, quelques variantes & la finale que nous donnons, est identique à la précédente: nous avons cru inutile de la reproduire intégralement. L'original parch. a 30 lig., avec cette note au revers: Compositio & concordia facta de portu Rodani, quod medietas dominii pertinet ecclesie tam in laudibus quam placitamentis, & medietas etiam ceparum, alliorum & specierum que percipiuntur ratione dominii dicti portus; item medietas x. denariorum qui dantur pro sotularibus bajuli; item ecclesia & dom. Cruceoli debent comuniter providere in refectione duobus pontoneriis....

XVIII.

5 juillet 1210.

[Confirmatio privilegiorum portus facta per dom. Humbertum episcopum. [A]

GESTARUM memoriam rerum fideliter scripta servant. Idcirco ego Vmbertus, Dei gratia Valentinus episcopus, tam presentis etatis quam future posteritatis hominibus, notum facere dignum duximus quod, sicut Falco bone memorie predecessor noster Bernardo de Belregart portum de Burgo habere concessit[1] ut ea perhenniter gaudeat libertate qua[2] in carta sigillo suo munita continetur, nos eidem habere laudamus &, ut illibatum perhenniter maneat, presentem cartam sigilli nostri patrocinio confirmamus. Verum predictus Bernardus pontonarios debet habere fideles qui redditus portus fideliter percipiant & quod a transeuntibus aliquid extorquere non presumant, nisi tantum ea que de iusta consuetudine in eo percipere solent dicti portus possessores, & si in aliquo deliquerint pontonarii, ex quo dictus B. vel sui successores certificati fuerint & infra mensem congrua satisfactione delictum non emendaverint, dictus B. & sui successores de transgressione & delicto tenebuntur: aliter vero prefatus B. nec sui successores a nobis sive a successoribus nostris de delicto pontonariorum nullo modo poterunt conveniri. Hec autem laudacio & confirmatio facta fuit anno Incarnationis Dominice Mo CCo Xo, ijio nonas julii, indictione xiji, currente C littera dominicali, in camera inferiori de turre.

Ego Jacobus domini episcopi notarius, xi. anno pontificatus ipsius, presentem cartam mandato eius scripsi, sedente in Urbe Innocentio papa IIIo, regnante Othone Romanorum imperatore[3].

[A] Transcription de l'original, parch. de 11 lig.; au bas pend un fragment de sceau attaché par des fils de soie rouge & jaune. Le dos ajoute au titre: Et ultra continet infra quod punitio pontoneriorum spectat ad [ilios] quorum est portus, & quod infra mensem si invenerit deliquisse pontonarios instituat justiciam.

[1] Voir la concession de l'évêque Falques à Bernard de Beauregard, ch. XIV.

[2] Que ... continetur, serait plus régulier.

[3] Les notes chronologiques sont toutes exactes. Othon IV, rival de Frédéric II, fut empereur du 27 sept. 1209 au 19 mai 1218.

XIX.

septembre 1210.

[Confirmatio et autorisacio episcopalis et archiepiscopalis omnium donationum, concessionum, remissionum et permutationum ecclesie Burgi, habitarum seu collatarum ab episcopis Valentinis et prepositis Valencie ac abbatibus Burgi [A].

UMBERTUS, Dei gratia Valentinus episcopus, dilectis filiis priori & canonicis ecclesie Sancti Petri de Burgo, in perpetuum. Et ius habet & iuris equitas, exaudiantur ut preces petentium, quas commendat & pietas & honestas. Eapropter, dilecti filii, vestris iustis petitionibus annuentes, visis & diligenter inspectis ecclesie vestre auctenticis instrumentis, donationes, remissiones, permutationes, concessiones habitas seu collatas vobis a predecessoribus nostris Valentinis episcopis & ecclesie vestre Burgensis abbatibus, & specialiter ab Heustachio nunc temporis preposito Valentino & abbate Burgensi, vobis dignum duximus plenarie concedendas. De quibus in presentis scripture serie quasdam censuimus exprimendas, videlicet: remissionem candelarum quas in usu abbatis ecclesia vestra solebat expendere, & concessionem avene censualis quam abbas vester in quibusdam mansis & cabannariis percipiebat quam diu sub annuo censu a cultoribus colebantur, in quibus ex quo ad plantandum vineas dantur abbas percipere nichil debet; preterea donationem trium solidorum & iii. asinatarum vini, cum iure & dominio vinee que fuit Sazie apud territorium de Montaa; item concessionem iuris sive dominii in hiis omnibus que Donnos & filii eius vestre ecclesie donaverunt; consequenter & concessionem dominii in quadam domo & quodam casali & duobus ortis iuxta portam publicam inter careriam & fossata, cum congregatione aquarum in eisdem fossatis; similiter & dominium tenementi Fratrum Templi apud Rodanum, iuxta tenementum Iohannis Glanduz; preterea, permutationem, quam abbas vester Heustachius cum Guigone priore & ecclesie vestre canonico visus est habuisse, ratam & firmam inperpetuum volumus observari; quam ne alicui pateat malignandi occasio in futurum presenti scripto dignum duximus adnotandam: «Cum decime in loco qui dicitur Mariscus ad ius abbatis spectarent, necnon homicide, adulteri, traditores, periuri & qui de crimine perduellionis convincebantur ad iurisdictionem ipsius abbatis pertinerent, iam dictas decimas & idem ius sive potestatem quam in talibus exercere solitus fuerat, eidem ecclesie in suis hominibus perpetuis temporibus habenda concessit, ita scilicet quod ius suum in ecclesiam transferens in talibus de cetero super homines ecclesie nullum ius habeat requirendi»; item omnes tam clericorum quam laicorum personas, tam in vita quam in morte, cum omnibus rebus suis mobilibus & immobilibus infra Burgum & extra que ad dominium sive ius ecclesie spectant, & domum nominetenus pauperum que Helemosinaria dicitur, iuxta factam permutationem, ab omnimoda exactione, vexatione, requisitione nomine suo vel successorum vel aliquorum pro ipsis facta, immunia, libera & absoluta perpetuis temporibus omnimodo fieri voluit, ita scilicet quod vel prior Burgensis & eiusdem loci canonici eidem abbati & successoribus suis dederunt & concesserunt x. tenementa que sunt a domo Confraternitatis usque ad careriam, ubi viiii. solidos & v. denarios censuales percipiebant, necnon gatgeriam quam habebant a Bosone vicario infra Burgum & extra, videlicet domum, terciam partem molendini ad Arcus, & unum mansum apud Avojanum, & v. solidos censuales infra Valentiam & quicquid idem Boso comune cum feudotariis habebat: que omnia pro xxx marchis argenti & x. libris eadem ecclesia obligata habebat. Hoc autem de antiqua consuetudine habetur, quod liceat tam hominibus abbatis quam hominibus ecclesie ad terram cuiuscumque voluerint se transferre, & in quacumque domo sive propria sive conducticia mansionem habuerit, ad dominium eius spectet sine querela cuius terram inhabitare videtur; preterea donationem totius tenementi Bosonis de Burgo, quod dictus Heustachius ab heredibus ipsius Bosonis feudotariis suis de suo emendo adquisierat, & quicquid iuris sive dominii abbatis vice videbatur habere in dicto tenemento Bosonis & in aliis domibus adiacentibus quas nunc temporis possident Pe. Cellararius & W. frater eius, & W. Arnaldi & Girbertus canonici, & concessionem ecclesie sancti Apollinaris que sita est prope ripam Rodani, quam Iohannes Galatei feudotarius dicti abbatis, minus iuste possidens, ecclesie Burgensi de iuditio anime sue restituit, & ut bannum duobus mensibus, scilicet iulio & augusto, vobis ibidem vendere liceat: hec omnia ab abbate vestro Heustachio vobis concessa, firma & inconcussa vobis & successoribus vestris, perpetuis temporibus volumus observari; item quicquid a feudotariis dicti abbatis de consensu ipsius, donatione, emptione vel aliomodo in presenti habetis, vobis inperpetuum habere & quiete concedimus possidere; set & si quid ab ipsis feudotariis abbatis in posterum adquisieritis, cum consensu ipsius abbatis vobis liceat retinere, vel si consensus ipsius abbatis non affuerit, saltem post appellationem ipsius infra duorum annorum spatium vobis distrahere liceat vel aliomodo alienare. Hec autem omnia, pro ut superius in singulis capitulis sunt expressa, ut a me & a successoribus meis inviolabiliter observentur & inconcussa permaneant, Ego Vmbertus Valentinus episcopus, assistentibus nobis Bertrando de Stella, Villelmo de Liberone, Villelmo de Bellomonte, canonicis, magistro Vgone clerico, laudo & per impressionem sigilli mei inperpetuum confirmo. Hoc actum fuit apud Valentiam, in domo episcopali, anno Domini Mo CCo Xo, mense septembri, C littera dominicali. Affuerunt autem huic facto, ex parte ecclesie Sancti Petri W. Arnaldi, Vmbertus, Guigo Barnardi, Chatbertus, Girbertus, W. de Clariaco, Johannes de Tholosa. Ad ultimum, ut supradicta statuta maiori gaudeant firmitate & ut in posterum nullorum valeant malitia perturbari, Ego Vmbertus Valentinus episcopus rogavi dominum Vmbertum Viennensem archiepiscopum[1], ut predicta omnia plenarie comprobaret & sigilli sui munimine confirmaret. Eapropter Ego Vmbertus Viennensis archiepiscopus, ad preces prefati episcopi & Burgensium canonicorum, consilio A. prioris Silve Benedicte[2], Petri sacriste Viennensis & Romanensis[3] & Ysmidonis cantoris[4], supra scripta omnia, pro ut in superioris scripture serie sunt expressa, approbo, laudo & confirmo, & per impressionem sigilli mei presentem cartam plenissime auctorizo.

Ego Jacobus domini Vmberti episcopi notarius, cum proprii corporis infirmitate prepeditus per me scribere non valerem, magistro Petro scriptori presentem cartam scribendam mandavi, & mandato ipsius domini V. episcopi subscripsi & sigilli sui impressione signavi.

[A] Reproduction de l'original, magnifique parch. de 37 lignes, coté 2; sur le dos est une analyse que nous omettons. Plusieurs copies en ont été prises: celle qui y est jointe commence ainsi: Ambrosius (!)... L'Invent. rais. fo 6 (Cartul. fol. CCIII) en donne le résumé, & montre que cette charte confirme, en les transcrivant en partie, les donations du prévôt Eustache de 1183 & 1188 (ch. VI & IX).

[1] Humbert II, d'abord religieux de la chartreuse de Seillon, était archevêque de Vienne en 1206; il mourut le 19 novembre 1215.

[2] Sylve-Bénite, monastère de Chartreux, fondé près du lac de Paladru en 1116. Le prieur se nommait alors Ainard (Cartul. de St-Barnard, ch. 387).

[3] Pierre d'Arènes (de Arenis) était chanoine de Vienne en 1187 (Cartulaire de l'égl. de Die, ch. 19) & sacristain de Saint-Barnard en 1209 (Cartul. de Romans, ch. 394 & 401).

[4] Ismidon figure comme chantre de Vienne en 1209, dans la ch. 401 du Cartul. de Saint-Barnard.

XX.

(6-27) juin 1214.

[De aquirimento portus Rodani [a Bernardo de Belregart] [A].

NOVERINT universi ad quorum noticiam presens carta devenerit, quod Bernardus de Belregart dedit ecclesie Sancti Petri de Burgo, pro remedio anime sue, medietatem tocius vilanagii[1] quam habebat in portu de Burgo, & in omnibus obventionibus eiusdem portus, pro anniversario suo & ut ab octabis Pasche usque ad festum Omnium Sanctorum, in illis diebus in quibus misse non celebrantur ad terciam[2], ex redditu portus consueta beneficia darentur presbitero, diacono & subdiacono qui assisterent ad officium misse ad terciam. Et pari modo uxor eius Sazia[3] dedit aliam medietatem ecclesie Sancti Petri de Burgo pro tribus anniversariis, ut ex redditibus eiusdem portus, in anniversario suo & patris sui & matris sue, consueta beneficia tam clericis quam pauperibus darentur.--Post mortem vero Barnardi, Aldebertus de Cruceolo questionem movit contra ecclesiam in prefato portu, proponens quod predictus Barnardus & Sazia tenebant ab eo quartam partem in portu, & pro eadem parte sibi censum prestabant quia erat de suo dominio: & ideo hoc donum non poterant facere ecclesie preter eius assensum. Hec vero discordia ita sopita fuit, quod ecclesia Sancti Petri dedit prefato Aldeberto xiji, libras Viennensis seu Valentine monete quas ei solvit in integrum, & prelibatus Aldebertus laudavit & concessit ecclesie habere & in perpetuum possidere quartam partem portus de Burgo que spectabat ad eius dominium, sicut prius tam predictus Barnardus quam Sazia ab eo possidebant: salvo iure placitamenti in mutacione prioris quando priorem de novo venire contigerit, scilicet duodecim solidorum & dimidii qui eidem Aldeberto prestabuntur vel cuicumque voluerit, & annuo censu qui pro eadem parte sibi prestabitur singulis annis in festo sancti Johannis, scilicet xiji solidos minus tribus denariis, & tribus sextariis salis; & tunc prestabit ecclesie ipse Aldebertus medietatem refectionis unius hominis. In Natali vero Domini, solventur ipsi Aldeberto censualiter tres restes alliorum & tres restes unionum, & quarta pars trium quartaronum piperis, & quarta pars trium unciarum cinnamomi & v. denarii qui prestabantur antiquitus baiulo pro sotularibus. Et hec concessio facta fuit ab Aldeberto Jarentoni priori & canonicis eiusdem ecclesie, tam presentibus quam futuris; & promisit eisdem predictus Aldebertus, obligando omnia bona sua tam presencia quam futura, quod predictam laudacionem ratam & firmam habeant tam ipse quam successores sui, & ipsam ecclesiam semper manuteneant & defendant in predicto portu, si aliquis ecclesie ibidem aliquam contradictionem faceret vel moveret. Et sciendum quod prefatus Aldebertus promisit ecclesie, quod ius suum quod habet in portu nullo modo concederet Hospitali pontis[4], nec alicui persone qui (sic) adquireret ad opus pontis, vel burgensi alicui preter ecclesie assensum. Set si alteri persone vellet vendere vel alio modo alienare, prius debet requirere ecclesie voluntatem, & si ei ecclesia tantum dare voluerit quantum alius daret sibi habere poterit, ita ut verum rei precium non augeatur ab ipso Aldeberto vel suis ut ecclesia inde gravetur; similiter & ecclesia non debet ius suum alienare, nisi prius requisita Aldeberti & suorum voluntate: & hoc totum prefatus Aldebertus, sacramento corporaliter a se prestito, promisit se & successores suos observaturos bona fide, prout melius & sanius potest intelligi ab aliquo. Hec autem omnia comprobata fuerunt ab ipso Aldeberto coram domno V. Valentino episcopo, qui ad preces ipsius Aldeberti fideiussor & tutor extitit ecclesie Sancti Petri de Burgo ut supradicta fideliter observentur, & ad rei memoriam habendam in antea huic presenti scripture sigillum suum apponi precepit, mandato prefati Aldeberti, salvo iure sui dominii. Durat autem portus & obvenciones ipsius portus a portu Mure usque al Meias. Acta sunt hec in aula domini V. Valentini pontificis, presentibus canonicis Ber. de Stella, Vmberto de Bel Regart, Girberto, Willelmo de Clairiaco, Johanne de Tholosa, anno Domini Mo CCo XIJIJ, mense junio, feria VIa; testes vocati sunt: Po. de Cleu sacerdos, Johannes de Cornaz, Pe. Girbernz, Vgo Richardi, W. de Alexiano, W. Cellararius, magister Vgo, Po. de Alexiano, magister Petrus, Johannes de Fonte Malo, Pe. de Crest, Stephanus Richardi, Pe. Cellararius, W. Chamarlencs, Guigo Ruffus, filius Ademari de Castro Bucco.

Ego Jacobus domini episcopi notarius, XV. anno pontificatus ipsius, presentem cartam mandato eius scripsi & sigilli sui patrocinio communivi.

[A] Transcription de l'original, parch. de 33 lig., qui porte au dos une analyse que nous abrégeons: Ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie: donatio ei facta per Bern. de Belregart & Saziam ejus uxorem, qui dederunt dicte ecclesie quilibet ipsorum medietatem vilanagii quam habebant in portu Rodani, pro certis anniversariis ibidem faciendis; & postmodum Aldebertus de Cruceolo laudavit & concessit dict. ecclesiam possidere quartam partem dicti portus spectantem ad ejus dominium...: salvo d. Aldeberto in mutacione novi prioris...; sed debet prestare...--La donation que cette charte confirme ne saurait être antérieure à la concession du 5 juil. 1210 (ch. XVIII).

[1] Villenagium, héritage tenu à cens ou à rentes serviles.

[2] Sous la discipline monastique, le jeûne cessait ou devenait moins sévère de Pâques à la Toussaint. les jours de fête, on ne célébrait l'office divin qu'après tierce (vers 9 h.).

[3] Sazie, dont le nom a déjà figuré (ch. XI), vivait encore vers 1224 (ch. XXXIII); son mari Bernard de Beauregard était mort. Les chanoines du Bourg furent fidèles à s'acquitter des anniversaires qu'elle avait fondés en faveur de son père Pierre Martin & de sa mère Garcine; nous avons relevé, au dos d'une ancienne copie de la charte XXII, le mémorial qui en fut inséré dans le Nécrologe de Saint-Pierre:

Eodem die (10 mars), memoria Pe. Martini, cujus filia Sazia dedit huic ecclesie medietatem vilanagii quam habebat in portu, ut in hac die & in die anniversarii sui, & in memoria Garcine matris sue que fit XV. kal. septembris, beneficia clericis & pauperibus inpendantur; & ut idem beneficium, quod fit canonicis his tribus diebus, omnibus sacerdotibus hujus ecclesie tribuatur.

Item, memoria Garcine, cujus filia Sazia dedit huic ecclesie medietatem vilanagii quam habebat in portu, ut in hac die & in die anniversarii, & in memoria patris sui Petri Martini que fit vi. idus mardi, beneficia clericis & pauperibus inpendantur; etc., ut supra.

[4] Romans, Grenoble, Lyon, etc. avaient des hôpitaux établis sur la pile principale de leurs ponts; celui de Valence, construit dans ces conditions, n'est mentionné dans aucune charte antérieure à celle-ci. On peut conjecturer qu'il ne dépendait pas de Saint-Pierre du Bourg, & que le pont n'était point alors complètement terminé.

XXI.

22 Sept.-26 octobre 1214.

De aquirimento portus Rodani [A].

NOVERINT universi..., quod Bernardus de Bel Regart dedit Deo & ecclesie Sancti Petri ... (l.2) Willelmus de Cruçol ... (l.20) Guillelmo censualiter... (l. 27) bona sua universa ... (l.12) d. Vmberto Valentino episcopo ... al Meias. Hoc autem laudavit Rainaudus filius Willelmi & sacramento confirmavit. Hec autem acta sunt in curia episcopali, in camera superiori de turre, anno Incarnationis Dominice Mo CCo XIJIJo, Xo. kalendas octobris, indictione ij, presentibus Bertrando de Stella, Willelmo Arnaudo, V. de Belregart, Girberto canonico, Vgone Richardi, Johanne Raillartz, magistro Vgone, Johanne Bruifeira, Petro Cellarario, A. filio eius, Guigone Ausel, Wo Cellarario, Wo de Grana, Vmberto de Druestal, Arnaudo Ferlai, Wo fratre domus helemosinarie Sancti Petri de Burgo. Procedente tempore in eodem anno, vijo kalendas novembris, in grangia ipsius Willelmi a Guillaran, domina Vassalda uxor sua &. filia eorum hoc totum laudaverunt bona fide & absque dolo, presentibus domno Girberto canonico Sancti Petri de Burgo, Willelmo de Sancto Johanne, Po. de Alexiano, Guigone Freideira.

Ego Jacobus ... xv. anno ... communivi.

[A] Cette charte est la reproduction textuelle de la précédente: le nom seul d'Adalbert de Crussol est remplacé par celui de son frère Guillaume; nous indiquons, cependant, les variantes & les additions. L'original parch. a 31 lig.; on y a ajouté une longue analyse que nous supprimons.

XXII.

mars 1217.

[Compositio de portu ab Humberto episcopo facta] [A].

EGO Vmbertus, Dei gratia Valentinus episcopus, notum facimus universis quod, inter B. de Belregart & Salvanetum ex una parte, & J. Ruellatorem[1] & Bo. ex altera, mota fuit controversia coram nobis super portu inferiore ad tegulariam[2], que sopita fuit inter eos in hunc modum: J. Ruellator & Bo. in vita sua tantum tenebunt portum ab eis & facient ipsis XX. solidos censuales. Hec compositio probata fuit a Burgensi ecclesia, que tunc obtinebat vilanagium quod dictus B. & uxor eius & Salvanetus in portu habuerant supradicto per Guidonem & W. dominos de Cruszol & Lambertum de Maires[3], qui interfuerunt compositioni & dixerunt, prestito sacramento, factam fuisse compositionem sicut superius est expressum. Tandem defuncto Bo., cum Burgensis ecclesia portionem illam quam habebat in portu sibi vendicaret, eo quod assereret ipsum Bo. portionis illius quam ipse tenet habere usum fructum tantum dum viveret, uxor eius & liberi in dubium revocabant; G. vero de Cruszol datus est tutor liberis, & per ipsum & per alios testes fuit hec compositio probata ad plenum. Sane precibus ipsius G. & uxoris Bo., concessit Burgensis ecclesia tenere portum sub eodem censu XX. solidorum liberis & uxori ipsius Bo. ad vitam J. Ruellatoris, qui pari iure & pari modo & pari censu sicut idem Bo, in eodem portu fuerat constitutus; post mortem vero ipsius J. Ruellatoris qui huic compositioni interfuit, neque heredes eius, neque uxor, neque liberi ipsius Bo. neque alius ipsorum nomine aliquid iuris, aliquid rationis in prefato portu sibi poterunt vendicare. Et hoc totum uxor ipsius Bo. sacramento firmavit, & G. de Cruszol tutor liberorum Bo. promisit bona fide, prout melius potest intelligi, quod liberi ipsius Bo. hanc compositionem, que ad commodum ipsorum facta est, ratam & firmam semper teneant & observent, & contra eam nichil iuris opponant. Facta sunt hec apud Valentiam, in nostra presentia, in aula pontificali, anno Domini Mo CCo XVIJo, mense marcio. Interfuerunt autem pro Burgensi ecclesia J. prior, W. [de] Cleriaco, Girbertus, J. de Tolosa, V. baiulus, magister V., B. baiulus, L. de Maires. Ad maiorem autem firmitatem habendam in antea, nos auctoritatem nostram huic facto tribuimus, & presentem cartam sigilli nostri fecimus munimine roborari.

[A] Cette charte ne nous a été conservée que par une copie du notaire Jacob (cf. ch. XIV, n. 8), contenant en outre les ch. XVI & XVII, & sur laquelle on a mis cette note: parum valet, quia sunt copie non tabellionate; elle y occupe 18 lig.

[1] Ce nom semble venir de ruella, petite rue; le Lexicon infimæ latinitatis ne le mentionne pas.

[2] Tegularia,, tullerie, & aussi terre à briques, argile.

[3] La charte de concession de cette partie du port ne nous a pas été conservée.

XXIII.

12 décembre 1219.

[Honorii III papæ rescriptum de juribus præpositi] [A].

Rescriptum apostolicum, continens quod prior &canonici Burgi conquerendo monstraverunt Honorio papæ III, quod præpositus Valentiæ injuriabatur eisdem super quodam fossato, præconisatione per villam & aliis rebus. Quocirca papa mandat archiepiscopo Viennensi[1], & decano Aniciensi[2] & præposito Ulciensi[3], quatenus partibus auditis decernerent quod justum esset. Datum Viterbii, ij idus decembris, pontificatus ipsius papæ anno quarto[4].

[A] Extrait de l'Invent. rais., fo 12 r^0.

[1] L'archevêque de Vienne Jean de Brenin siégeait dès 1218 (ch. originale aux Arch. de l'évêché de Grenoble), & mourut le 17 avril 1266, d'après son épitaphe (LE LIÈVRE, Hist. de l'antiq. & sainct. de la cité de Vienne, p. 371), ou le 18, selon le Nécrologe de Saint-Robert de Cornillon (Biblioth. impér., ms. lat. 5247, fo 88: xiiii).--L'historien CHARVET exprimait le regret de n'avoir jamais pu rencontrer le sceau de ce prélat, dont il croyait tous les exemplaires perdus (op. cit., p. 386); il en eut, à notre connaissance, trois différents, que nous avons rencontrés chacun plusieurs fois:--le plus petit, de forme ovale comme les autres, mesure 4 cent. et 1/2; l'archevêque est représenté en pied, vêtu de ses habits pontificaux, la mitre en tête, la crosse dans la main gauche & la droite en action de bénir le peuple; on lit en légende: : S: IOHIS: ARC/HIEPI: VIENN:;--dans le second, qui a 62 mill., le prélat est assis, revêtu des mêmes ornements; la légende est à peu près semblable: : STOH'IS: ARCHIEPI/SCOPI: VIENNENSIS:;--le troisième est remarquable: long de 7 cent., il représente le prélat comme dans le précédent; la légende n'est guère différente: : S IOH'IS: ARCHIEPI/SCOPI. VIENNENSIS:; mais au revers se trouve un contre-scel de 5 cent., qui montre l'archevêque en pied comme dans le Xo 1; il a pour légende: S: IOH'IS: ARC/HIEP'I: VIENN'.

[2] Le doyen de l'église du Puy était à cette époque Guigues III de Godeto ou Hugues II (Gallia Christiana nova, t. II, c. 742).

[3] Le prévôt d'Oulx (dioc. de Turin) se nommait alors Martin.

[4] Honoré III, sacré le 24 juillet 1216, était à Viterbe du 28 janv. au 28 mai 1220 (D. BRIAL, Rec. des Hist. de France, t. XIX, pp. 692-6). Les sept bulles inédites qui suivent, comme le grand nombre que nous a laissé ce pape, le montrent intervenant avec autant de succès que d'empressement dans toutes les affaires de son temps (cf. Notices & Ext, des mss. de la biblioth. impér., t. XXI, p.163 sqq.).

XXIV.

13 décembre 1219.

[Honorii III papæ commissio de excommunicatione Burgensis ecclesiæ][A].

Commissio per Honorium papam tertium facta archiepiscopo Viennensi, decano Aniciensi & præposito Ulciensi, ad cautelam [1] sententiæ excommunicationis & interdicti in ecclesiam & canonicos Burgi promulgatæ per abbatem de Droe[2] & ejus collegas delegatos apostolicos ad instantiam præpositi Valentini, ut audirent causam & terminarent.

Cum olim quæstione mota, inter præpositum Valentiæ ex una & canonicos ecclesiæ Burgi partibus ex altera, super jurisdictione hominum Burgi & super eo quod canonici de negotiis & rebus ecclesiæ inconsulto præposito disponebant, causa fuisset a papa commissa abbati de Droe & ejus collegis. Tandem canonicis Burgi ad papam appellantibus, eandem causam ad ipsum delatam, procuratore præpositi & duobus de dictis canonicis procuratoribus ejusdem ecclesiæ coram papa constitutis, causam commisit cardinali Sancti Angeli qui protulit canonicos habere sufficiens mandatum ad eandem appellationem prosequendam; sed procurator præpositi, asserens eosdem canonicos esse excommunicatos per dictos judices, postulabat procuratores excommunicatorum repelli a procuratione hujusmodi. Ad quod canonici responderunt quod post appellationem ad papam interpositam, ipsi judices in ecclesiam Burgi interdicti & in eos excommunicationis (sententias) temere promulgarant, quibus dicebant se non teneri ex eo quia, cum coram ipsis judicibus fuisset ex parte canonicorum exceptum se non debere conveniri per litteras obtentas, in quibus non fiebat mentio de compromisso concorditer in arbitrium facto super his de quibus inter eos quæstio vertebatur, necnon duos eorumdem judicum esse concanonicos ipsius præpositi, quia eorum exceptiones non admittebant fuerat ad papam appellatum; sed illi, eorum appellatione contempta, contra eos processerunt: quare petebant dictas sententias denunciari irritas; procurator vero præpositi hæc negabat. Igitur papa his intellectis dictos canonicos apud eum constitutos ad cautelam fecit absolvi, mandans archiepiscopo Viennensi, decano Aniciensi & præposito Ulciensi, quatenus relaxatis ad cautelam dictis sententiis excommunicationis & interdicti, & revocato in irritum quicquid post appellationem attentatum, audiant causam & terminent. Datum Viterbii, idus decembris, pontificatus sui anno iiijo.

[A] Extrait de l'Invent. rais., fo 12.

[1] Absolution conditionnelle, dont l'efficacité est soumise à la justification de l'inculpé.

[2] Sic; il doit s'agir de l'abbé de Saint-Jacques de Doüe (Doa), au diocèse du Puy, qui figure dans le Nécrologe de Saint- Robert (ms. fo 59 vo).--L'abbé était alors Ar., peut-être Armand.

XXV.

23 janvier 1220.

[Bulla Honorii III præposito Burgi jurisdictionem abbatis conferens][A].

HONORIUS, servus servorum Dei episcopus (sic), preposito Valentinensi salutem. Significasti nobis, fili, quod in ecclesia Sancti Petri de Burgo per tuam preposituram abbas existis, sed prior & canonici correctionem tuam contemnunt recipere, de negotiis ecclesie te inconsulto presumunt disponere; unde postulasti ut tibi dignaremur concedere, quod posses contra tales authoritate nostra procedere &, quod archiepiscopo Viennensi & conjudicibus super dispositione ecclesie ab apostolica Sede commissum fuerat, dignaremur revocare. Nos igitur in prefata ecclesia tibi jurisdictionem abbatis plenariam conferentes, & eos qui inobedientiam (sic) abbati debitam tibi negaverint exhibere, & tuo assensu non habito de negotiis ecclesie presumpserint disponere, per censuram ecclesiasticam compescendo. Sane ne prior & canonici de negotiis ecclesie de cetero te inconsulto disponant, id quod archiepiscopo Viennensi & conjudicibus suis super dispositione ecclesie commisimus, revocamus. Datum Viterbii, Xo kalendas februarii, pontificatus nostri anno quarto.

[A] Texte un peu altéré, conservé dans l'Invent. rais. fo 11 ro, où il est précédé de ce titre: Concessio per Honorium papam tertium facta præposito Valentiæ, qui eidem contulit in ecclesia Burgi jurisdictionem abbatis plenariam.

XXVI.

8 mai 1220.

[Honorii III commissio de falsificatione litterarum apostolicarum][A].

Commissio per eundem Honorium papam III facta episcopo Portuensi[1], quatenus revocato in irritum quicquid fuerit attentatum, occasione quarumdam litterarum apostolicarum per ipsum papam falsarum deprehensarum[2], compelleret venire personaliter ad præsentiam ipsius papæ cum qui litteras fabricavit vel easdem portavit, & tam præpositum Valentiæ quam alios quos eis usos esse constiterit. Datum (Viterbii,) viij. idus maii, pontificatus nostri anno iiijto.

[A] Analyse tirée de L'Invent. rais., fo 11 vo.

[1] Ce cardinal, légat du Saint-Siége, se nommait Conrad (ch. XXX n.); il remplit des légations contre les Albigeois & les Sarrasins, & après avoir été abbé de Clairvaux, puis de Cîteaux, il fut nommé évêque suburbicaire de Porto par Honoré III en 1219, & mourut en Palestine l'an 1227; il figure aussi dans le Cartulaire de Saint- Félix & le Codex diplomaticus de l'ordre de Saint-Ruf.

[2] La falsification des lettres apostoliques emportait excommunication majeure, avec absolution réservée au pape (Décret. GREG., lib. V, tit. xx de crimine falsi: Corp. Iur. Can., t. II, c. 782 sqq.); la sentence fondée sur une bulle fausse ne devait point être exécutée (ibid., cap. 2), & l'ecclésiastique qui en avait fait usage était privé de son office & de ses bénéfices (ibid., cap. 7).

XXVII.

22 mai 1220.

[Honorii III commissio de canonicis non residentibus][A].

Bulla Honorii papæ III habens in substantia, quod duo de canonicis Burgi residentes in ecclesia Valentiæ præsumebant impedire ne alii canonici in Burgo residentes tractarent negotia ecclesiæ sine eorum assensu. Quocirca papa mandat cantori & archidiacono Viennensi[1], quatenus causam audiant & fine canonico terminent. Datum Viterbii, xj kalendas junii, pontificatus sui anno iiijo.

[A] Analyse prise dans l'Invent. rais., fo 13 ro.

[1] Étienne de Montluel était à cette époque archidiacre de Vienne & de Cantorbéry (CHARVET, Hist. de la Ste église de Vienne, p. 385).

XXVIII.

27 mai 1220.

[Honorii III papæ bulla pro canonicorum residentium ordinationibus][A].

HONORIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis priori & capitulo Sancti Petri de Burgo Valentie, salutem. Ex parte vestra fuit nobis propositum, quod quidam canonici vestri raro vel nunquam in ecclesia vestra residentes dedignantur rectis dispositionibus capituli consentire, propter quod profectus ecclesie multipliciter prepeditur. Cum igitur turpis sit pars suo toti non congruens, imo nec pars sit etiam nominanda que ab integritate recedit[1], authoritate presentium vobis indulgemus ut, non obstante dissensu vel contradictione temeraria pauciorum, quod a maiori & saniori parte canonicorum residentium ordinatur, ratum habeatur & firmum, nisi aliquid rationabile a paucioribus residentibus objectum fuerit & ostensum, quare id fieri non debeat vel non possit. Datum Viterbii, vj. kalendas junii, pontificatus nostri anno quarto.

[A] Texte extrait de l'Invent. rais., fo 13 vo, où il est précédé de ce titre développé: Bulla alia ejusdem Honorii papæ III qui, audita supplicatione capituli Burgi continente impedimentum dictorum duorum canonicorum, indulsit eidem capitulo ut id quod a majori & saniori parte canonicorum in ecclesia Burgi residentium ordinatur, firmum & ratum habeatur. Ita dicens, etc.; & suivi de cette note: Habet ecclesia unum vidimus factum anno Mo cclxxxxvjo & vjo nonas maii (2 mai 1296), cum appositione sigilli officialis Valentiæ.

[1] Axiome formulé par le pape Innocent III en 1200 (Décret. GREGOR., lib. IV, tit. iv, cap. 5: Corp. Iur. Can., t. II, c. 647; cf. BALUZE, Epist. Innoc., t. I, p. 601).

XXIX.

30 mai 1220.

[Honorii III commissio contra falsificatorem litt. ap.][A].

Rescriptum apostolicum, continens quod dictus Honorius papa III asserit se reperisse esse falsas quasdam litteras apostolicas, quibus præpositus Valentiæ pro se usus fuit contra priorem & canonicos Burgi, eosdem excommunicando. Quocirca per hoc rescriptum papa mandat archiepiscopo Viennensi, quatenus puniret eum qui litteras fabricavit vel reportavit. Datum Viterbii, iijo kalendas junii, pontificatus ipsius papæ anno quarto.

[A] Analyse tirée de l'Invent. rais., fo 12 ro.--Voir ch. XXVI, n. 2.

XXX.

octobre 1220.

[Geraldi episcopi Valentini sententia arbitralis de juribus et obligationibus præpositi Valentiæ et ecclesiæ Burgi][A].

[Habemus] quandam cartam sententiæ arbitralis, per dominum Guillermum[1] episcopum Valentiæ prolatæ, super quæstione vertente ex una parte inter ecclesiam Burgi, & ex altera Lambertum præpositum Valentiæ. Ipse autem episcopus dixit per arbitrium statuendo, quod ordinatio negotiorum ecclesiæ ad priorem & canonicos pertineat abbate inconsulto, nisi monitione præmissa ab ipso præposito in aliquo negotio ecclesiæ negligentes extiterint: nam tunc cum eisdem debet illud negotium diffinire.--Item quod jurisdictio, tam civilis quam criminalis hominum ecclesiæ commorantium in terra communiæ, penes priorem & canonicos remaneat.--Item quod super domo Helemosinaria, & ecclesia Sancti Apollinaris prope Rodanum, & decimas in Marisco, & avena censuali in mansis, & chabaneriis & domo Bozonis, & dominio domorum adjacentium usque ad furnum, & super redditibus quos ecclesia percipiebat in Chirosiis: scilicet x. denarios, & in orto Petri Vion xvj denarios, & in orto delz Croses iiij solidos, & in Javeysano iiijor sestaria siliginis & iiijor solidos, & in alia parte quatuor cyminatas siliginis & ij solidos viij denarios; & super possessionibus & redditibus aliis de quibus instrumenta ecclesiæ faciunt mentionem, & super omnibus his quæ prior & canonici possidebant tempore Heustachii præpositi: nec ipse præpositus nec successores sui poterunt de cætero in aliquo priorem & canonicos molestare.--Item quod dominium portarum sit ecclesiæ, & claves communiter tam ex parte ecclesiæ quam præpositi alicui committantur.--Item quod ea quæ respiciunt communem utilitatem totius villæ tractentur communiter ab ecclesia & præposito.--Item quod præconizentur per villam expresso nomine abbatis, prioris & vicarii.--Item quod ecclesia solvat præposito in quolibet festo sancti Apollinaris vij libras ad faciendum librationem ecclesiæ eodem die.--Item quod medietas calcatorum[2] d'Ars, dominii & census ejusdem, pro quo preciabatur ecclesiæ xv solidos & libra piperis census, præposito remanebunt.--Item quod fossata a porta cureriæ usque ad enclausas erunt præpositi, alia autem fossata quæ sunt usque ad Rodanum ecclesiæ remanebunt.--Item processio debetur præposito noviter instituto.--Item quod confirmatio prioris pertinet ad præpositum.

Hæc autem compositio a dicto episcopo facta fuit & ab utraque parte recepta in estris[3] episcopalibus, quam per arbitrium jussit fieri sigilli sui munimine roboratam, anno Domini millesimo CCXX., mense octobris.

[A] Analyse extraite de l'Invent. rais., fo 6 ro (Cartul. fol. clxxxxvj), qui la fait suivre de cette note (fo 7 vo):

Quatuor alias cartas seu instrumenta habet ecclesia unius ejusdemque tenoris & datæ hujus cartæ supra mentionatæ. Ulterius quod dominus Conraldus, episcopus Portuensis & Sanctæ Ruffinæ papæ legatus, confirmavit dictam sententiam arbitralem, prout large satisque abunde continetur in duabus cartis seu instrumentis unius & ejusdem tenoris ac substantiæ, & quælibet carta incipit Conraldus, & fuit datum apud Valentiam, anno Domini Mo ccxxijo, nonas julii (7 juil. 1222).

[1] Il faut lire Geraldum (ou Gerondum): le copiste a sans doute pris G. pour l'initiale du nom de Guillaume de Savoie son successeur (ch. XXXIII, n. 1), qui dans les chartes commence toujours par un W. Géraud, évêque de Valence en 1220 (Chronicon d'ALBÉRIC de Trois-Fontaines & Cartul. de Saint- Félix), fut nommé patriarche de Jérusalem par le pape Grégoire IX, le 28 avril 1227, & mourut le 7 septembre 1239; voir, sur ses écrits, l'Histoire littéraire de la France (t. XVIII, p. 103).

[2] Ce mot aurait désigné dans notre province une mesure agraire (Lexic. man. inf. latinit., c. 387).

[3] De extra; atrium, anciennement estre, cour.

XXXI.

5 décembre 1220.

[Confirmatio reformationis ecclesiæ Sancti Petri ab archiepiscopo Viennensi peractæ][A].

Confirmatio Reformationis ecclesiæ Sancti Petri de Burgo per cardinalem Portuensem episcopum papæ legatum[1] facta, continens quod archiepiscopus Viennensis, juxta commissionem sibi per eundem legatum factam, ad reformationem ecclesiæ Sancti Petri processit ut sequitur, in qua reformatione peregit vj:--Primum statuit ibi numerum quindecim canonicorum;--tum assignavit communiæ ecclesiæ molendinum & redditus ipsius & lxxa solidorum quæ sunt in Valentia, quæ non sunt inter canonicos distributa, reliqua dividens inter canonicos residentes;--tum approbavit consuetudinem quam habebant ut redditus defuncti canonici primo anno post ejus decessum fabricæ ecclesiæ deputentur;--statuit etiam ut canonici residentes ibi completorium Dominæ Nostræ sicut horas decantent;--tum statuit ut si quis canonicorum vel clericorum ibi residentium officium sibi in tabula[2] assignatum exsequi cessaverit, libra[3] ipsius ecclesiæ deputetur;--tum sub poena excommunicationis singulis injunxit ut ordinationem prædictam observent, contradictores & rebelles excommunicando. Igitur præfatus legatus dictam reformationem confirmavit, attentantes contra hæc excommunicando, anno Domini Mo CCo XXo, nonas decembris.

[A] Analyse extraite de l'Invent. rais., fo 14.

[1] L'évêque de Porto était alors Romain Bonaventure qui succéda à Conrad (ch. XXVI, n. 1.) en 1227, eût deux légations en France & une en Angleterre, & mourut en 1243.

[2] Tableau indicatif des chanoines qui devaient officier dans les cérémonies de chaque semaine: les archives de la Préfecture conservent plusieurs de ces ordo à l'usage de l'église du Bourg.

[3] Distribution faite aux membres de la collégiale en raison de leur office.

XXXII.

4 décembre 1223.

[Bertrandi Diensis electi pronuntiatio inter ecclesiam de Burgo et Chabertum Pilosi][A].

B. Dei gratia Diensis electus[1], omnibus ad quos littere iste pervenerint, salutem in Domino. Ad noticiam omnium volumus pervenire, quod Chatbertus Pilosi, occasione quarumdam litterarum quas obtinuerat a domino Portuensi apostolice Sedis legato, proponebat assignationem quorumdam reddituum ecclesie Sancti Petri de Burgo sibi factam fuisse ab eo, videlicet quartam partem in portu Rodani quam nos tenebamus quondam ab ecclesia Sancti Petri de Burgo, & mansum Garnerii cum decimis & omni proventu quem ibidem percipiebat predicta ecclesia; & econtra canonici de Burgo multiplici ratione se defendebant. Tandem in nos compromiserunt, hinc inde prestito sacramento ut nostre diffinitioni starent & mandato; & pro parte sua iuravit Chatbertus Pilosi, & ex parte ecclesie iuraverunt hoc idem W. Arnaldi, Girbertus, Jo. de Tolosa, W. de Cleriaco maior, Chatbertus de Alexiano, W. Cell(erarius), W. de Cleriaco minor, Vgo Richardi, Petrus de Belregart, canonici. Qui, inquam, eorum recepto sacramento, diffinimus in hunc modum: Chatbertus Pilosi reddidit litteras domini legati in manu nostra, quas obtinuerat de hujusmodi beneficiis, & renuntiavit omnibus litteris & omni auxilio quod obtinuerat a legato, ipse vel alius pro eo sub hujusmodi beneficiis obtinendis. Econtra ecclesia, quia litteras suas ad manum non habebat, debuit litteras suas reddere ex mandato nostro in manu prefati Girberti, ut ipse easdem corrumperet vidente Chatberto Pilosi, & ecclesia de mandato nostro eidem C(hatberto) assignavit mansum Garnerii cum dominio & decimis, denariis & aliis omnibus redditibus eidem manso pertinentibus, exceptis sex modiis[2] vini qui sunt de super augmentis que fecerant possessores qui sunt ecclesie; & quarta pars portus Rodani quam nos solebamus tenere a predicta ecclesia, est ecclesie in perpetuum sine omni contradictione Chatberti: una tamen pea[3], quam tenebat Girbertus in manso Garnerii, ab exactione Chatberti Pilosi inmunis erit; & preterea precepimus quod xl. solidi, qui expensi fuerant a quibusdam ecclesie canonicis pro litteris obtinendis, a procuratoribus ecclesie reddantur ipsis canonicis, omni occasione postposita. Hec omnia precepimus sub sacramento nobis exhibito, ut ab utraque parte fideliter teneantur sine omni dolo & fraude, prout melius & sanius potest intelligi & litteras ipsius Chatberti de voluntate ipsius corrupimus, ne aliquid ecclesie preiudicium generarent. Precepimus etiam sub eodem sacramento quod, si prior hanc compositionem vellet infringere, canonici predicti essent cum Chatberto & partem eius foverent. Sane prefati canonici promiserunt sub sacramento specialiter prestito nobis consentientibus, ut si aliquid esset datum ecclesie pro anniversariis mortuorum vel acquisitum ex denariis qui dantur pro eis vel inposterum daretur vel acquireretur, nulli decetero detur in beneficium neque aliquis canonicorum sibi petat dari vel alii, immo petentibus contradicat. Hoc idem dictum est de his que nunc temporis tenent canonici datis vel acquisitis pro anniversariis mortuorum, ut nulli in beneficium tribuantur si ad communiam devenerint, defunctis canonicis vel religionem ingressis, nisi forte ille qui dederit voluerit dare in beneficium alicui. Facta fuerunt hec, anno Domini Mo CCo XXIIIo, pridie nonas decembris, in presentia testium: B. Monetarii, prioris de Castro Dupplo, Vgonis de Stella, canonici Valentini, Galberti & W. de Belregart junioris, militum, in domo nostra apud Valentiam, in camera inferiori. Et ne supra dicta aliquorum malicia processu temporis valeant perturbari, presens carta ad preces predictorum sigilli nostri est firmo munimine insignita.

[A] Transcription de l'original, parch. de 38 lig. coté XXXVII, qui porte au dos une analyse que nous croyons inutile de reproduire.

[1] Le siége de Die devait être vacant le 3 sept. 1223, date du décret des chanoines de cette église contre les meurtriers de leur évêque (COLUMBI, Opusc. var., p. 298). Bertrand, simple élu de Die dans cette charte, dont le sceau portait cette légende: Bertrandus eleCTVS DiENSIS, était encore évêque en 1235. Il eût un autre sceau qui le représente en pied, vêtu de ses habits pontificaux, avec cette légende: S.BERTRANDI. DIENSIS.EPISCOPI.; & une bulle, que nous reproduisons dans la publication du Cartulaire qu'il fit rédiger en mars 1230 (ms. Biblioth. impér.). --N'oublions pas qu'un Bertrand d'Étoile (de Stella) a figuré comme chanoine du Bourg en 1214 (ch. XX & XXI).

[2] Le muid était une mesure de capacité très- variable selon les localités: pour les liquides, il valait en Bourgogne 320 litres, en Languedoc, 114 (cf. Polyptyque de l'abbé Irminon,-- Prolégomènes par M. B. GUÉRARD, t. I, p. 183).

[3] Anciennement péason, en patois pée (de pes), mesure de superficie.

XXXIII.

circ. juin 1224.

[Declaratio facta per dom. episcopum Diensem de tribus partibus portus Rodani spectantibus [A].

WILLELMO Dei gratia Electo Valentino[1], B. eadem gratia Diensis episcopus, salutem in Domino. Discretioni vestre notum fieri volumus, quod Guido de Cruszol & Giraudus Bastetz filius eius coram nobis proposuerunt, quod ecclesia Sancti Petri de Burgo quartam partem vilanatgii in portu habere non poterat ex concessione Aldeberti, quia pater suus concesserat eidem dominium quod habebat in portu de Burgo tantum in vita sua: quod ecclesia negabat. Tandem ab utraque parte fuit in nobis compromissum, & Guido de Cruszol & Giraudus Bastetz prestiterunt sacramentum quod nostre starent diffinitioni & mandato; & nos multis assistentibus in camera vicarii diximus, quod medietatis vilanatgii quam habuerat ecclesia a Barnardo de Belregart quartam partem habere possent, propter quartam partem dominii, Guido de Cruszol & Giraudus Bastetz, si redderent ecclesie ccc. solidos a festo sancti Johannis tunc proximo in annum continuum, interim nullam infestationem ecclesie facere debebant: quod si non tenerent, concessio facta ab Aldeberto ecclesie debebat esse firma & valida. Post mortem Sazie, in altera medietate vilanatgii quam Sazia habebat, quartam partem habere possent propter quartam partem dominii, redditis ecclesie ccc. solidis infra annum post mortem Sazie, & interim nullam infestationem debebant facere ecclesie in illa parte nec in aliis partibus: quod si non servarent, concessio facta ab Aldeberto debuit esse rata & firma. Et ita per sacramentum nobis prestitum eis injunximus, quod ecclesia[m] in portu de Burgo Valentie de cetero non infestarent, cum ecclesia tres partes tocius vilanatgii habere deberet: medietatem tocius vilanatgii propter medietatem tocius dominii quam habebat in portu, quartam partem aliam propter concessionem Willelmi de Cruszol qui habebat quartam partem tocius dominii portus.

[A]Transcription de l'original, parchemin de 14 lig., avec sceau de l'évêque Bertrand sur lemnisque. Le dos porte cette note que nous abrégeons: Sentencia arbitralis, continens quod ecclesia habet in portu de Burgo tres partes vilanagii, videlicet medietatem dominii..., aliam quartam partem propter concessionem Guillelmi de Cruceolo.... Ecce data istius carte fuit pretermissa.--Cette lettre nous a été également conservée dans une ancienne copie, avec les chartes XX & XXI.

[1] Guillaume Ier, fils de Thomas comte de Savoie, garda longtemps la qualité d'élu de l'église de Valence; il en est qualifié ministre en 1226 (COLUMBI, Opusc. var., p. 266). D'après GUICHENON (Hist. de Savoye, p. 256) le pape Honorius III l'aurait nommé son légat en France en 1238 & transféré la même année à l'évêché de Liége; empoisonné bientôt après à Assise (d'autres disent à Brescia ou à Viterbe) par les ennemis de l'Église, son corps aurait été transporté à l'abbaye d'Hautecombe le 5 mai 1239 (COLUMBI, ibid. p. 270). Bien qu'en septembre 1238 il paraisse comme témoin de la concession d'un privilége par Frédéric II à l'église de Die sous le titre d'élu de Valence (Tituli Dienses, mss. Bibl. imp., fo 8 vo), il figure dans le catalogue des évêques de Liége du 22 juin 1238 au 3 octobre 1239, vraie date de sa mort (E.-Fr. MOOYER, Onomastikon chronographikon hierarchiæ Germaniæ, Verzeichnisse der Deustchen Bischofe, etc., Minden, 1854, in-8o, p. 58): c'est qu'il conserva les deux siéges jusqu'à sa mort; son frère Boniface lui succéda à Valence.--Nous reproduirons le sceau qui pend à la présente charte & dont il faut lire la légende: S: WilleLmi: ProCVRATORIS: ECCLesiE: VALEnTINE.

XXXIV.

11 août 1233.

[Compromissum ecclesie Sancti Petri et G. Basteti dominum (sic) Cruceoli, factum in dom. J. archiepiscopum Viennensem, super questionibus portuum Rodani quas habere possent [A].

NOS J. prior & capitulum ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie ex una, & Ego G. Bastetz dominus de Cruszol ex alia, compromittimus absolute in domnum J. archiepiscopum Viennensem, super omnibus controversiis & querelis motis & movendis usque ad festum Sancti Andree proximo venturum, que vertuntur inter nos vel verti possunt, & specialiter super querela portuum Valentie: promittentes per stipulationem stare mandato suo sive arbitrio, seu dicto sive diffinitioni, ut quicquid ipse super predictis dixerit, mandaverit aut arbitratus fuerit..., prout sibi placuerit, ratum & firmum habeamus inperpetuum; abrenuntiantes omni exceptioni que nobis posset competere ratione messium & vindemiarum, & etiam sollempnium feriarum, videlicet Dominicorum dierum & natalis apostolorum & aliarum sollempnitatum[1], pena centum librarum interposita, cui dom. archiepiscopus mandav[er]it persolvenda ab ea parte que ipsius mandato nollet obtemperare, nichilominus suo dicto sive arbitrio seu mandato sive diffinitione firma & stabili permanente. Et nos W., Dei gratia electus Valentinus, in cujus dominio omnia de quibus est controversia continentur, hoc compromissum volumus[2] & concedimus, & ut ea que a dom. J. archiepiscopo dicta sive arbitrata vel mandata seu diffinita fuerint firma & inconcussa perpetuis temporibus permaneant, fideiussor nos obligamus pro utraque parte, & Willelmus de Clariaco sacerdos pro parte ecclesie, & pro parte G. Bastet Michael capellanus Valentinus. Et ad huius compromissi firmum testimonium, huic carte sigillum nostrum jussimus apponi, & sigilla predicte ecclesie & G. Bastet. Actum anno Domini Mo CCo XXXo IIIo, tercio idus augusti.

[A] Extrait de l'original, parch. auquel pendent trois longues lemnisques: le sceau de Giraud Bastet subsiste seul (cf. ch. 111, n. 2); avec le titre que nous avons donné, le dos porte cette note: De portu Rodani; sed non fuit facta ordinatio per dom. archiepiscopum. Le légat Jean de Brenin ratifia cependant la transaction intervenue entre les parties en 1238 (ch. XXXVI).

[1] D'après le droit, cette renonciation semblerait nulle: les juges ne peuvent prononcer leurs sentences les jours de fêtes instituées à l'honneur de Dieu & des saints, etiam de consensu partium, si ce n'est ob necessitatem vel pietatem (Decret. GREG. IX. lib. II, tit. IX de seriis, cap. 5: Corp. Iur. Can., t. II, c. 250).

[2] Ce mot est suivi de mandamus, cancellé dans le ms.

XXXV.

juillet 1234-12 novemb. 1236.

[Divisio rerum Alberti et Odonis Alamanni fratrum [A].

ANNO Domini Mo CCo XXXo IIIIo, mense julii, Grossa uxor quondam Arberti Alamanni, & filii sui Arbertus & Odo majores xxv annis, de consensu ipsius Grosse, ita super divisione rerum paternarum atque maternarum unanimiter convenerunt: videlicet quod Arbertus haberet in perpetuum pro portione sua totum tenementum patris sui, quod quondam eidem dederat pater suus cum uxorem duxit & postea in ultima voluntate sua cum omnibus suppellectilibus ejusdem, preter duos lectos ex toto munitos quos de illis habebit Odo frater suus; item habebit dictus Arbertus quatuor peas vinee que sunt in manso Nautes, quarum due pee sunt inter la Pelofencha & vineam B. Disder, alie due inter vineam W. Seignoret & vineam B. Disder: sed ex eis iiijor faciet Odoni fratri suo ij sextaria frumenti & xii. denarios annuatim; similiter & las Pelofenchas & duas partes tinarum[1] & vasorum, & terciam partem habebit Odo; & propter hoc quitius erit idem Odo ab omnibus debitis que debebat pater eorum & de illis que expenderat de dote ipsius Arberti filii sui, & faciet expensas funeris matris sue Grosse. Odo vero habebit omnes res alias que fuerunt matris sue Grosse: videlicet tres vineas que sunt in manso Nautes, quarum una adheret vinee P. Chastillo ab autro (sic) vinee Wo de Sancto Michaele a parte boree, altera adheret ab autro vinee P. Chastillo, a borea vinee W. Silvestri, altera adheret vinee W. Silvestri ab austro, a borea vinee P. Chastillo; & census quos percipiebat in eodem manso, scilicet xi. saumaas[2] & vij cartas & dimidium vini meri, & xiij sextaria frumenti minus unam cartam, & xvi. solidos & ix. denarios censuales; & iij sextariatas terre quas habebat in eodem manso Nautes: sed pro his faciet diem anniversarium de iiji. denariis & ii. & i. in ecclesia Sancti Petri de Burgo pro patre & matre sua, & alterius anniversarii quartam partem: & quilibet predictorum fratrum de portione sua contentus fuit. Post mortem autem matris eorum Grosse, mediantibus amicis eorum Arnaudo Rufo canonico & sacerdote Sancti Petri necnon & Visello, hec eadem omnia ... ab utraque parte concessa fuerunt & approbata, & prestito corporaliter iuramento firmata..., in domo scilicet Petri de Brissiaco, & in crastinum sancti Martini, anno ab Incarnatione Domini Mo CCo XXXVIo, in presentia Bartolomei bajuli Valentini, B. de Vivalx, W. de Castro Bucco, P. de Castro Bucco, Philippi & Chastillo, Po. Otgerii & magistri P. scriptoris. Insuper ne aliquorum malitia presens factum valeat in posterum perturbari, facte sunt due carte per a. B. c. divise, & sigillorum domni S. prepositi Valentini & ecclesie Sancti Petri de Burgo impressionibus, de voluntate predictorum fratrum, sollempniter communite.

[A] Extrait de l'original, parchemin de 19 lign., parti au côté supérieur au moyen des lettres A-F; sur le dos, avec une analyse que nous supprimons, se trouve cette note qui indique la raison de l'existence de cette charte dans les archives de Saint-Pierre: F (facit) pro duobus beneficiis beate Caterine & beneficio beati Maximi simul unitis de manso de Nauteys de (leg. &) Pelozenchia.

[1] En vieux franc tinel, grand vaisseau de bois pour mettre la vendange.

[2] Saumata, sauma, sagma, charge, fardeau.

XXXVI.

18 mai 1238.

[Compositio inter ecclesiam Burgi et Giraldum Basteti dominum Crusseoli][A].

NOVERINT universi presentes litteras inspecturi, quod anno Domini Mo CCo XXXo VIIJo, XV kalendas junii, cum controversia esset inter ecclesiam Sancti Petri de Burgo Valentie ex una parte, & Giraldum Basteti ex altera, super portu Rodani Valentie: ecclesia siquidem asserebat se habere in dicto portu medietatem tocius dominii & totum vilanatgium, quod Giraldus Basteti neguabat, & econtra petendo dicebat medietatem tocius dominii & tres partes tocius vilanagii ad se pertinere. Tandem vero post multas altercationes dicta controversia, mediantibus Aquino & Wo de Væsco canonicis Valentinis, auditis utriusque partis racionibus hinc inde propositis & diligenter inspectis, de prudentum virorum consilio, assensu & voluntate utriusque partis sopita est amicabiliter in hunc modum. Ecclesia habebit libere & absolute perpetuis temporibus duas partes tocius dominii & duas partes tocius vilanagii portus predicti undique: qui portus protenditur ex utraque parte riparum a manso Saramandorum usque al Meias; & duas partes omnium proventuum & tocius alterius commodi, in omnibus que ratione portus vel usuatgii[1] portus obvenient, vel alio modo possunt vel debent ratione portus vel usuatgii portus obvenire, percipiet & habebit pacifice & quiete, & duas partes expensarum omnium comuniter faciet bona fide. Giraldus Basteti vero habebit terciam partem dominii dicti portus & terciam partem tocius vilanagii tantum, & terciam partem omnium proventuum & tocius alterius commodi, in omnibus que ratione portus vel usuatgii portus obvenient..., percipiet & habebit pacifice & quiete, & terciam partem omnium expensarum faciet communiter bona fide; & dictus portus communiter bona fide debet locari & conductori plus offerenti locabitur, unius partis cujuslibet contradictione non obstante. Et est sciendum quod ecclesia dedit Giraldo Bastet quingentos solidos, & Basteto filio suo[2] centum solidos Viennenses, quos Arnaldus Ruffi procurator dicte ecclesie nomine ejusdem ecclesie plene persolvit & numerando peccuniam satisfecit utrique, & de dictis quingentis & centum solidis tenuerunt se plenarie pro paccatis, ecclesiam nichilominus & alios qui super hoc tenebantur eisdem pro ecclesia absolventes. Renunciantes expressim exceptioni non numerate peccunie & non soluti precii, & si quid juris seu requisitionis dictus Giraldus in dictis duabus partibus portus habebat tam in dominio quam in vilanagio vel videbatur habere, totum dedit dicte ecclesie, remisit penitus & guerpivit, & in eandem ecclesiam transtulit; promittens per sollempnem stipulationem per se & suos successores Malleno de Podio Bosone priori recipienti nomine ecclesie, quod ipse Giraldus vel sui nichil facient per quod dicte due partes ecclesie possint deteriorari, & quod nullo modo, nullo tempore ecclesiam vel homines qui in portu erunt nomine ecclesie decetero inquietent vel turbent vel molestare presumant, vel aliquam aliam per se vel per alios inferant violentiam. Hoc idem totum per stipulationem sollempnem promisit Mallenus prior Giraldo Bastet nomine ecclesie & mandato capituli. Et ita de omnibus querimoniis quas super dicto portu hinc inde ad invicem faciebant pax est & concordia facta, amicabili compositione interveniente; quam pacem seu compositionem seu ordinationem se inviolabiliter observaturos & nullo modo, nullo tempore contra venturos predicti prior & capitulum, & Giraldus Basteti & Aldebertus frater ejus, & Bastetus filius ejusdem Giraldi, tactis sacrosanctis Evangeliis juraverunt, dictam compositionem omologando. Actum in camera W. de Væsco, presentibus testibus Malleno priore, Ademaro cellarario, Guiguone Eruis, W. Chapairon, Arnaldo Ruffo, canonicis dicte ecclesie; W. Chastel capellano de Subdione, Guichardone clerico, W. Gualbert, Bertrando del Vilar militibus; Arberto bajulo de Cruciolo, Poncio Aos Giraudo de Salis, Petro Ruffo, W. de Cruciolo &. pluribus aliis. Nos vero J., Dei miseratione sancte Viennensis ecclesie vocatus archiepiscopus, apostolice Sedis legatus, hanc presentem compositionem, pacem seu ordinationem aprobamus &. eidem auctoritatem ad utriusque partis instanciam inpertimur, & ad majorem firmitatem & memoriam perpetuis temporibus obtinendam presentes litteras sigilli nostri munimine fecimus roborari; & Nos M. prior & capitulum ad eandem firmitatem perpetuam obtinendam, presentem cartam sigillo ecclesie Sancti Petri de Burguo (sic) fecimus communiri; & Nos Giraldus Basteti, ut perpetuis temporibus presens compositio robur & firmitatem obtineat, huic presenti carte sigillum nostrum apponi fecimus; & Nos Wus electus Valentinus, ad preces utriusque partis, presentem cartam fecimus sigilli nostri munimine roborari.

[A] Reproduction de l'original, charte partie A-E; les quatre sceaux sont encore pendants dans l'ordre suivant: l'archevêque de Vienne, l'évêque de Valence, le chapitre du Bourg, Giraud Bastet. Le dos porte une analyse reproduite avec le texte dans l'Invent. rais. (fo 42, sous la cote n. 23): Bona compositio & concordia facta per eccl. Burgi cum Gir. Basteti dom. Cruceoli, super portu Rodani; & pertinent ecclesie due partes & tercia ... dom. Cruceoli, & non debent molestari illi de ecclesia a Giraldo, & si que expense fierent..., & debet locari communiter portus plus offerenti etc.; & cette note: mansus Saramandorum est grangia cum pertinentiis Gononi de Laone. Une expédition de cette charte fut délivrée le 27 juin 1384; voici un extrait de ce Vidimus de facto portus:

In Xpisti nomine, amen. Nos Johannes de Bello Castro, canonicus ecclesie Valentinensis, utroque jure bacallarius, regens officium officialatus Valentie pro reverendo in Xpisto patre & domino dom. A. de Saluciis sancte Romane ecclesie cardinali, administratore ecclesiarum, comittatuum & episcopatuum Valentinen. & Diensis, notum facimus ... quod nos vidimus, tenuimus ... quoddam prima facie publ. instrumentum, inpendentibus quatuor sigillis cera alba sigillatum, sanum..., nobis per vener. & circumsp. virum dom. dom. Durandum Champelli priorem secularem ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie exhibitum ... cujus tenor est talis:... quod quidem instrumentum, nos..., sedentes pro tribunali more majorum nostrorum in curia ven. capituli Valentin. super quadam catreda super qua sedere elegimus..., transcribi jussimus ... Acta fuerunt hec in curia dicti ven. capituli Valentin., die XXVIIa mensis junii, indictione VIIa, anno Domini Mo CCCo ottuagesimo quarto, testibus presentibus dom. Johanne Dodoti & Johanne Boreya, presbiteris Valentie; ego vero Petrus de Gado, de Alesio Valent. dioc. clericus, notarius publ. & curie Valent. juratus....

[1] Usagium, redevance, prestation coutumière.

[2] C'est le Giraud Bastet, IIe du nom, du P. ANSELME (Hist. gen., t. III, p. 702).

XXXVII.

31 mai 1245.

[Carta de portu inferiori Rodani [A].

NOVERINT universi presentes litteras inspecturi, quod anno Domini Mo CCo XLo quinto, die mercurii post Ascensionem Domini, cum controversia verteretur inter Capitulum Sancti Petri de Burgo Valentie & Geraldum Basteti ex una parte, & Bovetum de Portu & Petronillam sororem suam & Audetam filiam quondam Michaelis fratris dicti Boveti ex altera, cui Audete pupille fuit datus tutor dictus Bovetus a curia Valentina, super vilanagio portus inferioris ad tegulariam: cujus portus duas partes vilanagii Arnaudus Rufus canonicus Sancti Petri de Burgo, factus & constitutus procurator a dicto Capitulo & a dicto G. Bastet super dicta controversia, dicebat ad dictum Capitulum pertinere & etiam ad dict. G. Basteti pleno jure: dicto Boveto pro se & sorore & nepte predictis e contrario proponente totum vilanagium dicti portus ad eosdem pertinere. Tandem post multas altercationes compromissum fuit ab utraque parte in nos Mallenum priorem Sancti Petri de Burgo & Vgonem Ysopi canonicum ejusdem ecclesie, tanquam in arbitros seu arbitratores vel amicabiles compositores, utraque parte promittente sub pena quingentorum solidorum Viennensium, quam penam pars parti stipulanti promisit, se atendere & servare bona fide quicquid super dicta controversia a nobis ... esset diffinitum, ordinatum, mandatum seu dictum...; penam vero ... pars que non observaret diffinitionem ... promisit se soluturam ... parti que ... observaret.... Insuper pro predictis omnibus observandis & atendendis, juravit pro se & dicta nepte pupilla ... dictus Bovetus, & hoc idem juravit dicta Petronilla auctoritate mariti sui Columbi, & Petrus Cocci pro parte supradictorum; & pro eadem parte dati fuerunt fidejussores Bonetus Melluras & Willelmus de Preposito. Pro parte vero altera juravit dictus Arnaudus Ruffus, procurator dicti Capituli, in animam ejusdem capituli, [bona] etiam sua pro hiis servandis obligavit; & Stephanus frater suus fuit fidejussor. Sciendum preterea quod partes renunciaverunt expressim omni legum auxilio & omni juri canonico ... & omni privilegio clericali ... Nos vero dicti M. prior & V. Ysopi ... arbitri..., visis, auditis & diligenter intellectis peticionibus ... & responsionibus hinc inde factis, testibus etiam & instrumentis a partibus productis, tandem ... de consilio peritorum pronunciavimus duas partes vilanagii dicti portus ad dictum Capitulum & terciam ad dict. G. Bastet pertinere, eosdem Capitulum & G. Bastet in possessionem dicti portus inducentes & parti adverse perpetuum silentium imponentes. Actum Valentie in domo vicarii Valentini, anno & die quo supra, presentibus testibus Pon. vicario Valentino, Geraldo Bastet, æstachio de Morgis, magistro Willelmo de Clariaco, Petro de Dievajua, Ademaro Cellararii, Lantelmo archipresbitero, canonicis Sancti Petri; Willelmo Lamberti de Charpei, Vgone Rollandi, clericis; Petro Renco, Willelmo del Vilar, militibus; Poncio de Stella canonico Valentino, Johanne vicariolo, Auriolo & multis aliis. Ad majorem vero firmitatem & perpetuam memoriam supradictorum omnium, est presens carta ad preces utriusque partis sigillis curie Valentine & Poncii vicarii Valentini & dicti Malleni prioris Sancti Petri de Burgo & Vgonis Ysopi arbitrorum munimine communita.

[A] Extrait de l'original, parch. de 28 lig. coté no 19; sur le dos se trouve cette analyse reproduite avec le texte intégral dans l'Invent. rais. (fo 44): Pronunciacio arbitrorum facta super questione quam habebant capitulum Sancti Petri & Geraldus Basteti ex una parte contra Bovetum de Portu, Petronillam sororem suam & Audetam eorum neptem, super vilanagio dicti portus, quod dicti Bovetus ... afferebant ad se totaliter spectare; sed fuit pronunciatum quod due partes spectant ecclesie & tercia pars dicto Giraldo.--Des quatre grosses tresses auxquelles étaient appendus les sceaux, la deuxième seule a conservé le sien: c'est celui du chanoine Hugues Ysopi: il est de forme ogivale, long de 3 cent. 1/2; les armes sont parlantes: une branche d'hysope, avec cette légende: SIGILLVM: HVG: VOPIS: C....

XXXVIII.

juin 1245.

[De censu altaris Sancti Andree de Burgo [A].

Nos M. prior Sancti Petri de Burgo & capitulum ejusdem loci, notum facimus omnibus quod cum magister Villelmus de Sancto Remigio prior Sancti Felicis Valentini & conventus ejusdem loci fazuissent[1] omnes census, videlicet L.iiiior solidos Viennenses, quos percipit servitor[2] altaris Sancti Andree de Burgo in territorio quod dicitur abbacia, quod est de dominio Sancti Felicis, quia ut asserebant jam deciderant in commissum[3], eo quod servitores dicti altaris censum Ve solidorum censualium, quos facere debent singulis annis dicte domui pro censibus supradictis, retinuissent per tres annos, & placitamentum etiam XX. solidorum, quod solvi debet similiter ab eodem servitore in muctatione tantum cujuslibet servitoris ipsius altaris, domui supradicte non solvisset Ricardus clericus qui erat illius altaris servicio deputatus, nec desazire vellent ullo modo dictus prior & conventus census proximo nominatos, nisi pena esset imposita servitori altaris Sancti Andree si censum ve solidorum & placitamentum xx. solidorum, ut superius est expressum, reddere differret ultra terminum ad hec solvenda assignatum. Tandem desaziverunt supradictos census ad instanciam nostram & ad preces L. archipresbiteri de Alexiano, capellani & canonici Valentini. Et nos talem penam imposuimus servitori sepesato, quod si ultra festum sancti Andree censum detinuerit memoratum, ulterius non percipiat libram solitam in ecclesia Sancti Petri donec de censu competenter satisfecerit domui Sancti Felicis; & eandem penam eidem servitori imponimus, si post mensem a susceptione administrationis dicti altaris placitamentum domui Sancti Felicis reddere distulerit supradictum. Recognoscimus etiam & fatemur, quod domus Sancti Felicis percipit decimam in toto illo territorio ubi sepedictus servitor percipit dictum censum; percipit etiam ibidem dicta domus placitamenta cum terre venduntur, sicut in aliis terris que sunt de suo pleno dominio hactenus percipere consuevit. Actum est hoc anno Incarnacionis Dominice Mo CCo XLo Vo, mense junii; in cujus rei testimonium presentem cartam sigilli capituli Sancti Petri de Burgo munimine fecimus roborari.

[A] L'orignal de cette charte, parch. de 26 lig. auquel pend une tresse en fils de couleur verte, fait partie du fonds du prieuré de Saint-Félix, qu'il intéressait plus directement.

[1] D'où notre français saisir; on rencontrera plus bas desazire: le Lexicon inf. latinit. ne donne que sazium, saisie.

[2] Origine de notre expression moderne desservant d'une succursale.

[3] Tomber en commise: état du fief qui, par le délit du vassal, pouvait être confisqué par le seigneur.

XXXIX.

27 novembre 1254.

[De decima agnorum pastorum Lioncel, Sancti Felicis et Sancti Petri de Burgo [A].

IN nomine Patris & Filii & Spiritus Sancti, amen. Nos magister Johannes officialis Valentinus, amicabilis compositor electus comuniter a magistro Willelmo priore Sancti Felicis Valentie[1] ex una parte, & procuratoribus ecclesie Sancti Petri de Burgo ex altera, in causa que vertitur inter ipsos super quadam decima agnorum in hunc modum. Asserit prior Sancti Felicis Valen..., quod oves pastorum Lioncelli jacebant tempore hyemali infra limites decimarie[2] Sancti Felicis, & postquam pepererant pastores transferebant fetas cum agnis suis in quoddam pratum quod est de decimaria Sancti Petri de Burgo ubi fuerunt ad tempus, & eedem oves cum agnis suis manserunt in parrochia seu in decimaria Sancti Felicis tempore quo agnorum decima percipi consuevit; & ideo dictus prior petit decimam dict. agnorum, cum domus Sancti Felicis eandem perceperit pacifice & quiete a tempore que non exstat memoria. Procuratores Sancti Petri de Burgo negant narrata, ut narrantur, & dicunt petita fieri non debere; item asserunt quod anno proxime preterito post Natale Domini, pastores Lioncelli fecerunt ramatam[3] in decimaria Sancti Petri de Burgo, ad quam ramatam deportaverunt oves fetantes & fetus, ita quod quam cito & ubicumque fetus facerent dicte oves, deportabant fetus &. oves ad dictam ramatam; item dicunt & asserunt, quod pro majori parte illius temporis, videlicet a Natali Domini usque ad Pascha, paste fuerunt oves dict. pastorum infra limites decimarie Sancti Petri, unde dicunt quod propter hoc debent habere... decimam agnorum dict. ovium, quam petunt ... sibi adjudicari a nobis, domine judex; item asserunt quod ecclesia in cujus decimaria colliguntur & jacent oves fetantes cum fetibus debet habere decimam agnorum: hoc dicunt esse consuetudinem istius terre. Confitetur dictus prior omnia supradicta esse vera, excepta consuetudine quam negat. Nos vero, lite super hiis a partibus contestata, jurato de calumpnia, testibus ab utraque parte productis & etiam publicatis, concluso in causa a partibus supradictis, die veneris ante festum beati Andree assignata ad dictam causam amicabiliter concordandam, ipsa die, coram nobis partibus constitutis & petentibus a nobis dict. causam jure vel concordia terminari, dictum priorem & dict. procuratores Sancti Petri dicimus intentiones suas super hiis que proposuerant fundavisse; unde ipsam causam diffinimus & ordinamus amicabiliter in hunc modum: videlicet quod prior Sancti Felicis percipiat totam decimam agnorum quas oves fecerint in decimaria Sancti Felicis, licet deportati fuerint ad decimariam Sancti Petri, si ibidem non permanserint usque ad tempus quo decima agnorum levari consuevit, sed reportati fuerint seu reducti ad decimariam Sancti Felicis; & si de decimaria Sancti Felicis deportati fuerint agni ad decimariam Sancti Petri & ibidem permanserint tempore quo levatur decima, illa decima inter partes predictas comuniter dividatur; si vero alique oves fetus fecerint in decimaria Sancti Petri & ibidem permanserint seu inventi fuerint tempore quo levari decima consuevit, licet deportati fuerint ad decimariam Sancti Felicis, dicimus quod ecclesia Sancti Petri percipiat totam illam decimam; & si fetus quos oves fecerint in decimaria Sancti Petri ad decimariam Sancti Felicis fuerint deportati & ibidem permanserint & inventi fuerint tempore quo levatur decima agnorum, dicimus quod illa decima inter partes predictas comuniter dividatur. Actum Valentie, in curia episcopali, anno Domini Mo CCo L. quarto, die veneris supradicta, presentibus testibus Johanne Torreti presbitero, Breissiaco sacrista Sancti Felicis, Poncio de Liberone canonico Sancti Felicis, Berengario; in cujus rei testimonium presentem cartam sigillavimus sigillo curie Valentine[4].

[A] Extrait de l'original, parch. de 21 lig., qui appartient également au fonds de Saint-Félix; il est mentionné sous le n. 81 dans l'Inventaire des titres de ce prieuré, fo 18.

[1] Guillaume (de Saint-Remy), prieur de Saint-Félix en 1245 (transaction avec les hospitaliers de Valence touchant la dîme des agneaux), l'était encore en novembre 1265.

[2] Decimaria indique également le champ soumis à la dîme & le droit de la percevoir.

[3] De rama, ramée, fagot, feuillée, hutte de feuillage.

[4] Nous avons fréquemment rencontré aux archives de la Préfecture le sceau de la cour de l'officialité de Valence; petit, de forme ogivale, il porte un dextrochère tenant une crosse de juridiction tournée à gauche & a pour légende: S. CVRIE:VALENTlNE:.

XL.

13 avril 1256.

[Alexandri IV papæ commissio de causa inter capitulum Burgi et alios][A].

Commissio per Alexandrum papam IIII. directa officiali Dyensis, quatenus audiret causam, & appellatione remota sine debito decideret, per Capitulum Burgi movendam contra priorem Sancti Felicis Valentiæ, rectorem ecclesiæ de Tornone, Genesium de Urro[1], Arnaudum de Castro Buco, milites & quosdam alios Viennensis, Valentinensis & Dyensis civitatum & dioeceseon, quia injuriabantur eisdem super quibusdam decimis, pecuniis, redditibus, terris, possessionibus & aliis rebus. Datum Lateranen., idibus aprilis, pontificatus sui anno ijo.

[A] Analyse tirée de l'Invent. rais., fo 14 vo.

[1] Gui d'Urre, fils de noble Guillaume, avait vendu la même année au prieuré de Saint-Félix les redevances (taschas) qu'il percevait dans les terres de cet établissement & au mandement de Montelier, pour le prix de 8 livres (Invent. des titres de Saint-Félix, fo 47 vo, no 287).

XLI.

4 novembre 1261.

[Emphyteosis a præposito Valentino abbati Leoncelli facta][A].

NOS Guilhermus Hugo de Montilio prepositus Valentinus, notum facimus universis ... quod nos, pro evidenti utilitate prepositure nostre, damus & concedimus in perpetuam emphyteosim vobis fratri Andree abbati Lyoncelli, nomine ipsius monasterii Lyoncelli recipienti, & successoribus vestris, tres pecias nemoris sitas in Javaisano[1], in territorio quod vulgariter appellatur Perreyra, que contiguantur a duabus partibus nemoribus domus del Coogner[2], & ex altera vie publice qua itur versus Romanum; item & unam petiam terre sitam ibidem, contiguam ab una parte dictis nemoribus, & ex altera terre Sancti Petri de Burgo, & ex altera vie Romanis; item & aliam terram contiguam nemori Duranti Berbierii ex una parte, & ex altera campo nostro, & ex altera terre Petri de Sancto Bartholomeo; item & unam peciam nemoris sitam in territorio del Coig, que olim fuit Sancti Anthonii[3]; & generaliter omnes terras cultas & incultas, nemora, pascua, venationes, & quecumque olim a nobis tenuit seu a nostris antecessoribus domus Sancti Anthonii in dicto territorio de Javaisano, subtus viam & super viam; item & quandam peciam nemoris cum venationibus suis que est sita al Coig, & confrontatur ab una parte cum quadam terra domus del Coogner, & ex altera cum violo qui vadit ad pratum domus del Coogner: retento nobis & successoribus nostris in supradictis omnibus directo dominio & octo soludis Viennensibus censualibus, solvendis quolibet anno nobis & nostris in festo beati Appollinaris; & promittimus vobis ... quod nos predicta omnia vobis deffendemus ab omni inpetitore, & vos & vestros successores faciemus habere & tenere & pacifice possidere...; & confitemur & recognoscimus nos a vobis habuisse & recepisse pro dicta datione & concessione decem libras Viennenses. Et est sciendum quod Stephanus & Hugo Richardi fratres, bajuli nostri, jus bajulie quod habebant in predictis dederunt, cesserunt & remiserunt dicto abbati in perpetuum, confitentes se habuisse a dicto abbate ... viginti solidos Viennenses; quare nos ... renunciamus.... Et nos G. decanus & capitulum Valentie..., considerantes predicta esse facta pro utillitate ecclesie Valentine, eadem approbantes, in signum approbationis presentibus licteris sigillum capituli Valentini duximus apponendum; & nos dict. prepositus ... sigillum nostrum ... Actum est hoc anno Domini millesimo ducentesimo sexagesimo primo, die veneris post festum Omnium Sanctorum.

[A] Le texte de cette charte ne nous a été conservé que par la transaction du 6 mai 1531, dans laquelle elle fut insérée.

[1] Le monastère du Bourg avait dans ses dépendances l'église de Saint-Marcel de Javeysans (ch. XIII, n. 10).

[2] Le domaine du Cognier était une des principales dépendances de l'abbaye de Léoncel.

[3] L'ordre de Saint-Antoine de Viennois posséda anciennement plusieurs terres dans le Valentinois (Archives de la Préfecture).

XLII.

circ. 1261.

[Census domus del Conners præposito Valentiæ][A].

Le Conners fai al prebost iiii. libr. cessals paiar a la S. Apolenar e dos fromaiges que devont valer vi. sols, par v. chabanarias e par lo claus prebostal Manaisa, e par una pessa de terra e par una pessa de pra que sont a Moillasola, e par tres pessas de bosc que sont Manaisa el loc que es appellas a Peireira, e tochant se de doas partz al bosc del Connier e d'autra partz a la via publica de Rotmas; & par una pessa de terra aqui meesme, que se ten d'una partz al bosc davandit, & d'autra partz a la terra de S. Pere de Borc, & d'aultra partz a la via de Rotmas; & par aultra terra que se ten d'una partz al bosc de Durant Berbier, & d'aultra partz al champ del prebost, & d'aultra part a la terra deu Jon. de Sainct Bartalmieu; & par una pessa de bosc que es el terraor del Coing, qui se saienreire de S. Anthoni. Et generalement per totas las terras cotivas & non cotivas, box, pasquers e chassas; & par totas las chauzas que tenian saienreire dels prebost li maisos de S. Anthoni el dit terraor de Javaisa de sotz la via & de sobre la via; & par una pessa de bosc en las chauzas que es al Coing, e tocha se d'una partz an la terra del Conier & d'aultra partz an lo viol qui vai al pra de la maiso del Conier: retengu al prebost & sos successors en totas las chausas que sont dechas la seignoria & par las pasquers de la Chalm & de tota la prebostia.

[A] Cette notice en langue vulgaire est tirée de la transaction du 6 mai 1531; sa date approximative est déterminée par la charte précédente dont elle reproduit la majeure partie.

XLIII.

11 mai-4 juillet 1264.

[Testamentum bone femine Mauricie uxoris Petri Jovencelli [A].

NOS Eustachius de Deiadjutorio, canonicus & procurator ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie, notum facimus universis presentibus & futuris, quod anno Domini Mo CCo LXo IIIJo, quarto nonas julii, oblata nobis quadam carta clausa, septem sigillis sigillata, totidemque signis & subscriptionibus subscripta & consignata, in qua dicebatur ultima voluntas bone femine uxoris quondam Petri Jovencelli, ad requisitionem Bartholomei Ruffi & Petroneti Jovencelli filiorum dicte bone femine, vocatis etiam omnibus quorum intererat, presentibus testibus qui in dicta ultima voluntate dicebantur interfuisse..., sigilla sua ... per juramentum recognoscentibus..., adhibitis etiam aliis sollempnitatibus que debent in talibus adhiberi, dictam cartam ... aperuimus & publicavimus, cujus tenor talis est:

In nomine Domini nostri Jhesu Xpisti, anno Incarnationis ejusdem Mo CCo LXo IIIIo, sabbato post dominicam qua cantatur Juibilate. Ego bona femina, uxor Petri Jovencelli, filia quondam Stephani Ruffi, sana mente licet infirma corpore, diem mortis mee cupiens prevenire, de bonis meis mobilibus & immob. ordino & dispono & testamentum meum seu ultimam voluntatem meam facio in hunc modum: In primis volo & precipio quod executores mei sedant clamores meos, solvant debita, elemosinas & legata, de bonis meis pacifice & quiete; heredes meos facio & constituo Bartholomeum clericum & Perronetum Jovencelli, filios meos, in vinea & terra que habeo in Carcusculis, que relinquo eisdem comuniter in hac forma: volo autem & precipio quod predicti heredes mei vel possessores dicte vinee & terre faciant in perpetuum singulis annis anniversarium meum in ecclesia Sancti Petri de Burgo de trecentis solidis cum libra & elemisona, prout ibidem consuetum est fieri pro CCC. sol., in cujus cimiterio meam eligo sepulturam; item volo & precipio quod dict. Bartholomeus filius meus habeat & percipiat C. sol. Viennenses, quos mihi debet Guenisius mercers, de quibus faciat expensas sepulture mee; item relinquo eidem B. filio meo xiiij. linteamina & v. mapas que fuerunt Girberni de Riperia patris sui, de xvi. linteaminibus que reddidit michi Petrus Jovencelli quando recessi ab hospicio suo; item relinquo eidem B. archam meam nucerinam; item relinquo eidem B. domum & casale que habeo in carreria, que quondam fuit Stephani Ruffi patris mei; item volo & precipio quod dict. B. filius meus habeat & percipiat fructus hujus anni predicte vinee de Carcusculis, cum ipse fecerit expensas dicte vinee anni presentis, & volo & precipio quod dict. Petronetus filius meus de predicta medietate vinee & terre de Carcusculis sit contentus nec quod amplius possit de bonis meis exigere seu habere; item volo & precipio quod executores mei vendant clamidem meam del pers vistent, & clamidem meam de bruneta nigra, & clamidem meam de flamine forti, & tunicam meam de bruneta: & de precio solvant duobus capellanis Sancti Petri & vicariis suis xxx. solidos Viennenses, quos sibi relinquo pro uno annuali, & cuilibet aliorum sacerdotum dicte ecclesie Sancti Petri, exceptis capellanis & vicariis suis, solvant unum tricesimum quod sibi lego; si vero aliquid residui fuerit totum distribuant executores mei in piis causis, secundum quod eis melius videbitur expedire. Ecclesie Sancti Petri lego v. sol., operi ejusdem ecclesie v. sol., pro lecto meo x. sol.; item Hospitali Sancti Jacobi Valentie lego unum lectum cum cultura & pulvinari & duobus linteaminibus & una flassata; item Petronille Corrigie nepti mee lego tunicam meam de ... & clamidem meam de more; Mauricie Corrigie nepti mee lego meum rozol. Executores hujus mee ultime voluntatis facio dom. Petrum de Chabannis & Guigonem de Podio sacerdotes, quibus dono plenam & liberam potestatem ... omnia faciendi que ego de bonis meis facere possem si presens essem, & dono cuilibet x. sol. pro labore suo. Hec est ultima voluntas mea, quam volo valere modis omnibus quibus valere potest ... Item lego Mauricie moniali Subdionis nepti mee supertunicale meum de flamine forti.--In quorum testimonium presentem cartam sigillari fecimus sigillo ecclesie Sancti Petri.

[A] Extrait de l'original, parch. de 37 lignes & demie, auquel pend le sceau de Saint-Pierre du Bourg sur lemnisque.

XLIV.

18 septembre 1265.

[Clementis IV papæ confirmatio privilegiorum][A].

CLEMENS episcopus, servus servorum Dei, Priori & Capitulo ecclesiæ Sancti Petri de Burgo, salutem. Omnes libertates & immunitates a prædecessoribus vestris (leg. nostris), sive per privilegia sive alias indulgentias ecclesiæ vestræ seu vobis concessas, nec non libertates & exemptiones sæcularium exactionum a regibus & principibus vel aliis Xpisti fidelibus rationabiliter vobis indultas, sicut eas juste & pacifice obtinetis, vobis & per vos ipsi ecclesiæ confirmamus. Si quis autem hanc paginam nostræ confirmationis infregerit, indignationem Omnipotentis Dei & beatorum apostolorum Petri & Pauli ejus se noverit incursurum. Datum Perusii, decimo quarto kalendas octobris, pontificatus nostri anno primo.

[A] Texte abrégé conservé dans l'lnvent. rais., fo 11 ro, où il est précédé de ce titre: Bulla Clementis papæ IIII, per quam confirmavit omnia per prædecessores (suos) ecclesiæ Sancti Petri de Burgo concessa, ut sequitur....

XLV.

13 juillet 1267.

[Clementis IV bulla de numero canonicorum][A].

Bulla Clementis papæ IIII, confirmans numerum quindecim canonicorum, quem Joannes archiepiscopus Viennensis, authoritate R. Portuensis episcopi Sedis apostolicæ legati, in ecclesia Burgi statuerat, prout dicitur in præcedenti carta[1]. Datum Viterbii, iijo idus julii, pontificatus sui anno tertio.

[A] Analyse tirée de l'Invent. rais., fo 14 vo.

[1] Voir la charte XXXI.

XLVI.

30 octobre 1269.

[Carta] de facto portus Rodani [A].

NOS magister Guillelmus, officialis Valentinus, notum facimus universis presentem cartam inspecturis, quod Petrus Chais, canonicus ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie ac procurator capituli ejusdem ecclesie..., nobis significavit quod, cum olim orta fuisset contencio inter Juvenem Chapus ex una parte & Bartolomeum Vincencii & Stephanum fratrem ejus ex alia, super quadam vendicione seu ascensacione obvencionum portus Rodani Valentie contingencium ecclesiam supradictam, quis ipsorum deberet preferri, dicta contencio terminata fuit seu sopita per magistrum Guillelmum de Verduno tunc temporis officialem Valentinum, in quem predicte partes & predict. capitulum, una cum Andrea Bovinz canonico dicte ecclesie per se cum quibusdam aliis canonicis dicte ecclesie quorum intererat, dict. controverciam posuerunt tanquam in amicabilem cumpositorem finiendam & terminandam. Unde timens dict. Petrus procurator dicti capituli, ne processu temporis super dicta contencione sopita iterum questio oriretur; timens etiam mortem testium & absenciam diuturnam (eorum) qui presentes fuerunt, & ne posset sibi & capitulo supradicto probacionis copia deperire, peciit a nobis istantissime ... ut testes ... quos produxerat coram magistro Deodato, tunc temporis officiali Valentino,... publicaremus & dicta ipsorum in formam publicam redigi faceremus. Unde nos, considerantes quod juste petentibus non est denegandus assensus, cum nobis constaret per acta curie Valentine que agitata fuerant coram magistro Deodato, predictos Bartolomeum, & fratrem ejus & An. Bovini citatos fuisse ut venirent testes jurare visusi quos intendebat producere dict. procurator, dicto A. Bovini die assignata conparente, aliis silicet (sic) Stephano & B. Vincencii minime cumparentibus; dict. magister Deodatus super articulis traditis ... testes recepit, quorum articulorum tenor talis est:--Intendit probare Petrus Chais, procurator prioris & capituli Sancti Petri de Burgo Valen..., quod contencio orta fuit ut supra; item intendit probare quod Juvenis Chapus dicebat seu contendebat vendicionem seu ascensacionem dicti portus sibi fore factam fuisse ad duos annos, ab Avione tunc temporis procuratore dicte ecclesie; item intendit probare quod Stefphanus Vincencii nomine suo & fratris sui... contendebat ... ascensacionem dicti portus sibi fore factam fuisse ad tres annos per A. Bovini tunc temporis procuratorem ecclesie predicte, precio La & trium librarum Viennensium; item intendit probare quod ... predicti ... posuerunt dict. controversiam in magistrum Guillelmum de Verduno, tunc temporis officialem Valentinum...; item intendit probare quod dict. A. confessus fuit se recepisse dictas L. & tres libras ex causa predicta coram dicto officiali ... & versas fuisse in utilitatem ecclesie, dicto capitulo hoc negante; item intendit probare quod dict. officialis amicabilis compositor, auditis hinc inde propositis, voluit & mandavit quod predicti Juvenis Chapus & fratres in simul habeant obvenciones portus per duos annos; item intendit probare quod super L. & tres libras voluit & mandavit quod, si predict. A. posset ostendere infra quindecim dies quod predicta pecunia esset versa in utilitatem ecclesie seu capituli, dict. capitulum seu ecclesia teneretur ad reddendam predicte peccunie summam fratribus antedictis, alioquin dict. A. predictis fratribus teneretur satisfacere; item intendit probare quod dicte partes dict. mandatum seu voluntatem aprobaverunt; item ... quod tres anni sunt elapsi vel circa quod predict. mandatum fuit prolatum.--§ Dicta predict. testium sunt hec: Hugo de Stella t(estis) ju(ratus) inter(rogatus) super primo ar(ticulo) ... nono, dixit per juramentum suum esse verum prout in eis continetur; inter(rogatus), quomodo hoc sciebat, dixit quod predict. omnibus interfuit & audivit; item de loco, dixit quod in curia episcopali, juxta parietem qui dividit curtem ospicii episcopalis & curtem que est a parte stabuli episcopalis; inter(rogatus) de presentibus, dixit quod bajulus Valentinus, Ar. del Fraysse & dom. Lantelmus de Balma, Guillelmus del Chafac, Guillelmus de Clairiaco, Bernardus Martini, dom. P. de Deiajutorio, magister Helyas; inter(rogatus) de tempore, dixit quod tres anni sunt elapsi post capitulum Sancti Petri de Burgo, quod celebratur in festo apostolorum Petri & Pa(u)li. Guilielmus de Clairiaco in(terrogatus), dixit ... idem per omnia quod primus; interus de presentibus, dixit quod Arnaudus del Fraysse, Guilielmus del Chafal, & bajulus Valentinus & plures alii de quibus non recordatur. Ber. Martini ... sigillatim & singulariter... de ciencia, loco, & tempore & presentibus, dixit idem quod primus. Magister Helyas ... dixit super 1o art., quod bene vidit eos contendentes ... in curia Valentina & quod quilibet eorum dicebat se preferre in dicta ascensacione; super 2o, dicit quod vidit Augo recognoscentem quod ascensaverat dict. portum Juveni Chapus ad duos annos; item audivit ab A. Bovini quod ascensaverat dict. portum Bar. Vincencii ad tres annos, de precio non recordatur; super 3o, dixit quod bene audivit a Bar. Vincencii quod dictus A. ascensaverat sibi dict. portum ad tres annos & precio L. & trium librarum...; super 4o, dixit quod controversia fuit posita in magistrum Guillelmum de Verduno...; super 5o, dixit quod bene audivit dict. Andream confitentem quod dict. Bartolomeus satisf(ec)erat eidem ... & quod peccunia versa fuerat in utilitatem ecclesie, majori parte capituli seu saniori hoc negante; super 6o, dixit quod dict. officialis mandavit quod dict. Juvenis & fratres haberent dict. portum ad duos annos insimul, de forma non recordatur; super 7o, dubitat; super 8o, dixit quod bene credit quod partes aprobaverunt dictum dom. officialis; super 9o, dixit quod fere sunt tres anni elapsi quod hoc fuit. Dom. Petrus de Deiadjutorio... dixit idem per omnia quod primus, & super 6o art., dixit plus quod dicti Juvenis Chapus, & Bar. & frater suus non receperunt mandatum quod continetur in pred. art....--Nos igitur, citatis primo dict. A. Bovini & fratribus, ut die martis ante festum Omnium Sanctorum coram nobis co(m)parerent, visuri publicacionem dictorum testium, sedentes pro tribunali, publicavimus dicta testium ... productorum; quibus publicatis, ad eternam rei memoriam prebentes nostram auctoritatem, in formam publicam redigi fecimus.... In quorum testimonium nos dictus officialis, & ut major firmitas dicte publicacioni prebeatur, ad preces dicti procuratoris, presentibus sigillum curie Valentine duximus apponendum. Datum IIIo kalendas novembris, anno Domini Mo CCo LXo nono.

[A] Extrait de l'original, parch. de 42 lig. d'une orthographe irrégulière, avec sceau pendant; au dos se trouve une analyse qui en résume la teneur: Publicatio certorum testium examinatorum super ordinatione data per dom. offic. Valent., super questione quam hubuerant ... pretextu vendicionis obventionum portus Rodani, que vendite fuerant dict. partibus ad certos annos per diversas partes capituli, & queque pars litigancium petebat se preferri, etc.

XLVII.

6 décembre 1276.

[Transactio monasterii Lioncelli cum domno preposito Valentie [A].

NOSCANT presentes & posteri quod, quoniam non solum interdum inter dubia fragiles hominum facile vacillant animi, sed etiam quandoque quod egerunt feliciter contrahentes demoliri moliuntur impudenter contrahentium successores; decet utique viros altioris industrie universa eorum negocia cyrographorum instrumentorumve litteralium perpetue memorie comendare, taliter ut ambiguitas inde quelibet abscidatur, & omnis delirandi refricandique occasio posteris precludatur. Idcirco pateat universis quod, cum materia questionis & querele moveretur & agitari speraretur inter venerabiles viros domnum Pe. Rostagni prepositum Valentie ex parte una, & fratrem Martinum Gebenne monachum monasterii Lioncelli ordinis Cyster(ciensis), subpriorem & procuratorem, syndicum vel actorem ejusdem monasterii, nomine ... abbatis & conventus Lioncelli ex parte altera, super territorio & pascuis dicti dom. prepositi & usu eorumdem, in cujus possessione & quasi sub annuo censu iidem abbas & conventus ... existebant & extiterant diu est a temporibus retroactis, ut idem frater Martinus asserebat; tandem comunicato partium consensu mediatoribus viris venerabilibus & discretis, scilicet magistro Poncio Sablerii priore Sancti Petri de Burgo Valentie, & domno Hug(oni) de Stella canonico Valentino, dicta materia questionis & querele terminata est in hunc modum. Productis primitus per eundem fratrem Martinum pluribus testibus fide dignis examinatis, & exhibitis ... variis cartis sigillatis sigillis cereis pendentibus plurium antecessorum dicti dom. Pe. prepositi, quondam prepositorum Valentie; unde previsis & cum deliberatione plena & diligenti, consideratis depositionibus testium & cartis ab eisdem domnis priore & Hugone de Stella, ipsi concorditer pro bono pacis & concordie inter partes reformando cognoverunt ... mandaverunt & diffiniendo ... in scriptis hiis redigi ad perhempnem memoriam ... obtinendam preceperunt, abbatem, monachos & conventum monasterii & domus Lioncelli debere & posse uti decetero pascuis in territoriis prepositi & prepositure Valentie versus portum Confluentis & Chayssan & Javaysan in omni territorio ipsius prepositure, videlicet animalia sua & pastorum suorum & greges quorumcumque a(nima)lium suorum omni anno & tempore in ipsum territorium ubique inducendo, tenendo & pascendo secundum usum & consuetudinem (in) accensationibus pascuorum hactenus observatos; a claperiis vero & novis taillatis & dampnosis talis abstinendo, & pro hiis abbas & conventus ... Lioncelli donent & solvant ipsi Pe. preposito ... & prestare debeant annis singulis successive perpetuo ... in presenti civitate Valentie, inclusis ... censibus & usagiis hactenus ab ipsis dari & solvi (solitis) dicto preposito & suis predecessoribus, quatuor libras usualis & currentis monete in ista civitate Valentie[1] in bonis denariis numerandis, & duos caseos de melioribus caseis ipsius domus Lioncelli ad valorem sex solidorum de moneta supradicta: salvo tamen semper & retento usu & ingressu & egressu dict. pascuorum & territorii dicte prepositure solum modo ipsis prepositis & eorum hominibus & illis de Burgo Valentie & gregibus & a(nima)libus eorumdem, exceptis aliis quibusque alienis. Quod vero mandamentum, diffinitionem, statutum, ordinationem & pronunciationem,.. prout prolata sunt & recitata,.. partes ipse ... approbarunt in continenti, emologaverunt & acceptaverunt; & nos capitulum, facta nobis per dictos Pe. prepositum, & magistrum Poncium priorem de Burgo & Hug(onem) de Stella nostros concanonicos relatione de premissis & ostenso quod secundum suam intentionem premissa cedunt & cadere videntur ad comodum dict. prepositi & prepositure, supradictis omnibus auctoritatem prebemus & consensum, predicta omnia in porterum valitura concedentes & etiam confirmantes. Datum in festo beati Nicholai, anno Domini Mo CCo LXXo sexto. In quorum testimonium & perpetui roboris firmitatem nos Pe. Rostagni prepositus & capitulum Valentinum carte presenti sigilla nostra duximus apponenda.

[A] Extrait de l'original, parch. de 26 lig. faisant partie du fonds de Léoncel où il était coté Le 508, avec cet autre titre au dos: Carta prepositure de Burgo de pascuis & multis aliis.

[1] Voir charte XVI, note 5.

XLVIII.

22 juillet 1279.

[Transactio inter præpositum Valentinum et capitulum Burgi super jurisdictione et aliis][A].

IN nomine Domini, amen. Notum sit omnibus..., quod cum questionis materia esset orta inter Petrum Rostagni prepositum Valentinum, abbatem Sancti Petri de Burgo Valentie ex una parte, & capitulum Sancti Petri de Burgo ex altera, super eo quod dictus abbas asserebat confirmationem prioris ecclesie supradicte ad ipsum tanquam ad abbatem ipsius ecclesie pertinere, & quod ab eodem abbate prior de novo electus & ab ipso confirmatus ad dexteram ipsius abbatis debet in choro collocari, item quod prior eidem abbati debet homagium & fidelitatem facere; rursus asserebat idem abbas quod quando prior & capitulum Sancti Petri sunt in aliquo negotio terminando negligentes totaliter seu remissi, quod tunc idem abbas, legitima tamen monitione premissa, ad illud negotium terminandum potest cum canonicis in capitulo interesse. Capitulo ecclesie supradicte ex adverso dicente, quod dictus prepositus sive abbas injuriabatur eidem ecclesie super quodam fossato quod proprium ipsius ecclesie asserebat, prout protenditur dict. fossatum a porta Curerie usque ad portam Mauriciorum; item super dominio cujusdam orti siti in territorio de Loisas, inter ortum altaris Sancti Apollinaris & ortum filie Chapusii macellarii quondam, alveo quodam intermedio; item super procuratione quam asserebat dict. capitulum eundem prepositum, quando fuit creatus de novo in prepositum, indebite recepisse in ecclesia supradicta, cum nec sibi nec suis successoribus ad dict. procurationem ecclesia teneri debeat; item super eo quod preco Burgi Valentie debet preconisare in Burgo non expresso nomine prepositi, sed expressis nominibus abbatis, prioris & vicarii; postremo super eo quod idem prepositus non permittit ipsi ecclesie retinere ea que de feudis suis dicta ecclesia vult emere, vel eidem ecclesie donantur vel alias relinquuntur contra libertates & privilegia ipsius ecclesie Sancti Petri. Tandem cum de predictis questionibus & multis aliis inter se diutius litigassent, idem prepositus pro se & successoribus suis, de consensu & voluntate Gaufredi de Chasta decani & totius capituli Valentini ... ac nomine ipsius prepositure ex una parte, & dict. capitulum Sancti Petri de Burgo ex altera, unanimi voluntate & concordia ... compromiserunt in discretos viros G. Basteti abbatem Sancti Felicis, Lambertum de Montemayrano canonicum Valentinum, & magistrum Helyam de Salis, Johannem de Viriaco & Berengarium, canonicos ecclesie Sancti Petri de Burgo, tanquam in arbitros arbitratores seu amicabiles compositores, & sub pena centum librarum Viennensium...: prestito etiam hinc inde a partibus corporaliter juramento, quod stabunt & parebunt diffinitioni ... arbitrorum..., eorum arbitrium incontinenti emologabunt & perpetuis temporibus observabunt. Qui dicti arbitri, inquisita cum omni diligentia veritate..., inspectis instrumentis authenticis & privilegiis ecclesie, auditis etiam que partes proponere voluerunt..., componendo & arbitrando voluerunt & pronunciaverunt: quod confirmatio prioris ad abbatem Sancti Petri & prepositum Valent. pertineat, prout etiam in authenticis ipsius ecclesie Sancti Petri dignoscitur esse conscriptum; & quod prior ab ipso abbate ad dexteram ipsius abbatis installari debeat, fidelitatem vero eidem abbati tantum ut ceteri canonici facere teneatur; jurisdictio autem omnimoda & potestas plenaria, cohertio & correctio clericorum ecclesie Sancti Petri & familie eorundem & omnium hominum ecclesie commorantium in terra ipsius & communie eorundem, libere & integre penes priorem & canonicos communiter remaneat pleno jure; sane si prior & capitulum in aliquo negotio capituli terminando fuerint negligentes totaliter seu remissi, tunc legitima monitione premissa, abbas ad illud negotium terminandum cum canonicis, si voluerit, poterit in capitulo interesse: ordinatio vero ecclesie & capituli & omnium negotiorum ejusdem ad priorem & canonicos pertineat libere & absolute, inconsulto abbate, ut ab antiquo fieri consuevit; fossatum vero predictum cum pleno dominio & jure ipsi ecclesie perpetuis temporibus in pace remaneat, & totum dominium & censa orti predicti; preco vero Burgi preconisare de cetero teneatur, expresso nomine abbatis, prioris & vicarii, & non faciendo mentionem de preposito Valentie; de acquisitione vero super feudis prepositi, ut ab antiquo erat, fuit similiter ordinatum, scilicet quod dicta ecclesia de voluntate prepositi super feudis suis possit adquirere & relicta sibi retinere, vel saltem post interpellationem prepositi infra biennium dicta legata, relicta seu adquisita eidem ecclesie vendere liceat vel in alium transferre; pro procuratione vero predicta ecclesia Sancti Petri de cetero abbati seu preposito noviter instituto centum solidos Viennenses semel solvere teneatur, quos prepositus in Burgo quando pompatice ab ipsa ecclesia recipietur in prandio dicte procurationis teneatur expendere, vel si prepositus maluerit quatuor libras eidem ecclesia in pecunia solvere teneatur. Verum ne discordia inter prepositum & ecclesiam Sancti Petri in posterum possit oriri super piscatione fossati ipsius ecclesie & fossati de las Esclausas dicti prepositi, sic extitit ordinatum: quod prepositus & ecclesia, vel ille qui fossatum ecclesie tenebit, semel in anno vel alias si concorditer hoc facere voluerint, aquam possint insimul vel alter eorum super fossatum per clausorium prepositi retinere ne intret fossatum dicti prepositi, & per tornatorium subtus pontem Mauriciorum possint dicta fossata & debeant exauriri: pro expensis vero quas dict. prepositus fecerat in tornatorio fossati ecclesie, dicta ecclesia septem libras Viennenses eidem preposito solvere teneatur: de quibus ecclesia eidem preposito plenarie satisfecit; & ita sit pax & finis & concordia ... inter partes. Que omnia ... partes ipse incontinenti emologaverunt, acceptaverunt & eadem servare in perpetuum ... ad invicem promiserunt; renunciantes...: salvis aliis compositionibus & capitulis que non contradicunt compositioni presenti. Actum xio kalendas augusti, anno Domini Mo CCo LXXo nono; & ad majorem & perpetuam firmitatem predictorum habendam, presens carta sigillis dom. prepositi & ecclesie Valentine & Sancti Petri de Burgo de mandato predictorum extitit insignita.

[A] Le texte de cette charte est donné d'après un «Extrait a son original estant en parchemin deubement scellé & signé, exhibé & apres retiré par messire François Argueil, abbé & seigneur du Bourg les Valence ... pour servir ce que de raison au proces que led. sieur abbé a pendant en la seneschaussée de Valence..., ce 9e décembre 1643; signé Arguel abbé....»; il en existe une autre copie délivrée sur la requête de Mre Denis Le Mercier de Rollet, prévôt de l'église cathédrale de Saint-Apollinaire de Valence, abbé de la collégiale de Saint-Pierre & haut-seigneur du Bourg, collationnée sur l'original par Calvin, notaire, le 14 juin 1680. L'Invent. rais. en contient une longue analyse, fo 7 Vo-9.--Voir la charte XXX, qui a le même objet.

XLIX.

3 Septembre 1285.

[Sententia prioris et correariorum in causa criminali][A].

Habemus unum instrumentum sententiæ diffinitivæ in capitulo ratæ in causa criminali, continens in effectu quod domini Bernardus prior, Joannes de Viriaco & Chabertus de Alexiano, canonici & conrearii ecclesiæ Sancti Petri de Burgo, per deffinitivam sententian deposuerunt & privarunt Joannem de Lugro canonicum & Guillelmum Odonis clericum a canonia, prebenda & clericatu, & beneficiis quæ obtinent in dicta ecclesia, quia invenerunt manifeste illos latrones malæ vitæ & conversationis. Receptum per magistrum Petrum Falqueti notarium, sub anno Domini Mo CCLXXXVo & die lunæ post sanctum Julianum.

[A] Analyse prise dans l'Invent. rais., fo 15 ro: In primis habemus....

L.

30 juin 1293 & 12-16-23 mars 1297.

[Attestationum publicatio de prioris et canonicorum jurisdictione, imperio et coertione in homines Burgi][A].

Ecclesia habet magnum quoddam instrumentum in quo sunt quinque pellæ publicationis attestationum testium pro jurisdictione prioris & capituli Burgi optimum effectuale, continens quod dom. Hugo de Ruppe presbyter, procurator dominorum Hugonis de Peyraudo prioris & canonicorum ecclesiæ Sancti Petri de Burgo Valentiæ, tradidit dom. Girardo de Passavent & Petro Galberti præposito de Crista, canonicis Valentiæ & Dyensis salutem in Domino charitatem. Causam quæ vertitur ex una parte seu verti speratur inter vos, & priorem & canonicos ecclesiæ Sancti Petri de Burgo Valentiæ ex altera, super mero imperio in homines dict. prioris & canonicorum, vobis & cuilibet vestrum simpliciter & de plano sine judiciario strepitu, omni mora & dilatione postpositis, committimus examinandam, audiendam & fine debito terminandam, ita quod, si ambo vestrum interesse simul nequiveritis aut nolueritis, alter vestrum plus prædictum negotium exequatur. Datum Nantuati, die martis post dominicam qua cantatur Reminiscere, anno Domini millesimo ducentesimo nonagesimo sexto, cum appositione sigilli nostri.--Qua littera a dictis commissariis perlecta & dicto mandato in se suscepto, præfatus procurator exhibuit eisdem instrumentum ejus procurationis receptum per Petrum Valerii notarium, sub anno Domini Mo CCLXXXXIIJo, in crastinum beatorum Petri & Pauli apostolorum.-- Postea, anno Domini Mo CCLXXXXVJ & XVIJ calendas aprilis, coram eisdem commissariis præfatus procurator comparuit, procuratorio nomine dict. dominorum prioris & capituli, dicens quod Lantelmus Aynardi, conrearius Valentiæ, nomine domini Episcopi & pro ipso spoliavit præfatos dom. priorem, canonicos & capitulum possessione seu quasi exercitio jurisdictionis meri imperii, videlicet quendam latronem, quem curia dicti prioris justi(fi)caverat suspendendo in territorio & districtu dict. prioris & capituli, dictus correarius per violentiam & cum armis secum detulit, & furcas dicti prioris combuxit seu comburi fecit & dictum latronem iterum ad furcas dicti domini episcopi suspendi fecit, in præjudicium & gravamen ipsorum prioris & capituli. Igitur dict. procurator tradidit dictis commissariis intentionem sequentem, super qua petit testes suos & probationes recipi & examinari, cujus intentio(nis tenor) talis est:--Intendit probare dom. Hugo de Rupe presbyter, procuratorio nomine dom. Hugonis de Peyraudo prioris & capituli ecclesiæ Sancti Petri de Burgo Valentiæ, quod tam dict. prior quam prædecessores ejus nomine ipsius ecclesiæ possederunt & adhuc possident per se vel per alios, per spacium temporis immemoratum, pacifice & quiete exercicium seu jus exercendi jurisdictionem criminalium quæstionum, tangentium etiam merum imperium in suburbio prædicto, in habitantibus delinquentibus in jurisdictione & districtu dict. prioris & canonicorum, puniendo delinquentes ibidem tam morte naturali quam criminali & civili, exceptis hominibus jacentibus in jurisdictione & districtu dom. episcopi & præpositi Valentiæ & in dicto suburbio delinquentibus; item, quod de prædictis est vox & fama in dicto suburbio & vicis circunstantibus: protestans quod non astringit se ad omnia prædicta probanda, sed ea solum quæ sibi sufficiant de prædictis.--Et facta dicta probatione a dicto procuratore, petit idem procurator nomine quo supra per eosdem commissarios decerni & declarari præfatos priorem & capitulum spoliatos fuisse a possessione seu quasi dicti suspensi, & dict. suspensum per dict. correarium eisdem fore restituendum & ad hoc compellandum per dictos commissarios, & in posterum prohiberi ne dictos priorem & capitulum in talibus & consimilibus in posterum præsumat perturbare seu etiam inquietare.--Dom. Guillelmus Truchardi testis juratus, interrogatus super dicta intentione, dixit quod ipse vidit, etc. Super qua intentione fuerunt producti & examinati, & inde publicati decem octo testes, qui inter cætera deposuerunt se vidisse in furcis prioris positis in Montata suspensum unum hominem & duos homines, & etiam hominem facientem falsam monetam, & hominem qui ducebatur ad patibulum propter homicidium unius hominis, sed prior illum dedit cuidam puellæ Petronillæ nomine in maritum, & comburi quandam mulierem quæ occiderat Claremontem badellum prioris, & scindere pedem unius hominis, & fustigare unum hominem, & etiam in homines. Fuit facta hæc attestationum publicatio per dictos auditores, ad instantiam Hugonis prioris Burgi & dom. Joannis de Viriaco conrearius (sic) ipsius ecclesiæ, apud Valentiam, in domo habitationis dom. Girardi de Passavent canonici Valentin, & Dyensis, testibus præsentibus Michaele Lamberti locumtenente correarii Valentiæ, dom. Petro, etc., & recepta per magistrum Stephanum de Moyrenco notarium, anno Domini millesimo CCLXXXXVJo, die sabbati ante dominicam qua cantatur Lætare Jerusalem.

[A] Extrait de l'Invent. rais., fos 15 vo-17 ro: Secundò.... Vers la fin on a mis en marge: Prior Burgi cognoscit de crimine falsæ monetæ.

LI.

27 avril 1297.

[Sententia de restitutione hominis suspensi][A].

Aliud instrumentum Ecclesia habet sententiæ latæ super negotio in articulo supra proxime contento, continens quod cum quæstio verteretur inter dom. Joannem Valentinum & Dyensem episcopum ex una, & dom. Hugonem de Peyraudo priorem Sancti Petri de Burgo Valentiæ & dom. Hugonem Rocha presbyterum, procuratorem dicti prioris & capituli dictæ ecclesiæ, parte ex altera, super eo quod dicti prior & dom. Hugo dicebant quod jurisdictio mera & mixtum imperium, & omnis cohertio tam civilis quam criminalis infra Burgum & extra per totam terram dict. prioris, ecclesiæ & communiæ eorumdem, pertinet communiter ad præfatos priorem & capitulum, & eidem asserebant illis injuriatum fuisse per nobilem Lantelmum Eynardi correarium Valentinum & per alios familiares dicti dom. episcopi, quia Joannem Vaner latronem, suspensum in furcis dictæ ecclesiæ, per curiales dicti prioris & ecclesiæ propter sua delicta a dictis furcis removerunt cum armis & per violentiam, & alibi in furcis dicti dom. episcopi eundem suspenderunt in grande præjudicium & gravamen dict. prioris & canonicorum; dicto correario & Petro Sotono procuratore dicti dom. episcopi in contrarium asserentibus & dicentibus, quod merum & mixtum imperium ad priorem & canonicos minime pertinebat. Tandem domini Girardus de Passavent & Petrus Galberti canonici Valentinensis & Dyensis, judices dati a dicto dom. episcopo, ad eorum sententiam diffiniendam processerunt sic: Cum nobis constet per agitata in judicio coram nobis prædict. priorem & canonicos intentionem suam legitime probasse, prædictum suspensum habitantem in terra & jurisdictione ipsorum prioris & canonicorum pronunciamus fore restituendum eisdem ipsumque suspensum eisdem restituimus per diffinitivam sententiam sententialiter cognoscendo. Ita facta fuit hæc pronunciatio Valentiæ, in domo episcopali Valentinensi, in præsentia dicti dom. episcopi, & recepta fuit per magistrum Stephanum de Moyrenco notarium, anno Domini millesimo CC. LXXXX. septimo, sabbatho post octabas Paschæ.

[A] Extrait pris dans l'Invent. rais., fo 17 Io: Item...., qui ajoute:

Nota quod ecclesia habet duo alia instrumenta vocata vidimus transcripta a dicto instrumento originali sententiæ diffinitivæ in præcedenti articulo mentionato, quorum primum recepit magister Joannes de Peciaco notarius, sub anno Domini MoCCC.XV & die xii mensis aprilis; secundum vero recepit magister Bertrandus Arnulphi notarius, sub anno Domini Mo CCCC.XXo & die xxvi mensis aprilis.

LII.

6 avril 1305.

[Confirmatio præpositi de compositione cum domo Leoncelli][A].

NOS Amedeus Basteti de Cruciolo prepositus Valentinus notum facimus universis..., quod nos visis & diligenter inspectis quibusdam compositionibus olim habitis inter predecessores nostros in prepositura predicta ex una parte, & religiosos viros abbatem & conventum Lyoncelli Cytercensis (sic) ordinis ex altera, in quibus invenimus quod prefatus abbas & conventus nobis & successoribus nostris faciunt & facere tenentur annis singulis quatuor libras Viannenses usualis & currentis monete in civitate Valencie, & duos caseos de melioribus caseis ipsius domus Lyoncelli ad valorem sex soludorum Viannensium, pro quibusdam mansis, terris, nemoribus, pratis, pascuis, venationibus cuniculorum que a nobis tenent in emphyteosim perpetuam sub annuo censu predicto, prout in prefatis compositionibus & licteris inde confectis plenius continetur; predict. compositiones & licteras nos predict. prepositus ratas habentes penitus atque firmas, ad petitionem religiosorum virorum fratris Martini Rocha prioris & fratris Poncii Guidonis cellararii dicti monasterii Lyoncelli, ex certa scientia... tenore presentium approbamus, ratificamus ac etiam confirmamus, promictentes bona fide ... observare & complere.... In cujus rei testimonium & roboris firmitatem sigillum nostrum presentibus est appensum, anno Domini millesimo tercent. quinto, octavo idus aprilis.

[A] Le texte abrégé de cette charte est fourni par la transaction du 6 mai 1531.

LIII.

27 avril 1311.

[Commissio episcopi super remissione nocentis][A].

Commissio per dominum episcopum Valentiæ, data abbati Sancti Ruffi & abbati Sancti Felicis, cognoscendi super remissione per capitulum Burgi fieri petita de Stephano Amidonis, notario jurato curiæ officialis Valentiæ, per curiam ipsius dom. episcopi arrestato, quia in quodam instrumento sigillo curiæ officialatus Valentiæ sigillato signoque ipsius Stephani consueto signato vitium falsitatis dicitur commisisse, anno Domini Mo CCC.XIo & die xxviio aprilis.

[A] Analyse tirée de l'Invent. rais., fo 20 ro.

LIV.

12 mars 1313 & 29 juillet 1329.

[Remissio pontonarii portus Rodani correario Burgi][A].

IN Xpisti nomine, amen. Per hoc publ. instrumentum evidenter cunctis appareat, quod anno Domini millesimo tricentesimo duodecimo, videlicet duodecima die mensis martii, indictione undecima, cum citatus seu adjornatus esset, ut dicitur, Johannes dictus Ruffus nunc pontonarius portus Rodani Valentie coram conreario Valentie, dom. Guillelmus de Cheveluco canonicus & conrearius ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie comparuit coram Perrino Durnasii nepote & locumtenente nobilis viri dom. Conradi Durnasii conrearii Valentie: qui dict. dom. Guillelmus allegavit & proposuit quod predict. adjornatus non tenebatur comparere nec procedere coram dicto conreario, quia non erat de juridictione dom. episcopi seu conrearii Valentie, ymo est & erat de juridictione conreariorum dicte ecclesie Sancti Petri, cum ipse sit & esset pontonarius portus Rodani Valentie & in omnes pontonarios dicti portus omnimodam juridictionem habent & habere debent & habuerunt eciam temporibus retroactis dicti conrearii. Et ad fidem faciendam ... exibuit ... quandam litteram sigillatam sigillo bone memorie dom. Humberti episcopi Valentie...; qua quidem littera diligenter inspecta..., auditis eciam testimoniis multorum astancium..., predict. locumtenens, assistente sibi dicto judice, remisit & deliberavit dict. adjornatum predicto dom. Guillelmo conreario ... pugniendum: cognoscendo ipsum & alios pontonarios quos dicta ecclesia habet in dicto portu esse de juridictione ecclesie Sancti Petri. De qua remissione.... Actum in domo dicta de vicaria, in qua tenetur curia Valentie, presentibus testibus dom. Jacobo Vagnardi canonico Valentie, magistro Aymone de Bersenay jurisperito, Francisco Bonthosi de Stella notario, Johanne de Turnone, Bonthoso Mayresii, Stephaneto dicto Panderoba badello curie Valentie, Guigone de Berlaut, Jacobo Vagnardi & pluribus aliis fide dignis. Et ego Johannes de Peciaco, clericus Gebennensis diocesis, ... notarius & dicte curie Valent. juratus,... ad requisitionem dicti dom. Guillelmi de Cherveluco conrearii dicte ecclesie, notam recepi de qua hoc pres. publ. instrumentum scribi feci, & licet semel redditum fuerit conreario dicte ecclesie, de mandato venlis & discreti viri dom. Petri Chambonis canonici & officialis Valentie & ad requisitionem dom. Jacobi Eloysserdi, canonici & nunc conrearii dicte ecclesie Sancti Petri, asserentis aliud instrumentum reperire non posse, pres. instrumentum scribi feci ... & tradidi sigillo curie Valentie sigillandum. Actum de mandato michi facto per dict. dom. officialem in curte domus sue quam inhabitat, die XXIX mensis julii anno Domini MoCCCoXXIXo, presentibus testibus discretis viris dom. Johanne Chanays canonico dicte ecclesie & Armando Vayroudi de Cornacio.

[A] Extrait d'un Vidimus du 17 mai 1409, dont voici les passages instructifs:

In nomine Domini nostri Ihesu Xpisti, amen. Nos Poncius de Altovilari, licenciatus in legibus & officialis Valentinensis pro rever. in Xpisto patre & domino nostro dom. Johanne de Pictavia, Dei gracia episcopo & comite Valentinen. & Diensis, notum facimus universis ... quod anno Domin. Incarnac. Mo CCCCo IXo & die xviio mensis maii, nos dict. officialis vidimus ... publ. instrumentum ... nobis per discret. virum dom. Johannem de Ulmeto presbiterum, procuratorem vener. virorum dom. prioris & capituli ecclesie Sancti Petri de Burgo Valen. presentatum ... Actum visionis, inspectionis, auctoritatis & decreti interpositionis anno..., indict. iio, ante domum habitationis nostre, in carreria publica dicta de Cleyriaco, in civitate Valentie; presentibus testibus Johanne Martini clerico Valent., comensali nostro, & nobili Eynardo Dei Fecit, burgensi Valentie. Ego vero Bertrandus Arnulphi not....

Le notaire reçut, tant pour la transcription de l'acte que pour l'apposition du sceau de la cour de l'officialité, 20 deniers.

LV.

7 février 1316.

[Debitum anniversariorum ecclesie Burgi contra Bertrandum de Chasta, de Turnone [A].

NOS Durantus de Sancto Salvatore doctor decretorum, cannonicus Romanensis & officialis Valentinus, notum facimus ... quod constitutus Bertrandus de Chasta, habitator Turnonis, in presencia Stephani Cotini notarii & curie Valent. jurati..., ad peticionem dom. Franconis de Tolaudo presbiteri in ecclesia Sancti Petri de Burgo, recipientis ... ad opus aniversariorum ecclesie predicte..., recognovit se debere & vere debet predict. aniversariis & conreariis eorumdem, septem libras & tres solidos bonorum Turonensium pro pensionibus non solutis temporibus preteritis, quas tenetur facere dict. aniversariis..., quam pecunie summam promisit dict. Bertrandus... solvere & reddere ... prefato dom. Franconi ... hinc ad proximum festum Resurrectionis Dominice, aut ejus certo nuncio vel mandato, & eidem restituere ... omnia dampna, interesse, costas & gravamina...: cum omni renunciatione.... Testibus presentibus: Johanne de Chasta, filio dicti Bertrandi, & Peronono porterio dom. Johannis de Viriaco archidiaconi Valentini. Actum in domo dicti dom. archidiaconi de Burgo, die veneris post festum Purificacionis beate Marie virginis, anno Domini Mo CCCo XVo. Datum cum apposicione sigilli curie Valentine....

[A] Extrait de l'original, parch. de 18 lig. avec lemnisque; au dos: Debitum aniversariorum ecclesie Burgi de vij lib. iij sol. turon. contra Bertrandum de Chasta de Turnone, pro libracionibus non solutis temporibus preteritis, solvendis hinc ad Pasca....

LVI.

20 avril 1325.

[Restitutio juris tenendi macellum in Burgo][A].

Restitutio per dominum Guilhelmum episcopum Valentiæ facta capitulo ecclesiæ Burgi & dom. præposito Valentiæ, de spoliatione tenendi macellum in Burgo & ibi percipiendi certa jura per ejus officiarios & correarium Valentiæ despoliatis, prout plenius constat fuseque patet per instrumentum receptum per magistrum,                           sub anno Domini MoCCCXXVo & die xxa mensis aprilis.

[A] Résumé extrait de l'Invent. rais., fo 18 ro.

LVII.

18 août 1325.

[Carta venditionis vineæ de dominio ecclesiæ Sancti Petri][A]

IN Xpisti nomine, amen. Per hoc presens publicum instrumentum cunctis appareat, quod anno Dominice Incarnationis millesimo tricentesimo vicesimo quinto, videl. decima octava die mensis augusti..., Matheus Berins habitator Valentie, sciens ... vendidit & tradidit ... Jacobo Payrolerii civi Valentie ... inperpetuum quamdam vineam cum fructibus ibidem pendentibus, sitam in territorio Burgi Valentie, in loco dicto in manso Garnerii, prout confrontatur a parte boree vinee dom. Guillelmi Armandi presbiteri, & a parte orientis vinee Johannis Girardi condam, & a parte occidentis vie publice per quam itur de dicto Burgo versus Castrum Novum ad rippam Yssere...; & hoc pro precio in universo octo librarum bonorum Viennensium, de quo precio confessus fuit dict. venditor sibi fuisse plenarie satisfactum...; cedens & transferens...; renuncians.... Verum cum predicta vinea vendita sit de dominio ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie, sub annuo censu trium cartalium vini puri & septem denariorum Viennensium censualium, dict. venditor devestiens se in manu discreti viri dom. Johannis de Chasta canonici & conrearii ipsius ecclesie..., dict. conrearius predict. venditionem laudavit & confirmavit &..., recepto primitus a predicto emptore placitamento inde debito..., per tradicionem cujusdam baculi manualiter investivit eundem: salvo jure & dominio dicte ecclesie ac eciam jure alieno. Acta sunt hec in dicto Burgo, in curte domus dom. Bartholomei condam, ante molendinum dictum de Malo Consilio, presentibus testibus Petro Valerii notario & Johanneto Franconis de dicto Burgo. Et ego Johannes de Peciaco, clericus Gebennensis dyocesis,.. notarius & capituli ecclesie predicte juratus, presens instrumentum tradidi sigillo ejusdem ecclesie Sancti Petri sigillandum....

[A] Extrait de l'original, parch. de 48 lig. avec sceau de Saint-Pierre du Bourg sur lemnisque; au dos: Ayso qes ly letra de la vyna dal mas Garniyer de Jo. de Salvenct & de Math. Tubanni.

LVIII.

26 juin 1330.

[Sententia correariorum Burgi in causa criminali][A].

Aliud Ecclesia habet instrumentum cujusdam sententiæ diffinitivæ in causa criminali ratæ, sic: Quod Joannes Bajuli, Castri Novi Isaræ, Stephanum Bruni de Burgo in terra posita juxta Helemosinam cum ense suo taliter in capite maliciose & acriter percussit quod post sex dies obiit. Igitur magister Stephanus Pagani per correarios curiæ capituli Burgi commissus, visis atestationibus testium pro utraque parte productorum, dict. Johannem Bajuli a morte & ex causa mortis ipsius Stephani per suam sententiam diffinitivam absolvit, & de vulnere illato condempnavit in XXV. libris, & ad restituendum damnum passum ratione dicti vulneris, videlicet servitiis, servitoribus & aliis rebus necessariis restituendis quibus pertineat exigere & per dictum Joannem restituere propter prædicta. Receptum per mag. Stephanum de Moyrenco notarium, anno Domini MoCCC.XXX & XXVIa junii.

[A] Analyse tirée de l'invent. rais., fo 18 ro: Tertio....

LIX.

2 mars 1332.

[Assignatio pensionis pro missa quotidiana in ecclesia Burgi][A].

IN Xpisti nomine, amen. Noverint universi ... quod cum Humbertus de Saliente, de Burgo Valentie, olim instituerit in ecclesia Sancti Petri de Burgo predicto unam missam singulis diebus imperpetuum celebrandam, & assignaverit certam pensionem per capellanos dicte ecclesie singulis annis percipiendam super domibus ipsius Humberti sitas Valentie, ante furnum novum dictum de Sancto Felice, prout predicta in testamento ipsius Humberti dicuntur contineri; hinc est quod anno Dominice Incarnationis millesimo tricent. tricesimo primo, videlicet secunda die mensis marcii,... Petrus Penchenati civis Valentinus, executor testamenti & ultime voluntatis predicti Humberti, una cum dom. Johanne de Disisia presbitero, cupiens & affectans pensionem predictam predict. sacerdotibus pro dicta missa celebranda in tuto ponere, ad hoc ne in futurum valeat deperire..., voluntate & assensu dicti dom. Joh. de Disisia consocii & quoexecutoris sui,... ascensavit... & tradidit, cum voluntate eciam & consensu dom. Guillelmi de Deiadjutorio & Johannis Bruni presbiterorum in dicta ecclesia procuratorumque aliorum sacerdotum,... Johanni Baratonis & Alasie ejus uxori habitatoribus Valentie.... imperpetuum medietatem seu quasi majoris domus ipsius Humberti condam, in qua sunt duo soleria: que domus sita est Valentie, ante furnum novum appellatum de Sancto Felice, videlicet illam medietatem seu partem que confrontatur a parte boree alteri medietati ejusdem domus per ipsum Petrum ascensate Jacobo de Augusta & Andrevone ejus uxori, & a parte venti domui Johannis Bergoyn, & a parte occidentis domui dom. Johannis Hugonis presbiteri in ecclesia Valentina, & a parte orientis vie publice; ascensavit, imquam,... cum omnibus juribus,... stillicidiis,.... & appendiciis, sub annuo censu mortuo seu sub annua pensione triginta & duorum solidorum bonorum Viennensium solvendorum.... predict. sacerdotibus ... in exhonerationem & pro attenuatione pensionis annue assignate pro dicta missa celebranda,... videl. medietatem in festo beati Johannis Baptiste & aliam medietatem in subsequenti festo Natalis Domini, & de tali moneta de qua viginti denarii valeant unum Turonensem grossum de argento veterem domini Regis Francie cum o(bolo) rotunda de bono pondere & legali, seu quilibet Turonensis grossus de argento vetus dom. Regis Francie cum o.rotunda de bono pondere & legali valeat viginti denarios monete predicte. Cedens igitur & transferens...; promittens de evictione...; renuncians...; asserens etiam idem P. Penchenati predict. partem dicte domus esse de dominio sacristie in ecclesia Valentina, sub annuo censu duorum denariorum Viennensium censualium...; rogans.... Acta sunt hec Valentie, in curte domus Petri Ruffi de Cartaleto quam inhabitat,.... presentibus testibus ad hoc vocatis: Matheo Bergoyn & dicto Petro de Cartaleto, Petro de Noydent notario, Hugoneto Lamberti civibus Valentinis & Humberto Cerclerii de Turnone.

[A] Extrait de l'original, parch. de 55 lig.: Instrumentum grossatum, sed non signatum. A la suite de l'analyse inscrite au dos se trouve cette note: Item, infra presens instrumentum est aliud instrumentum dom. Johannis de Sancto Bartholomeo, canonici Sancti Petri de Burgo Valencie, qui fecit heredem suum Johannem de Sancto Bartholomeo, filium Giraudi de So Bartholomeo, cujus filius fuit canonicus Sancti Ruffi; & illorum bona sunt obligata pro novem florenis pensionis & specialiter quoddam pratum prope ... Sancti Mayme in mandamento de Burgo....

LX.

12 septembre 1335.

[Moderatio sententiæ contra presbyterum ecclesiæ Burgi][A].

Sententia moderationis continens quod chorearii ecclesiæ Burgi dominum Joannem de Desisia presbyterum ecclesiæ suprascriptæ a beneficio, clericatu & privilegio Ecclesiæ, propter maleficia quæ in Petrum Ruffi de Montilisio perpetraverat, privaverunt; sed post ipsi chorearii moderando pronunciaverunt dict. dom. Joannem remanere posse in suo beneficio & gaudere clericatu & privilegio Ecclesiæ ut per prius gaudebat, moderantes sententiam, videlicet in tribus librationibus simplicibus fiendis, una in prima hebdomada Quadragesimæ, alia in hebdomada post octabas Paschæ, alia vero in hebdomada post quindenam sancti Joannis Baptistæ: prout constat instrumento sumpto per mag. Petrum Pillosi de Serra notarium, sub anno Domini MoCCC.XXX.V & xij septembris.

[A] Analyse prise dans l'Invent. rais., fo 18 vo.

LXI.

1er octobre 1335.

[Remissio incarcerati vicesgerenti prioris Burgi facta][A].

Remissio facta Hugoni de Porta Valentiæ, vicegerenti domini Guilhelmi Pareti prioris Burgi, per Joannem de Petragordia correarium Valentiæ, de Stephano Achardi in carceribus ipsius correarii mancipato, prout constat instrumento per Joannem Pologni & Petrum Textoris sumpto, sub anno Domini MoCCC.XXXV & die 1a mensis octobris.

[A] Résumé tiré de l'Invent. rais., fo 20 vo.

LXII.

20 octobre 1344.

[Testamentum Johannetæ relictæ, habitatricis Burgi Valentiæ][A].

IN Xpisti nomine, amen. Per hoc pres. publ. instrumentum cunctis appareat evidenter, quod Johanneta, relicta Guillelmi Rostagni, habitatrix Burgi Valentie, sana mente & intellectu per Dei graciam & in bona existens memoria, prout ex verbis ejusdem liquide apparebat, in presencia..., de se & omnibus bonis & rebus suis.... nuncupative ordinavit & suum ultimum testamentum nuncup. & suam ult. voluntatem fecit per modum qui sequitur.--Ego Johanneta, relicta..., habitatrix..., diem extremam vite mee cupiens prevenire ne decedam intestata & ut extrema necessitas me paratam inveniat, de me & de omnibus bonis & rebus meis.... dispono & ordino.... in hunc modum. In primis, animam meam cum a corporeis nexibus fuerit liberata recomendo prealtissimo Creatori & gloriose Virgini matri ejus atque celesti curie paradisi, corpori vero meo eligo sepulturam in cimiterio ecclesie Sancti Petri de Burgo; deinde precipio clamores meos sedari & debita, helemosinas & legata mea solvi & restitui simpliciter & de plano per majus heredum meorum; & lego cuilibet domin. incuratorum dicte ecclesie Sancti Petri de dicto Burgo duodecim denarios Viennenses semel tantum; item, lego vicario eorumdem sex denarios Viennen. semel tantum; item, lego Hospitali beate Marie de dicto Burgo duo linteamina cum una flasata, semel tantum; item, lego Hospitali beati Anthonii de dicto Burgo Valentie duo linteamina cum una flassata, semel tantum; item, volo & precipio quod de bonis meis dentur & distribuantur Xpisti pauperibus in dicto Burgo Valentie, tam in pane quam in sabis & bocone necessariis in predictis, summam & valorem decem libr. Viennen. semel tantum; item, lego dilecto filio meo Johanni Rostagni de dicto Burgo vineam meam sitam in mandamento dicti Burgi, in loco vocato in Diviso, inter vineas dicti Johannis & dom. Guillelmi Armandi & Petri Jorneti; item, lego dicto Johanni filio meo triginta solidos bonorum parvorum Turonensium semel tantum, loco aliorum triginta solid. quos Peronetus Rostagni habuit ab alia parte; item, lego Luquete, uxori dicti Johannis Rost. filii mei, meum meliorem gardacorcium & unam camisam novam; in omnibus autem aliis bonis & rebus meis..., sedatis tamen primictus clamoribus & debitis, helemosinis & legatis meis integre persolutis, heredes universales michi constituo dilectos filios meos Johannem & Peronetum Rostagni equis porcionibus. Hoc autem testamentum nuncupativum..., revocata primitus omni alia ultima voluntate seu donatione causa mortis, valere volo..., si non secundum leges..., secundum canonicas sanctiones...; & ... venientes michi ab intestato, ut hanc ult. voluntatem meam per fidei comissum compleant & actendant; rogans insuper & requirens testes.... ut ferant testimonium veritati.... Acta fuerunt predicta in dicto Burgo Valencie, in domo habitationis dicte testatricis, vicesima die mensis octobris, anno Domini MoCCCoXLo quarto, testibus presentibus dom. Johanne de Balma capellano & curato dicte ecclesie Sancti Petri, Johanne Desiderii, Johanne Fraguenis, Hugone de Secusiis, Lantelmo de Paris, Johanne Serrerie & Johanne Turpini, habitatoribus dicti Burgi; & me Johanne Lauterii de Stella Valent. dyoc..., notario publ. & curie Valentie jurato....

[A] Extrait de l'acte dont nous donnons ici la partie intéressante (dans le cahier indiqué ch. suiv., n. A):

Publicatio testamenti & ultime voluntatis Johannete relicte Guillelmi Rostagni, degentis in juridictione dicti prioratus.

IN Dei nomine, amen. Nos Petrus Beroardi, canonicus & conrearius ecclesie Sancti Petri de Burgo, regens juridicionem prioratus dicti Burgi una cum Thoma Ysimbardi concanonico & conconreario ipsius ecclesie, ipso prioratu vacante propter mortem venlis viri dom. Guillelmi Pareti prioris ecclesie dicti Burgi, notum facimus ... quod anno Domini MoCCCoXLIVo & die XVa mensis januarii, ad quam diem hora vesperorum citati seu adjornati fuerunt coram nobis per Bertonum de Fayno servientem dicte curie dicti prioratus dom. Johannes de Balme curatus ecclesie dicti Burgi, Johannes Desiderii, Johannes Fragnonis, Hugonetus de Secusiis, Lantelmus de Paris, Johannes Ferrera, Johannes Taupini & Johannes Lauterii notarius Valencie, prohibituri testamentum & ult. voluntatem Johannete relicte Guillelmi Rostagni de dicto Burgo, degentis in & sub juridictione prioratus predicti, necnon Johannes & Peronetus Rostagni, filii & heredes dicte Johannete, apportaturi dict. testamentum & visuri & audituri publicationem...; comparuerunt in prioratu novo dicti Burgi.... Facta fuit presens publicatio in dicto Burgo, in prioratu predicto, testibus presentibus Johanne remenatore, Johanne Durandi muratore & Johanne de Monflor de dicto burgo & pluribus aliis fide dignis.

LXIII.

12 décemb. 1344-15 février 1345.

[Inquisitiones curie prioratus Burgi Valentie, ipso prioratu, vacante [A].

[Contra Petrum Andree sabbaterium de Burgo Valentie.

ANNO Domini MoCCCoXLo quarto & die xiia mensis decembris, pervenit ad audienciam discretorum virorum dom. Petri Beroardi & Thome Ysimbardi, canonicorum & conreariorum ecclesie Burgi Valentie, regencium curiam prioratus dicti Burgi Valentie, ipso prioratu vacante propter mortem bone memorie dom. Guillelmi Pareti prioris ecclesie dicti Burgi, quod Petrus Andree sabaterius, habitator dicti Burgi sub juridictione dicti prioratus, mala & inico motu, in die festo ob honorem beati Nicholay, in domo Petri Podialis sabaterii Valentie, (sump)sit Grossonam uxorem Petri Falavel per capsanam & eam precipitavit ad terram juxta ignem, ita quod nisi essent aliqui qui ibidem astabant combuxisset eidem caput suum, & ipsa precipitata cum genibus, pugnis & pedibus suis supra ventrem conculcavit, sic eo quod ipsam ita maliciose tractavit quod sibi opportuit duo implastra in suis constibus deponere. Et quia talia sunt mali exempli, etc.

Super quibus fuit inquisitum cum dicto Petro Andree, qui, suo previo juramento requisitus dicere veritatem, negavit omnia contenta in dicto titulo fore vera; dixit tamen quod propter verba maliciosa que dicta Grosseta habebat cum famulo ejus generis, quod idem Petrus Andree dixit eidem mulieri: tu potest esse mala mulier; & tunc ipsa dixit: ymo tu, quia tu & alii dimititis istos rixantes; & tunc ipse accepit eam per brachium dicendo: sedeas, quar tu say fares riot, & aliud malum non fecit eidem. Et juravit stare mandatis dicte curie & solvere judicatum, etc. Et fuit requisitus si volebat videre jurare testes quos dicta curia producere intendebat contra ipsum; qui dixit & respondit quod sic.

Postque, anno quo supra & die xiiij mensis januarii, fuerunt producti in testes pro parte dicte curie contra dict. Petrum Andree, videl. Penardus Bessonis, Petrus Poialis, Petrus Chavalher sabbaterii & Michaletus sabbaterii de Valentia, qui juraverunt ad sancta Dei Evangelia.... dicere veritatem, remoto odio, amore, etc.--Datum in prioratu novo dicti Burgi.

Item, anno quo supra & die xja mensis febroarii, Penardus Bessonis, sabaterius, testis interrogatus super contentis in dicto articulo sibi in suo vulgali lecto exposito, dixit se tantum scire quod quadam die, de qua non recordatur, ipse loquens & plures alii de officio suo sedebant in domo Petri Poialis in una societate, potando uno cimbalo; & tunc dicta mulier venit ibidem & vidit quod dict. Petrus maritus suus & quidam alter habebant litem inter se, & dixit ipsis omnibus: vos non estis probi homines, quia non separatis istos qui litigant; & tunc ipsa adesit dict. Matheum litigantem cum dicto viro suo, & statim dict. Petrus Andree dixit ipsi mulieri: tu potest esse mala mulier, dimite ipsum; &accepit eam per brachium & fecit eam sedere supra scamnum. Alia dixit se nescire. Interrogatus si dict. Petrus Andree dict. mulierem precipitavit ad terram nec conculcavit eam cum pedibus suis, dixit suo juramento quod non. Interrogatus si quando dict. Petrus dixit eidem mulieri: sedeas, & fecit eam sedere supra scamnum, si percussit eam nec fecit sibi aliud malum quare ipsa debeat deferre amplastros, dixit suo juramento quod non.

Item, Petrus Chavallerii sabbaterius, testis interrogatus super contentis in dicto articulo sibi in suo vulgari lectis & expositis..., dixit in effectu idem in omnibus ut dict. Perardus; interrogatus si vidit quod dict. Petrus dict. mulierem percussit de pugno nec eam pestraverit ad terram, dixit suo juramento quod non....

Postque, anno quo supra & die nona mensis febroarii, fuit publicata dicta inquesta dicto Petro & concessa sibi copia, dixit quod volebat stare & subire misericordie dicte curie.

Sequuntur condempnaciones.--Contra Petrum Andree.

Anno quo supra & die xv mensis febroarii, venles & discreti viri dom. Petrus Beroardi & Thomas Ysimbardi, conrearii ecclesie Burgi..., visa inquesta contra ipsum, quia repererunt tantum probatum de contentis in dicta inquesta quod dict. Petrus accepit per brachium dict. Grossetam & fecit eam & compulit sedere, dicendo: tu potest esse mala mulier; idcirco, quia supposuit se misericordie dict. dom. conreariorum, pronunciaverunt ipsum in decem solid. Viennen. dandis dicte curie & in emenda inmote partis adverse, taxatione reservata: testibus presentibus Johanne de Cufia clerico, dom. Giraudo de Versenay lic(enciato) in legibus & Jausemando codurerio.

[A] Extrait de la minute notariée, cahier in- 4o de fort papier vergé; curieux spécimen des moeurs du peuple à cette époque.

LXIV.

14-27 janvier 1345.

[Dacio tutele Johannis de Viennesio puberis de dicto Burgo et inventarium bonorum ipsius. [A]

IN Dei nomine, amen. Nos Petrus Beroardi, canonicus & conrearius ecclesie Sancti Petri de Burgo Valencie, regens juridictionem prioratus dicti Burgi, una cum Thoma Ysimbardi concanonico & conconreario..., dicto prioratu vacante (ut ch. LXII, n. A), notum facimus ... quod ad nostram accedens presenciam Petronilla, uxor condam Petri de Viennesio de dicto Burgo mater que Johannis filii comunis ipsorum, que nobis innotuit & significare curavit quod cum sit tutrix & gubernatrix dicti filii sui & ejus bonorum, & tutelam & administrationem a tempore mortis viri sui gesserit, ipsaque velit ... ad secunda vota convolare & antequam convolet velit reddere rationem & sattifationem dicto filio vel alteri ... de gestis & administratione, supplicavit igitur nobis, dicto filio suo in pupillari etate existenti de tutore ydoneo providere. Unde nos, supplicationi utpote juri consone inclinati, attendentes quod nostro incumbit officio talibus pupillis de tutore ydoneo providere, citatis & evocatis parentibus & amicis dicti pupilli & comparentibus Guillelmo Albertini, Peronono de Brunis, avunculo dicti pupilli, dedimus eidem tutorem Durantum de Broisse de Castro Novo ad rippam Ysere, onus tutele in se suscipientem, facta primitus informatione ... super ydoneitate, probitate & legalitate dicti Duranti, & ipso Peronono de Brunis requisito si volebat recipere & acceptare tutelam dicti Johannis ejus nepotis, qui dixit & respondit quod non, cum esset homo simplex & juvenis & occupatus nimis suis negociis. Qui quidem tutor promisit & ad sancta Dei Evangelia juravit..., nomine dicti Johannis cum fari non posset, utilia rerum & bonorum dicti pupilli procurare & inutilia pretermittere toto posse, & rem ipsius pupilli salvam fore, & de bonis & hereditate ipsius pupilli inventarium facere & computum reddere, & dict. pupillum bene & fideliter regere & gubernare & bonis moribus instruere & informare. Pro quibus attendendis, precibus dicti Durantoni de Broissac, Petrus de Jaline & dict. Petrus de Brunis avunculus dicti pupilli se constituerunt fidejussores & principales pagatores & redditores.... De quibus.... Acta sunt hec in dicto Burgo, in prioratu predicto, die xiiia mensis januarii anno Domini MoCCCoXLIIIIo, testibus presentibus dom. Giraudo de Versenay, Petro de Ruppe burgensi, Bertone de Fagno badello dicte curie, Johanne de Subdyone, Guillelmo Albertini & pluribus aliis fide dignis. Postque dict. tutor promisit ... ipsos P. & P. servare indempnes.--Subsequenter vero eodem contextu dicta Petronilla, tutrix condam dicti pupilli, computavit & computum suum reddidit de gestis & administratis per ipsam.... Postque & incontinenti dict. tutor de bonis dicti pupilli suum inventarium facere inchoavit, premisso venerabili signo sancte Crucis: in nomine Patris & Filii & Spiritus Sancti, amen...; & illico asseruit se invenisse de bonis dicti pupilli quandam domum sitam in dicto Burgo...; item, die xxviia januarii, quandam vineam sitam versus Charsuoles in mandamento Burgi; item, aliam vineam ... loco vocato en Labeu ... & quandam peciam terre; item, tres quartalatas terre site versus montem Chalvet...; item, versus Combouvet in mandamento dicti Burgi, aliam sestar. terre; item, versus Colongias in eodem mandamento, tres quartal. terre.... Item asseruit se invenisse in domo predicta duas tinas continentes circa sex modia vini; item, sex bossas[1] diversarum tenorum; item, quinque anchas[2] tam magnas quam parvas, quarum sunt due de una & alie due sappo, & minores due dict. ancharum continent circa xxx sest.; item, pistrinina ad pastandum; item, duas menses ad comedendum; item, quoddam scannum ad sedendum; item, unam cassiam ferri; item, unam patellam & quoddam cacobum de hero; item, duas cubsellas ferri; item, duos pitalfos, unum de dimidio, & unam salheram stagni; item, quoddam quequinendium & quasdam chanenas ferri; item, septem banastas; item, duas flassatas & decem linteamina linea; item, unam culcitram de pluma & unum pulvinar de chostas; item, tres ligores; item, quendam porcum nutriblem, qui valet cum extimacione viginti solidos Vienn.; item, duas mapas de uno ramo.--Ego Durandus Arnaudus, Valent. clericus, notarius publ. & curie Valentie juratus, presens sui....

[A] Extrait du même cahier que la ch. précéd.

[1] Ce mot, qui ne figure pas dans le Lexicon med. latinit., a passé dans le patois, où bosse indique une futaille.

[2] Même remarque, anciennement anche, petite cuve.

LXV.

11 mars 1363.

[Sententia remissionis de duobus incarceratis ecclesiæ Burgi][A].

REMISSIO ecclesiæ Burgi per procuratorem domini Valentiæ fienda de dom. Joanne de Macello presbytero & Guilhelmo Chastelli clerico ecclesiæ prædictæ, in presione sive carcere ipsius domini Valentiæ detentis, quia verberaverant in platea macelli Valentiæ Guillermum Vilarii familiarem ecclesiæ Valentiæ, & hoc vigore sententiæ per dom. Petrum de Bosanis legum professorem, officialem Valentinum & commissarium datum tam a dom. Ludovico de Vilars episcopo Valentino quam a dom. Henrico de Vilars & Petro Principe immediatis ejus predecessoribus, prolatæ ut sequitur effectualiter:--Per ea quæ nobis constant de processu prædicto, per hanc materiam diffinitivam sententiam quam inserius in his scriptis, pronunciamus & diffiniendo cognoscimus declaramusque dictos presbyterum & clericum fore remittendos dictæ ecclesiæ, dict. Guillermum Pellicerii procuratorem ipsius domini Valentiæ ad faciendam dict. remissionem eadem sententia condemnantes si vivum, & si non vivum per figuram meliori modo quo fieri poterit, neutram partium in expensas condempnantes.--Sicut constat instrumento sumpto per magistrum Andream Champelli notarium, sumpto sub anno Domini millesimo CCCLXIJo & die xia martii.

[A] Extrait pris dans l'Invent. rais., fo 20 vo-21 ro.

LXVI.

3 septembre 1364.

[Executio præcedentis sententiæ per figuram][A],

REMISSIO exequutoria dictæ sententiæ; ecclesiæ Burgi per dict. Guillermum Pellicerii procuratorem fiscalem domini Valentiæ facta de dictis dom, Joanne de Macello presbytero & Guillermo Chastelli clerico, juxta tenorem sententiæ superius designatæ, ex præcepto eidem procuratori judicialiter facto per dict. dominum Petrum de Bosanis officialem Valentiæ & commissarium a domino Ludovico de Vilars episcopo Valentiæ deputatum; quam remissionem dict. procurator fecit in hunc modum: cum ipsi presbyter & clericus qui petuntur remitti diu est decesserunt & illos personaliter non valebat remittere, tradidit capucium suum & realiter assignavit Joanni Rebolli procuratori ecclesiæ Burgi in signum & similitudinem ipsius remissionis factæ de eisdem presbytero & clerico. Constat per magistrum Andream Champelli notarium, sub anno Domini Moccclxiiijo & die iija mensis septembris, notarum ipsius folio VIIxxvij, lib. A.

[A] Analyse tirée de l'Invent. rais., fo 21: Notabilis remissio.

LXVII.

4 juillet 1365.

[Inquisitio per correarios Burgi contra furem][A].

QUANDAM habet ecclesia inquisitionem per dominos Petrum Beroardi & Guilhelmum de Altovilari, canonicos & chorearios ecclesiæ Burgi, factam cum dom. Guilhermo Pelerini canonico Burgi & camerario domini Ludovici de Vilars episcopi Valentiæ in claustro ecclesiæ arrestato, & cui inquisitioni respondit & promisit venire ad diem & dies solvereque judicatum & silvas, quia in domo dicti domini episcopi Valentiæ furatus fuerat quosdam gladios dictos tranchoms, quasdam tabulas eburneas coopertas de veluto, duo coopertoria lecti, & calicem Sancti Laurentii, etc. Actum in curia ecclesiæ Burgi, anno Domini Mo CCCo sexagesimo quinto & die quarta mensis julii; constat per magistrum Lantelmum Olerii notarium.

[A] Extrait de l'Invent. rais., fo 18 vo: Item quandam....

LXVIII.

10 mars 1379.

[Sententia seu ordinatio de facto portus Rodani [A].

IN nomine Domini, amen. Boni presidis, sub cujus jacet imperio provincia quam regit, interest ut ipsam provinciam paccatam teneat & quietam, ut per bonum regimen ipsa patria seu provincia augmentetur malisque careat hominibus & personis, & abjectis & amotis malis hominibus omnique vi & rapina, quilibet de suo proprio contenttatur, ne propter impunitatum audaciam fiant qui nequam sunt nequiores & ne in scandalum irruatur; cumque etiam jura ad hoc sint condita, ut eorum metu & terrore humana coherceatur audaccia tutaque sint inter probos innoscentes, & ut in opprobris reffrenetur audaccia comitendi & malignandi ac eciam noscendi voluntas. Quia cum fama publica & factum evidens & notorium, ymo pocius vehemens infamia que ad aures presidis sepissime sibulavit, loco accusationis habeantur legitime & haberi debeant: hinc est quod anno Incarnationis ejusdem Domini MoCCCo septuagesimo octavo & die decima mensis marcii, sereniss. principe dom. Karolo Dei gratia Francorum rege regnante, ad aures audientis pariter & intentum ac etiam intellectum viri nobilis & potentis dom. Guillelmi de Fayno militis, bayllivi regii Vivariensis & Valentinensis vicariusque curialis curie regie Bocey cedulis auribus innotuit & pervenit, fama publica refferente factique notorii evidentia demostrante & clamosa populi insinuatione, precedente murmure publico ac vagitu querimonioso, taliter & adeo quod nulla tergiversatione potest obumbrari, ymo potius taliter & in tantum fuit auditui referatum quod vicera justitie debitum suum exsolvere vagitantio pupugit adversus tanti facinoris audatiam in jura insurgantis tanta, nostre justitie officium judicio proponitur ne tam ferox malitie anelitus incorrectus remaneat justiciaque lesa contra Richardum & Anthonium delatos & eorum complices, quod ipsi delati maligno spiritu imbuti & arte diabolica inflamati, Deum pre oculis non habentes, cupientes se bonis alienis ditari & divites effici, comiserunt, pepetraverunt delicta, crimina, excessus & raubarias que sequuntur. In primis quod totum flumen Rodani est in regno & infra regnum Francie & de dumaynio domini nostri Francorum regis tenetur absque aliquo medio; item, quod dicti Richardus Baratonis & Anthonius Boverii, delati supradicti, sunt pontonerii in & super dicto flumine Rodani in portu Valentie ipsumque portum tenent & gubernant, tenere & gubernare faciunt per suos familiares & deputatos; item, quod nunquam nedum in dicto portu & passagio Valentie, sed in omnibus aliis portibus & passagiis dicti fluminis Rodani fuit usitatum levari seu exhigi a personis in dict. portibus transeuntibus pro eorum pontonagio sive passagio dicti fluminis Rodani preterquam a persona singulari eunte & transeunte in dict. portibus unum denarium monete currentis, & a persona eunte & transeunte eques vel aliud animale solum ducente duos denar. predicte monete; item, quod delati sue salutis eterne non memores Deumque pre oculis non habentes, prout supra, sed quoad hec omnes actus suos ad malum finem deducere cupientes volentesque incessanter protrahere, & nedum malas sed pejoras usagia & servitutes indebitas in patria que jure scripto regitur imponere non timentes, sed sua propria auctoritate & de facto & se dominos dicti portus fluminis Rodani existentes econtra & prope Valentiam, facientes a singulari persona in dicto portu transeunte pedes in eodem portu & pro qualibet vice transeunte de regno in imperium & de imperio in regnum & tociens quociens contingit aliquas personas in dicto portu transire, cupiendo se bonis alienis locupletari & divites effici, levantes & levare non formidantes per se aut per familiares & deputatos per eosdem in dicto portu, videl. aliquando sex denarios, aliquando unum obolum regium, aliquando dimidium grossum & aliquando duos obolos regios, & a singulari persona transeundo eques in dicto portu vel solum animale ducente aliquando dimidium grossum, aliqdo duos obolos regios, aliqdo unum grossum, aliqdo duos grossos, aliqdo tres & aliqdo quatuor, & sic de similibus & ad eorum voluntatem antequam a navi quin ipsas personas transeuntes abire permittant; &. quod deterius est, quando dicte gentes nolunt solvere ad eorum voluntatem, ipsis minantur de verberando ipsos & bona sua capiendo, saysiendo & retinendo ac eciam super dicto flumine Rodani arrestando, & ipsas sic indebite molestando & depredando, incidendo in penis legum & novam servitutem & usagium imponendo; item, quod qualibet die una per aliam transeunt in dicto portu tam eques quam pedes viginti, septuaginta, quaterviginti, centum persone ante magis quam minus, a quibus & qualibet ipsarum exhigunt & exhigere faciunt summas supra dictas, sic in premissis delinquendo; item, quod de predictis ex inductionibus & extortionibus dicti delati effecti sunt divites, quilibet de tribus centum francis auri; item, quod quolibet anno locupletari possunt & divites effici de predict, raubariis & depredationibus quilibet de centum francis auri; item, quod de predict. omnibus & singulis sunt publice diffamati inter notos & vicinos eorumdem, & de eorum quolibet est publica vox & fama; item, quod predicta sunt vera, notaria, publica & manifesta. Visaque informatione secreta predicte curie regie super hiis..., necnon etiam responsionibus una cum deffentionibus..., viso etiam toto processu.... una cum tota ejus sequela..., participato nobiscum peritorum consilio, sedentes pro tribunali more majorum nostrorum in hac curia & consistorio regio prout decet, ubi jus reddi & desservi unicuique postulanti est fieri consuetum, sacrosanctis Dei Scripturis in nostro conspectu positis & appertis, ut de vultu Dei nostrum recte prodeat judicium & oculi nostri in hiis & aliis continuo videant equitatem, non declinantes quod a dextris nec a sinistris, sed equo libramine, insedentes..., facto primictus signo venerabilis sancte Crucis, dicendo: in nomine Patris & Filii & Spiritus Sancti, amen; per ea que nobis constat dict. Richardum & Anthonium non esse nec fuisse culpabiles de supra contra ipsos intitulatis, potissime eorum deffensionibus visis & ignorancia ac excusacionibus auditis hac actentis, & aliis pluribus & validis rationibus que animum nostrum movent & movere debent, istos Richardum & Anthonium licet absentes.... ab intitulatis, super contra ipsos duximus absolvendos & absolvimus per presentes. De quibus ... Lata fuit hec sententia anno & die predictis, testibus presentibus discretis viris magg. Matheo de Saletis, Johanne de Bosco, Stephano Ugonis, Anthonio Falconis, Johanne Massaboni, clericis; & me Petro Servientis de Sancto Juliano, Lugdun. dyoc., clerico notario publ. & dicte curie regie substituto & jurato....

[A] Extrait de l'original, long parch. de 69 lig. dont voici l'analyse: Sentencia continens quod Richardus Baratonis & Anthonius Boverii, pontonerii portus Rodani Valencie, fuerant intitulati in curia Bocey, inponendo contra eos quia exhigebant a singulari persona transeunte pedes portum; j ob. regium, quandoque ij ob. regios, quandoq. xij den., & a qualibet persona meante eques portum ij ob. regios, quandoq. xij den., quandoq. j. gr. ... & quandoq. iiij gr.; & quod nunquam nedum in portu Valen. sed in omnibus aliis portibus Rodani fuit usitatum exhigi a singulari persona pedes pro suo nolo nisi j den. & a qualibet persona transeunte eques ij den.; tandem procurator domini de Cruceolo & dict. pontoneriorum taliter prosequtus fuit causam, quod dom. Vitalis Bernardi judex regius Vivarien, & Valentin., astanti secum locumtenente dom. bayllivi, pretaxatos pontonerios ab intitulatis absolvit, Petro Servienti notario. Nous ne donnons dans le texte que le résultat de l'enquête; elle est comprise dans la publication de la sentence:

In nomine Domini, amen. Noverint universi & singuli.... quod (anno) ab Incarnacione ejusdem Domini MoCCCo septuagesimo nono & die veneris que fuit xiia dies mensis augusti..., ad quam diem apud Boceyium in consistorio regio publico ubi curia regia tenetur & coram venli & circumspecto viro dom. Vitale Bernardi licenciato in legibus, judice regio Vivariensi & Valentinensi, personaliter comparuit discretus vir mag. Petrus Faya notarius, ut procurator nobilis & potentis viri domini de Crusseolio ac etiam nomine procuratorio Richardi Baratonis & Anthonii Boverii..., dicens & asserens.... sibi hanc diem fuisse assignatam... ad audiendum sentenciam diffinitivam in & super quadam inquesta in presenti curia pendenti contra Richardum & Anthonium prenominatos...; idem procurator exhibuit & produxit dicto dom. judici quandam papiream cedulam scriptam, rationes & deffentiones dict. magistrorum in se continentem, cujus tenor est talis:--Visa inquisitione facta & formata, etc...; qua quidem cedula.... exhibita & porrecta..., illico idem dom. judex ad suam sententiam super premissis proferendam processit, ut sequitur:--Ad hec nos Vitalis Bernardi..., astante nobiscum discreto viro mag. Guillelmo Pellicerii, clerico regio & locumtenente nobilis & honor. viri dom. Guillelmi de Fayno militis, bayllivi regii..., visis titulis in presenti curia factis & in processu inquisitorio contentis.... § In nomine Domini, supra....

Il est rare de rencontrer une sentence dont le dispositif soit plus contraire aux considérants.

LXIX.

30 juin 1386.

[Reductio canonicorum ecclesiæ S. Petri][A]

REDUCTIO dicti numeri canonicorum ecclesiæ Sancti Petri ad decem canonicos per capitulum ipsius facta, prout constat diffuse in duobus instrumentis unius ejusdemque tenoris & substantiæ, per magistrum Bertrandum Arnulphi notarium sumptis, sub anno Domini Mo CCC LXXXVIo & (die) ultima mensis junii.

[A] Extrait de l'Invent. rais., fo 14 vo.--Voir la charte XLV.

LXX.

16 décembre 1386.

[Confirmatio reductionis per Clementem VII][A].

CONFIRMATIO dictæ reductionis numeri quindecim canonicorum ecclesiæ ad decem, facta per Clementem papam septimum Avinione sedentem, decimo septimo calendarum januarii, pontificatus sui anno nono, currente dicto anno Domini Mo CCC LXXXVI.

[A] Extrait de l'Invent. rais., fo 14 vo.--Voir la ch. précéd.

LXXI.

13 novembre 1395.

[Lettres de main-levée des commissaires du roi de France][A].

A tous ceuls qui verront ces presentes lettres, Jehan Barleane & Jehan du Feu, sergens d'armes du Roy monss. & commissaires en ceste partie de noss. les tresoriers du Roy nostre dit s. a Paris sur le fait des fiefs & homages du Roy & autres choses contenues en nostre commission, salut. Comme nous eussions pris & mis en la main du Roy nostre dit seugneur le chastiel, justice, terres & possessions du Charmes, appartenans a noble & puissant seigneur mons. de Crussols, item, au port de Valence, touchant la part & porcion du dit mons.; item, audit port, touchant & appartenant au chapitle de Saint-Piere du Bour de Valence; item, au temporel, terres & possessions de religieuse dame ma dame l'abbese de Soyon, & en signe de ce eussions la flor de liz es diz lieux pour defaut de fief & homage aussement de feaulte ou autrement non fait au Roy mons.; & pour tant en tant que il touche le dit mons. de Crusols, a cause de ses diz chastel, justice, terres & possessions & port, que nous sommes souffis(ament) informez que le dit mons. de Crusols tient en fief & homage de mons. l'evesque de Valence, & en tant que il touche la porcion & part dudit port dudit capitre, nous ne poons informer que il soit tenus en fie & homage du Roy nostre dit sig., pour ce que il ont tenu & posside si longuement que il n'est memoire du contraire.; & en tant que il touche ladite madame l'abbesse, nous sommes souffis(ament) informez que la dite ma dame doit au Roy mons., du chast(el) ou a cause de temporel, terres & possessions, dix livres de cire, pour quoy nous ladite main qui mise estoient es diz lieux & choses avons levees & ostees, levons & ostons par ces presentes en tant que fere povons & devons au prouffit & jussion des sess. diz & dou chastel d'eulx, en tant que il luz puit toucher. Donne soulz nous seaulx en tesmoing de ce, le XIII jour de novembre, l'an mil CCC.IIIIxx & quinze. Item, au port de Soyon appartenanz a ladite abbesse, a mons. de Crusols & a mons. de Peregorde, avons levee comme dessus; donne comme dessus.          CLERICI .

[A] Ces lettres se trouvent insérées dans un vidimus du même jour, dont il est utile de donner un extrait: In nomine Domini, amen. Nos Humbertus Garini, licenciatus in legibus, prepositus & officialis Valentinus, notum facimus ... pres. publ. instrumentum, transcriptum seu vidimus inspecturis..., quod anno ab Incarnacione Domini MoCCCoLXXXXVo, indicione quarta & die sabbati que fuit XIIIa mensis novembris, hora vepperorum, ad nostram accessit presenciam discretus' vir dom. Bartholomeus Bruni major, procurator ecclesie Si Petri de Burgo Valencie, qui ... exhibuit & presentavit coram nobis quasdam patentes literas in papiro scriptas a discretis viris Johanne Barleane & Johanne du Feu, servientibus armorum serenissimi principis dom. regis Francorum & commissariis in hac parte specialiter deputatis, emanatas eorumdem commissariorum sigillis rotundis cera rubea, ut in eisdem literis legitur, sigillatas, sanas & integras...; supplicans humiliter ... ut nos dict. literas ... in formam publ. redigi facere dignaremur ad perhempnem memoriam habendam in futurum.... Nos vero, suplicationi ... annuere volentes, precepimus.... Quas quidem literas...; & hiis omnibus ... sedentes in studio domus habitationis nostre super quoddam scannum quod pro tribunali elegimus more majorum..., auctoritatem nostram ordinariam interposuimus pariter & decretum.... Acta fuerunt hec Valencie... in studio habitationis nostre..., testibus presentibus venli & discreto viro mag. Johanne de Sala jurisperito, Johanne de Aymoneto habitatore Valencie & Johanne Burleti de Castro Novo Ysere, Valent. diocesis.--Tenor vero copie commissionis dict. duorum commissariorum sequitur....--Et me Jacobo de Fraxino, clerico Cameracen. diocesis, pub, impli auctte notario & curie Valent. jurato.... L'original de cet acte a 80 lig., avec sceau appliqué sur papier. Le salaire du notaire est indiqué par cette note: Sol(vit) dom. Bartholomeus Bruni pro scriptura presentis instrumenti vi grossos, item pro sig(no) VII d(enarios). Une autre résume l'objet des lettres de main-levée: Bona litera de facto portus Rodani, qualiter duo comissarii regii, deputati ad faciendum fieri recognitiones feudorum & homagiorum qui tenentur a dom. rege Franchorum, cognoverunt & declaraverunt vigore eorum comissionis quod portus Rodani non tenetur de feudo dicti dom. regis.

LXXII.

13 décemb. 1404-21 février 1405.

[Concessio transitus aque per rectorem anniversariorum][A].

IN nomine Domini, amen. Per hoc publ. instrumentum cunctis apareat evidenter, quod anno Dominice Incarnacionis millio quadringen. quarto & die tertiadecima mensis decembris, coram me notario & testibus infrascriptis, personaliter constitutus discretus vir dom. Aymarus Reynerii prebiter, rettor beneficiorum Chayssiorum institutorum in ecclesia Sancti Petri de Burgo Valentie, utilitate & comodo dict. beneficiorum pensata, sciens ... nomine dict. beneficiorum, in presencia & de consilio venlis viri dom. Stephani Fabri canonici dicte ecclesie, dedit & titulo pure... & irrevocabilis donationis tradidit (&) perpetuo penitus habere concessit Johanni Ferralhonis ... recipienti..., videl. quendam transitum aque sive aygagii prati quod, Deo dante, facere intendit idem Johannes Ferralhonis in terra per eumdem Johannem adcensata die sexta hujus mensis, videl. per pratum dict. beneficiorum, scil. per quandam bealeriam per dict. Johannem de novo faciendam, que descendat a bealeria que est a parte boree dicti prati beneficiorum predict. & incipit a quodam fonte & descendit ad partem venti ad dict. terram dicti Johannis sitam in mandamento dicti Burgi Valentie, loco dicto in Magnis Oloysiis, sub annua. pensione seu servitute unius quarte frumenti mensure vendentis sive ad mensuram Valentie necnon & unius galline, solvendorum ... quolibet anno per ... tenementarios dicti aygagii seu rigagii dicto rettori & successoribus in festo sancti Appollinaris.... Et fuit actum inter dict. partes quod dict. Johannes debeat aptare & tenere aptatam factam dict. bealeriam descendentem a borea usque ad terram dicti Johannis propriis sumptibus & expensis. § Item fuit ... conventum, arrestatum & in pactum deductum ... quod dict. Johannes debeat & teneatur solvere terciam partem expensarum necessariarum pro reparando ... dict. bealeriam superiorem ... que est a parte boree, videl. a principio dicte superioris bealerie que incipit a matre aque, incipiendo a parte orientis veniendo usque ad introytum bealerie per quam accipiet dict. aquam ... que descendit a borea ad ventum ad terram dicti Johannis, tociens quotiens ... necessaria reparatio. Promittens dict. dom. Aymarus rector ... per juramentum ... dict. concessionem seu donationem rigagii seu aygagii ... ratam & firmam habere...; dict. vero Johannes ... juravit solvere ... dicto rettori ... dict. quartam frumenti & gallinam ... una cum expensis: supponentes.... De quibus.... Actum Burgi Valentie, videl. in cimiterio dicte ecclesie juxta campanile ejusdem ecclesie, testibus presentibus venbus viris dom. dicto Stephano & Guillelmo Fabri canonicis dicte ecclesie, & Bartholomeo Bruni presbitero dicte ecclesie Sancti Petri, Francisco Rolandi & Guioneto de Rocha alias Gronhdane, monerio dicti Burgi, & me ... § Postque anno proxime dicto & die vicesima prima febroarii, qua die per continuacionem celebratur capitulum in capella Sancte Katerine juxta claustrum dicte ecclesie, venles viri dom. Pontius de Altovilari precentor, Hugo de Genasio, Johannes de Bello Castro, Stephanus & Guillelmus Fabri, canonici dicte ecclesie, capitulantes, certificati de predictis per relationem dicti dom. Stephani Fabri..., citra prejudicium dicte ecclesie & sui molendini..., predicta laudaverunt & tamquam facta pro utilitate dict. beneficiorum & rectorum suorum ratificaverunt.... Actum ubi supra, in dicta capella Sancte Katerine, presentibus testibus dom. Bartolomeo Bruni & Johanne Durandi prebiteris dicte ecclesie. Ego vero Bertrandus Arnulphi, auctor. imper. notarius publ. & curie Valentin, juratus secretariusque dicti venlis capituli....

[A] Extrait de l'orig. parch. de 56 lig.; au dos se lit cette note: Johannis Ferralhonis habitatoris Burgi Valentie donacio seu concessio transitus aque sive aygagii prati per ipsum noviter faciendi in terra sua Magnarum Oloysiarum per rectorem beneficiorum Chayssiorum; & cette autre qui n'est pas sans intérêt: Hic de fonte & matre aque pro adaquatione seu rigatione pratorum beneficii Chayssiorum que possidet dom. Michol; ratisfactio dominorum de capitulo.

LXXIII.

18 mai 1419.

[Concilii episcopalis Valentie inhibitiones circa portum][A].

CONCILIUM episcopale reverendi in Xpisto patris & domini nostri dom, Johannis de Pictavia, Dei gracia episcopi & comitis Valentinensis & Diensis, in Valentia residens, viro nobili Eynardo Charnay subconreario Valencie, necnon preconi publico & cuicumque secularis curie Valencie servienti, salutem. Visis literis nobis pro parte potentis viri domini Crusseoli & procuratoris ecclesie Sancti Petri de Burgo Valentie, factum & declaracionem portus & rasseriorum Valentie in se continentibus, ad effectum excequtionis contentorum in eisdem exhibitis & presentatis, quarum copia presentibus est annexa, vobis & vestrum cuilibet harum serie precipimus & mandamus quatenus omnia & singula in literis eisdem contenta predict. rasseriis & piscatoribus presentis civitatis Valentie notifficetis tam voce preconis quam in eorum propriis personis, adeo ut ignorantie causam pretendere non possint, eisdemque & eorum cuilibet inhibeatis & deffendatis sub pena in dict. licteris contenta ne abinde inanthea quoquomodo aliquas merces seu homines ultra formam & tenorem dict. literarum transire de regno in imperium & econverso in eorum naviolis sive rasseriis ultra solitam consuetudinem & dict. literarum tenorem presumant; intimantes eisdem & eorum cuilibet quod, si contra prohibitionem & deffensionem predictas fecerint, contra ipsos & eorum quemlibet, necnon ad exactionem dicte pene procedemus ut juridice fuerit procedendum. Datum Valentie, die decima octava mensis maii, anno Domini millesimo quatercentesimo decimo nono.

A. GALE.

[A] Ces lettres, témoignage unique dans nos archives de la juridiction dont elles procèdent, reçurent leur exécution le 23 du même mois, comme on le constate par l'acte dans lequel elles se trouvent insérées & dont nous extrairons la partie historique:

IN DEI NOMINE, AMEN. Per hoc ... instrumentum ... notum sit & appareat manifestum, quod anno Domin. Incarnac. MoCCCOoXIXo & die xxiiia mensis maii, rev. in Xo patre & dom. nostro D. Johanne de Pictavia D. gr. episcopo & comite Valentin, & Diensis existente,... existentes & personaliter constituti coram nobili viro Eynardo Charnay subconreario Valentie, in ripperia Valentie supra portum Rodani existente, discreti viri mag. Stephanus Mantelli, procurator ut asserebat potentis viri domini Cruceoli Valent. diocesis, dom. Johannes de Ulmeto presbiter, tamquam procurator ut dicebat venlis capituli ecclesie collegiate Sancti Petri de Burgo Valentie, & dicto nob. Eynardo subconr. tradiderunt, exhibuerunt & presentaverunt quasdam licteras in papiro descriptas, a venli concilio episcopali Valentie emanatas, ad effectum exequtionis contentorum in eisdem, una cum copia certarum aliarum licterarum dict. licteris annexata, per condam bo. me. rever. in Xo patrem & dom. d. Falconem episcopum & comitem Valentin. concessarum, factum portus Valencie concernencium (ch. XIV). Quarum ... tenores seriatim sequntur ...- -Petentes & requirentes ipsas licteras ... de puncto ad punctum ... excequcioni debite demandari: qui quidem nob. Eyn. Charnay subconr..., cum honore & reverentia debitis receptis obtemperando tanquam filius obediencie..., incontinenti precepit & in mandatum dedit Mundono Teyssonerii, preconi publico pres. civitatis Valentie..., quatenus in dict. literis contenta intimaret & notifficaret & inhiberet voce preconis supra portum Rodani piscatoribus & rasseriis...; qui quidem Mundonus ... parendo consestim omnia & singula in literis preinsertis contenta voce preconis alta & intelligibili..., preconisavit. nottificavit, intimavit & inhibuit..., etiam in propriis personis Bonthosii Pellisonis, Petri Forneti, Michaelis Moni, Johannis Finelli & Petri Chalamelli piscatorum & rasseriorum Valentie.... Acta fuerunt hec apud Valentiam supra ripperiam portus Valentie, presentibus testibus venli viro dom. Stephano Fabri, ecclesie Si Petri de Burgo Valen. canonico, nobili Guillelmo de Vernone. Symundo de Versi mandamenti Petre Gorde, Guillelmo Massardi alias Maganha & Johanne Reynaudi habitatore ripparie Valentie, cum pluribus aliis fidedignis; & me Anthonio Gale, cive Valentie, notario auctor. imper. publ. curieque Valent. jurato....

L'original parch. de cet acte offre au dos une assez longue analyse que nous supprimons pour abréger.

LXXIV.

13 juin 1430.

[Appellacio ecclesie Burgi et pontaneriorum portus Roddani Valencie [A].

CORAM vobis venerabili & circonspecto viro dom. Poncio Marcolis, in legibus licenciato, judice curie secularis comunis civitatis Valencie, seu vestro locum tenente existens honlis vir dom. Johannes de Ulmeto presbiter, procurator ecclesie collegiate Sancti Petri de Burgo Valencie necnon Guigonis Coste, Stephani Buvardi & Colaudi Noni, tam nominibus suis quam... Johannis Peleti, pontaneriorum in portu Rodani Valencie, hominum francorum dicte ecclesie & totaliter exemptorum a juridicione vestra, dicens & proponens ... quod vos seu vestre curie temporalis ... officiarii, ad importunam instanciam quorundam pretensi procuratoris fiscalis curie vestre & sindicorum universitatis Valencie, ipsos quatuor homines ... intitulastis seu intitulari fecistis, imponendo eis ficgisse quandam acram muri fortificacionis riparie Valencie prope Rodanum, & propterea ipsos ... condempnastis in centum solidis... solvendis procuratori exactori expletorum dicte curie, & ad refformandam dict. acram muri, prout sic vel consimiliter plus vel minus in dicta tali quali vestra pretensa sentencia dicitur contineri; ad que processistis, cum reverencia loquendo, de facto nulliter, precipitanter & exobrupto, juris ordine non servato, cum non sint confessi aut alias legitime quicti, eciam quia non habetis juridicionem neque punicionem seu cognicionem contra ipsos, cum sint exempti a juridicione vestra & sint de foro & juridicione dicte ecclesie capituli Si Petri, & propterea ipsos ... remictere debebatis cum causa vestra ipsis dominis de capitulo & suo judici pro justicia de ipsis, si delinquissent, ministranda, & de ipsis non debebatis vos intromictere. Igitur dict. procurator dicte ecclesie & capituli Si Petri in quantum concernit dampnum & prejudicium ipsius capituli & eciam... dict. quatuor sociorum pontaneriorum magistrorum suorum..., idem dom. Johannes de Ulmeto per predict. vestros pretensos processus sentenciasque inde sequtas & nullitates ac iniquitates & injusticias senciens dict. capitulum & ipsos quatuor pontanerios fore ... gravatos, dubitans propterea forcius in futurum gravari..., in ejus scriptis appellat & provocat ad dom. nostrum episcopum & comitem Valent. & Diensem & ejus officialem, in hac parte judicem appellacionum..., & petit appostolos semel, secundo, tercio & pluries, instanter, instancius & instantissime per vos sibi dari & concedi. De quibus, una cum responcione vestra, petit a vobis notario hic presente sibi fieri publ. instrumentum, testes invocans hic presentes.

[A] Cette appellation se trouve insérée dans un acte (original parch. de 62 lig. 1/2) dont il est utile de donner un extrait:

IN nomine Domini, amen. Noverint ... quod anno beatissime Incarnationis ejusdem Domini MoCCCCoXXXo, indict. viiia & die mercuri que fuit xiiiia mens. junii, revdo in Xo patre & domino nostro dom. Johanne de Pictavia miser. div. episcopo & comite Valentin. & Diensi existente...; ad quam quidem diem, inter horam nonam & decimam, venit & personaliter accessit coram venli viro dom. Poncio Marcolis, in legibus licenciato, judice curie secularis Valencie, existente in platea clericorum Valencie prope predict. curiam..., discretus vir dom. Johannes de Ulmeto presbiter, procurator venlium virorum dd. prioris & capituli ecclesie collegiate Si Petri de Burgo Valencie necnon Guigonis Conste, Stephani Buvhardl & Colaudi Nony..., Johannis Pelleti..., pontaneriorum in portu Rodani Valencie, & de quadam diffinitiva sentencia ... lata per supradict. dom. judicem ... appellavit...; prout ... in quodam papiri foleo quem scripto exhibebat continetur, dicens, appellans, apostolos petens & alia faciens & protestans prout in eo scribitur; de quibus, una cum responcione dicti dom. judicis, si quam sibi faciat, peciit.... Et dict. dom. judex, premissis auditis, assignavit dicto procuratori ... ad audiendum responcionem suam diem octavam proxime futuram, hora ista consimili.... Actum ut supra, testibus present. ibidem domo Petro Lochayle, presbitero ecclesie Valentine, Glaudio de Bellomonte, clerico & epifardo predicte ecclesie, & Anthonio Marchonis de Subdione, Valent. dioc....--Tenor dicte appellacionis ... sequitur in hec verba: Coram vobis (ut supra) ... presentes.--Postque..., die octava superius assignata, que fuit mercuri xxia supradicti mensis, inter horam ixam & xam, existens in curia supradicta..., coram honli viro Anthonio Champelli, conreario predicte civitatis Valencie, tenente predict. curiam..., supradict. dom, Johannes de Ulmeto, dicens quod dom. judex ipsum assignavit...; & dict. dom. conrearius, premissis auditis, dicit & respondit ... quod dict. d. judex est absens a presenti patria & quod ipse ignorat predicta, & ideo dicto d. Johanni assignavit ad diem jovis crastinam in presenti curia, ad consimilem horam.... Actum ut supra testibus ... discretis viris magg. Petro Pelleti, Reymondo de Sala, Anthonio Chaboti, notariis Valencie.... Et paulo post ... incontinenti accessit personaliter dict. d. Johannes de Ulmeto ... ad domum habitationis dicti dom. judicis Valencie, sitam in carreria Sancti Felicis, & dum fuit ante dict. domum, pro audiendo responcione dicti d. judicis, reperiit januam dicte domus clausam & peciit dict. d. judicem, & ibidem Jaquetus Gaudilhonis payrolerius, habitator Valencie, vicinus dicti d. judicis, dixit dicto d. Johanni quod sunt octo dies quod dict. d. judex recessit extra villam presentem & apost non fuit in villa pres., & eciam quod nullus apost fuit nec stetit in dicta domo; qui quidem dom. Johannes dixit ... quod per cum non stat si haberet presenciam predicti d. judicis de audiendo ejus responcionem. De quibus.... Actum Valencie, in carreria publica ante domum predict., testibus ... dom. Johanne Durandi, presbitero ecclesie Burgi Valencie, Goneto Foronis, clerico ecclesie Sancti Johannis Valencie, & dicto Jaqueto Gaudilhonis... --Item..., die jovis superius assignata, que fuit xxiia.. junii, inter horam ixam & xam, discretus vir mag. Stephanus Savelli notarius, procurator dict. appellancium, existens ante curiam predict. & coram supradicto d. conreario, dicens quod paratus est audire responcionem predicti d. conrearii..., dict. d. conrearius ipsum remisit ... in termino juris parti sue assignato.... De quibus.... Actum ut supra, testibus discretis viris d. Johanne Durandi, presbitero ecclesie Burgi Valencie, magg. Johanne Ricoti & Joh. Leporis, notariis,... --Subsequenter vero ... & die jovis que fuit xiiia mens. julii, inter horam ixam & xam, ad quas quidem diem & horam pendebat sive cadebat assignacio termini juris superius assignati, supradict. d. Johannes de Ulmeto ... accessit personaliter ... in curia predicta..., in qua non reperiit nisi Ludovicum de Platea, notarium..., cui dixit qualiter supradict. d. judex eidem assignaverat...; qui quidem Ludovicus eidem respondit quod dict. d. judex non est in presenti patria nec fuit est jamque unus mensis vel circa. De quibus.... Actum in dicta curia..., testibus discr. viris d. Jacobo Famionis, prebitero ecclesie Burgi, Glaudio de Bellomonte & Johanne Rebolli, clericis & epifardis ecclesie Valencie.... Et paulo post ... incontinenti accessit supradict. d. Johannes de Ulmeto... ad domum habitacionis dicti d. judicis..., & dum ipse fuit ante dict. domum..., reperiit januam clausam & peciit dict. d. judicem, & ibidem Guillelmus Gaudilhonis perollerius.... dixit... quod est jamque unus mensis lapsus vel circa quod dict. d. judex recessit extra villam & apost non fuit in pres. villa, & eciam quod nullus apost fuit nec stetit in dicta domo...; qui quidem d. Johannes dixit ut supra. De quibus.... Actum Valencie, in carreria publ. ante domum predict., testibus religioso viro dom. Johanne de Fueno alias de Tincto, canonico prioratus Sancti Felicis prope & extra muros Valencie, predicto d. Jacobo de Famionis & dicto Guil. Gaudilhonis..., & me Humberto Polleti, clerico de Valencia, notario auct. imper. publ. curieque Valencie jurato....

LXXV.

12 décembre 1430.

[Compromissum inter Giraudum Basteti dominum Cruceoli et capitulum Si Petri, et universitatem civitatis Valentie.][A].

IN NOMINE DOMINI, AMEN. Noverint universi & singuli ... quod anno beatissime Incarnacionis Dominice millo quadringentesimo tricesimo, indicione nona & die duodecima mensis decembris, pontifficatus SSmi in Xpisto patris & domini nostri dom. Martini superna providencia pape quinti anno decimo quarto, ac reverdo in Xpisto patre & domino nostro dom. Johanne de Pictavia Dei gracia episcopo & comite Valentin. & Dyensis existente, in presencia nostrum ... juratorum..., cum iis, questio & debatum questionumque materia & controversiarum verterentur majoresque imposterum verti & oriri multipliciter sperarentur inter & per nobilem & potentem virum dom. Giraudum Basteti militem, dominum terre & baronie Cruceoli, & venerabile Capitulum ecclesie collegiate Sancti Petri de Burgo Valentie ex una, & universitatem civitatis Valentie partibus ex altera, tam agendo quam deffendendo super eo, ex eo & pro eo quod prelibati dom. Cruceoli & domini Capituli dicte ecclesie Burgi Valentie dicebant, asserebant & proponebant quod nonnulli cives, habitatores & incole dicte civitatis Valentie, nonnulla parva navigia piscatoria seu ad piscandum apta & alia vulgaliter rasseria nuncupata habentes & tenentes in portu Rodani Valentie nuncupato, perturbant dict. dominos Cruceoli & ecclesie Burgi seu eorum arrendatores & comissos seu deputatos dicti eorum portus uti impediebant, prout antiquitus erant assueti, quodque ipsa navigia habebant & tenebant & ipsis utebantur ultra & contra modum & formam antiquitus usitatos & observatos & per bo(ne) me(morie) dom. Falconem condam Valentin. episcopum declaratos & ordinatos, ut quibusdam licteris dicti dom. Falconis apparebat, ob quod multipliciter gravabantur in ipsorum & dicti eorum portus maximum prejudicium, dampnum & lesionem, prout dicebant, super quibus omnibus petierunt & instanter requisierunt per presat. dominum nostrum de remedio provideri opportuno; honorabilibus viris scindicis dicte civitatis Valentie ac scindicario nomine incontrarium dicentibus & proponentibus dict. cives, incolas & habitatores civitatis Valentie & ripperie ejusdem habentes & tenentes dicta parva navigia piscatoria & alia vulgaliter, ut predictum est, rasseria nuncupata, fuisse & esse in possessione, usu & observancia paciffica & quieta a X., XX., XXX., XL., L., LX., centum annis & ultra & citra & per tantum temporis spacium quod sufficit ad veram possessionem acquirendam & acquisitam retinendam ... in flumen Rodani e contra Valentiam tot & tantos naviolos piscatorios & alios rasserios nuncupatos quot & quantos pro tempore voluerint, tum quibus dict. flumen Rodani eundo & redeundo quoscumque quin in dict. naviolis poterant receptari dict. flumen transire volentes, una cum omnibus suis bonis & mercanciis quas secum defferebantur, exceptis chargiis mercaturarum que cum animalibus defferebantur & que ad collum unius hominis comode deferri non possint, & quod domini dicti portus seu eorum deputati ibidem tenent unam parvam navem ultra alias tenere assuetas in prejudicium atque dampnum universitatis dicte civitatis Valencie & habitatorum ejusdem atque rei publice ejusdem & contra bonos mores & antiquam ac laudabilem consuetudinem per dominos dicti portus & gubernatores ejusdem diucius observatos, & in hoc ledebantur & opprimebantur multipliciter, declaracionem & tenorem dict. licterarum dicti condam dom. Falconis aliter & alio modo quam interpretari debeant interpretantes, & quod ipsi a pauco tempore citra dict. portum corum de limitibus dicti Burgi mutaverunt infra limites dicte civitatis, quodque eciam diversimode opprimebant dict. cives, incolas & habitatores dicta parva navigia piscatoria & rasseria habentes & tenentes, ipsos inquietando, arrestando & molestando, & plus ab ibidem transeuntibus recipiendo quam recipere teneantur seu consueverent. Et tandem dicte partes volentes & cupientes finem debitum dict. debatis imponere & de eisdem ad bonam pacem & veram concordiam devenire, hinc est quod anno, indicione, die, pontifficatu ac presule suprascriptis,.... supradict. dom, Giraudus Basteti miles, dominus terre & baronie Cruceoli, nomine suo & supranom. ecclesie collegiate Si Petri de Burgo ... ex una & honles viri Glaudius Plonerii & Huguetus Payrolerii, cives & mercatores ac scindici universitatis civitatis Valencie ... partibus ex altera, ipse inquam partes, non errantes..., volentes & cupientes anfractus litium dubios evictare..., alte & basse compromiserunt ... in predict. revdum in Xpisto patrem & dom. nostrum dom. Johannem de Pictavia, D. g. episcopum & comitem Valent. & Diensem, ibidem presentem & in se onus hujdi compromissi gratis suscipientem..., de stando ejus ordinacioni..., dantes & concedentes ...; & fuit actum ... quod pres. compromissum duret... hinc ad festum Nativitatis beati Johannis Baptiste proxime venturum; item fuit ulterius actum ... quod prefat. dominus noster ... possit ... hujdi compromissum prolongare uno semel ad sui libitum voluntatis; item ... quod omnes cause, lites judiciales pendentes ... tam in curia parlamenti regii Pictaviensis quam alibi interim cessent sub spe pacis & concordie...; item... quod partes ... teneantur laudare ... dict. sentenciam arbitralem..., sub pena centum marcharum argenti fini, medietate applicanda prefato dom. arbitro & alia parti obedienti...; promictentes insuper...; supponentes inde..., se ... interdictioni fori, cohercioni & compulsioni curiarum dom. officialis, judicis & conrearii Valentie curiarumque delphinalium majoris consistorii dalphinalis Gracionopoli residentis, Burgondii, Terre Turris, Sancti Marcellini, Romanis & Cabeoli, Montilii Adheymarii & Criste Arnaudi, curiarumque regiarum parvi sigilli Montispessulani, convencionum Nemausi, Ville Nove de Beico & Bocey ... curieque camere apostolice dom. nostri pape ejusque auditoris & viceauditoris ejusdem & omnium aliarum curiarum tam ecclesiasticarum quam secularium.... Acta fuerunt hec Valentie, in aula domus episcopalis Valentie, testibus presentibus venbus & circumspectis viris dom. Anthonio Casedei in legibus licenciato, Jausserando Silmonis sacrista, Stephano Bueteti, canonicis ecclesie Valentine, Johanne Palmerii burgensi Valentie, magistris Petro Bernardi & Petro Gauterii notariis Valentie....

Et me Reymundo de Sala, cive Valentie, notario auctoritatibus apostolica & imperiali publico curieque Valentie jurato, qui de predictis notam recepi, una cum discreto viro magistro Johanne de Vergomasto, meo in hac parte collega....

[A] Extrait de l'orig. parch. qui n'a pas moins de 78 lig. Avec ce titre: Civitatis Valencie ex una & domini Cruceoli partibus ex altera compromissum pacis, le dos porte une longue analyse que nous supprimons pour reproduire cette note précieuse: Nil valet, quia dom. Johannes de Pictavia episcopus Valentie pronunciavit fore nullam sentenciam quam protulerat pretextu hujus compromissi (ch. LXXVI), scilicet in alia sentencia arbitrali sequenti quam eciam tulit super eodem facto portus Rodani (ch. LXXVIII).

LXXVI.

22 décembre 1431.

[Sententia arbitralis dom. Johannis de Pictavia episcopi Valentie inter eosdem][A].

IN DEI NOMINE, AMEN. Nos Johannes de Pictavia, Dei gracia Valentinensis & Diensis episcopus & comes, dominus superior partium & rei feudalis infrascriptarum, atque arbiter arbitrator & amicabilis compositor a partibus infrascriptis super rebus, negociis, questionibus & controversiis infrascriptis cedandis, interpretandis, ordinandis & decidendis comuniter electus, notum facimus ... universis ... quod anno beatissime Incarnationis ejusdem Domini millio quatercen. tricesimo primo & die sabbati ante festum Nativitatis Domini nostri Ihesu Xpisti, que erat & intitulabatur vicesima secunda dies mensis decembris, pontifficatus SSmi in Xpisto patris & dom. nostri d. Eugenii div. provid. pape quarti anni primi; ad quam vero diem & horam vesperorum assignatum est de precepto & mandato nostris magnifico & potenti dom. Giraudo Basteti militi domino Cruceoli, homini & fideli ac consanguineo nostro & ecclesiarum nostrarum, suo nomine, & procuratori ecclesie Sancti Petri de Burgo Valencie, dicte ecclesie nomine, dominis portus olim Burgi nunc vero Valencie vulgariter nuncupati, ex una parte, & dilectis nostris Anthonio de Monte Cluso & Petro Borsserii, procuratoribus & scindicis modernis universitatis nostre civitatis Valencie, ex parte altera, ad audiendum nostram arbitralem & diffinitivam sententiam, ordinationem, interpretationem & declarationem per nos proferendas in causa arbitrali ... vertente & indeciza pendente inter partes ... ex causa dicti portus.... Quibus die & hora, apud dict. nostram civitatem Valencie & in domo nostra episcopali Valencie, in camera nostra bassa paramenti in qua pro tunc ad hec peragenda sedebamus, venerunt personaliter & comparuerunt nobilis vir Guillelmus de Vernone castellanus Cruceoli ac procurator prefati domini Cruceoli, necnon providus vir Humbertus Polleti, notarius Valencie ... procurator venlium virorum dominorum ecclesie Sancti Petri de Burgo ... ex una parte..., petentes & instanter requirentes ... sentenciam ... contra partem adversam in expensis damnisque & interesse ... condempnari; comparuerunt ibidem ex adverso supranom. Anthonius de Montecluso & Petrus Borsserii, procuratores..., assistente cum ipsis venli & circumsp. viro dom. Giraudo Chabassii legum eximio professore, eorum in hac parte consiliario, petentes.... Nos dict. episcopus & comes, dominus superior..., prout constat instrumento publ. per Reymundum de Sala notarium ... recepto..., auditis partibus..., necnon viso & diligenter inspecto tenore copie litterarum quarumdam bone memorie revdi in Xpifto patris dom. Falconis condam Valentin. episcopi, predecessoris nostri..., necnon etiam & visa quadam papiri cedula pro parte dict. sindicorum & universitatis nostre Valentie ... producta..., ad nostras ... diffinitivam sententiam, declarationem, ordinationem & interpretationem processimus ... & promulgari publice fecimus per organum dilecti nostri Petri Bernardi notarii ... in hec verba: §Johannes de Pictavia ... diffiniendo ordinamus nostramque interpretationem, declarationem & diffinitionem ... in his scriptis proferimus, prout in articulis seu capitulis inmediate sequentibus continetur: § Et primo, quod dominis dicti portus, qui nunc sunt & pro tempore fuerint..., licitum sit solita sui portus Rodani navigia habere & aplicare in portu dicte civitatis Valentie, necnon unum parvum & unicum naviolum dumtaxat ad similitudinem aliorum parvorum rasseriorum in quo parvo naviolo gentes pedester non ultra sex personas ultra naucherios pro servicio dicti portus ab utraque parte transire possint & valeant, solvendo & exhigendo a qualibet persona pedester transeunte cum suis bonis que secum portabunt duos denarios monete currentis pro tempore in presenti civitate Valencie; Rodano vero excessive inundationis existente, tres denarios ejusdem monete tantum; a personis vero equestribus transeuntibus in aliis dicti portus navigiis pro se & equo ac bonis suis duodecim denarios dicte monete tantum, dicto vero flumine excessive magno & inordinato existente, decemocto denarios ejusdem monete & non ultra; & pro quolibet animali onerato mercaturarum, duodecim denarios tantum & non ultra; pro animali vero bovino, sex denarios & non ultra, Rodano non existente excessive magno, excessive vero existente octo denarios ejusdem monete & non ultra; & pro animali porcino, dicto flumine non existente excessivo tres denarios & non ultra, & ipso existente excessivo quatuor denarios tantum & non ultra; & similiter de vitulis; de caprinis vero seu edulis lactis, unum denarium pro quolibet & non ultra. Et cum hiis domini dicti portus seu eorum deputati debeant a cetero merito contentari. § Item, quod liceat dict. civibus, incolis & habitatoribus dicte civitatis & cuilibet ipsorum solita parva navigia tam piscatoria quam rasseria aut alia, non tamen excedencia mensuram & capacitatem solitorum navigiorum rasseriorum, in dicto portu civitatis Valencie ultra citraque dict. flumen habere, tenere & applicare, & cum eis tociens quociens & quos pedester voluerint, Lombardis ab hoc exceptis, transducere seu passare omni impedimento cessante, cum hac moderatione quod in quolibet dict. naviolorum seu rasseriorum non introducantur ultra navigatores seu nauctas nisi sex persone, ad evictandum pericula que propter excessiva navigiorum onera plurimumque solent evenire; a quibus personis & pro qualibet ipsarum ultra summam duorum denariorum dicte monete nullathenus debeat nec possit exhigi seu levari ad causam passagii seu portus sui jamdicti; pro qualibet vero die qua persone antedicte transitum facient in dicto portu nisi in casu quo dict. flumen esset excessive magnum, quo casu adveniente tres denarios dicte monete tantum exhigant & non ultra. § Item, quod quocienscumque contingerit in dicto portu cum dict. naviolis & rasseriis aliquas personas pedester transitum facere ultra vel citra dict. flumen portantes cuniculos, racemos cum paneriis in capite, fructus, perdrices, pollalhias, lepores, caprinos, edulos & vitulos lactis, necnon porcellos aut alias quascumque res hiis similes, quarum pondus non exedat viginti quinque librarum, fraude quacumque cessante, quod liceat dict. navigatoribus dicta parva navigia & rasseria tenentibus res hujdi impune transire seu transducere, cum moderatione tamen numeri dict. personarum superius declarati; quantum vero ad alias mercancias transitus seu transductus earumdem pertineat ad portum jam dict. dominorum Cruceoli & Burgi, nec de eis navigatores dict. parvorum navigiorum & rasseriorum se ullathenus debeant intromictere, & hec erunt usagia perpetua dicti portus, tam respectu portus & pontaneriorum dict. dominorum quam parvorum navigiorum & rasseriorum civium habitatorum & incolarum dicte civitatis & ripparie ejusdem.... § Que premissa volumus & diffiniendo declaramus & injungimus districte per dominos supradict. & dict. eorum portum ... gubernantes ... necnon per cives nostre civitatis incolas & habitantes..., tenentes dicta parva navigia & rasseria, fraude quacumque cessante observari; & hoc sub pena decem solid. currentium, medietatem fisco nostro, aliam vero ... dicto domino Cruceoli applicando..., cessantibus quibuscumque inquestis & processibus inquisitionalibus.... Quas quidem nostras ordinationem, declarationem ... jubemus per ambas partes ... infra octo dies emologari...; pronunciantes nichilominus ... quod si ... aliqua dubietas aut obscuritas ... appareret, ejus declarationem & expositionem nobis viventibus retinemus & reservamus, si vero post discessum nostrum..., nostro ... successori. Quibus.... Acta, lata & prolata fuerunt hujdi sententia & ordinatio publice, in presencia & audiencia nobilium Alziacii Johannini civitatis Diensis, Jordanoni Silvionis de Liberone, honlium virorum Johannis de Salhiente, Johannis de Genasio, Johannis Palmerii, Petri Dei Fecit, Bertrandi Romilhionis, tam burgensium quam mercatorum, magistrorum Reymundi de Sala, Mathei Borelli, notariorum civitatis Valencie, Johannis de Bergomassio notarii Sancti Petriay, dicte Valentin. diocesis, pluriumque aliorum...; & me Petro Bernardi notario auctor. imper. publ. & curie Valent. jurato....

[A] Nous ne donnons qu'un extrait de cette sentence dont l'orig. parch. a une centaine de lig.; outre les longueurs, nous avons supprimé le texte de la consultation des avocats de la ville, pleine de citations empruntées au Corpus juris & dont les motifs sont tirés de la charte de l'évêque Falques.

LXXVII.

9 février 1433.

[Sententia arbitralis dom. Johannis de Pictavia episcopi Valentin. et Diensis circa jura et emolumenta portus Rodani][A].

IN nomine Domini, amen. Ex hujus veri & publ. instrumenti serie cunctis ... indubitanter appareat manifestum, quod cum lites & controversiæ diversimode verterentur ... majoresque verti & agitari sperarentur ... inter nobilem & potentem virum dom. Girardum Basteti militem, dominum loci Cruceoli & baroniæ ejusdem, nomine suo..., & venle capitulum ecclesiæ Sancti Petri de Burgo Valentiæ, nomine ecclesiæ prædictæ..., ex parte una, & universitatem civitatis Valentiæ & sindicos ejusdem ac burgenses, cives, incolas & habitatores ipsius civitatis, ex parte altera, ipsis domino Cruceoli & venli capitulo asserentibus quod, licet ipsi sint & diu fuerint domini portus Rhodani secus Valentiam & Burgum ejusdem ejusque territoria teneri & exerceri soliti, & ipsi domino Cruceoli pro tertia & ecclesiæ prædictæ pro duabus partibus jura, emolumenta & proventus dicti portus pleno jure pertinuerint & pertineant, eisque & pontonibus per ipsos pro tempore deputatis licuerit & liceat in dicto portu pro exercitio ipsius portus tot & tanta navigia magna & parva tenere & habere quot & quanta voluerint, exercitiumque dicti portus secus dict. civitatem tenere ac navigia quæcumque ipsius portus in moeniis rippariæ dictæ civitatis pro suo libito voluntatis alligare & quibuscumque Rhodanum transire volentibus, cum animalibus, rebus & bonis quibuscumque, pedester & equester, per portalia dictæ civitatis & ripariæ ejusdem liberum gressum & egressum habuisse & habere ad navigia dicti portus & ab ipsis navigiis ad dict. civitatem, absque eo quod burgenses, cives & incolæ aut alii quicumque habitatores civitatis prædictæ & suburbiorum ejusdem in limitibus dicti portus navigia causa lucri seu minuendi jura portus tenere aut exercitium passagii ipsius portus ibidem habere debuerint vel debeant aliter quam modo & forma latius contentis in instrumento cujusd. sententiæ per bo. me. rever. in Christo patrem & dom. nostrum d. Falconem miser. div. quondam episcopum Valentiæ ... (suit la ch. XIV); nihilominus plures ex burgensibus, civibus, incolis & habitatoribus præfatis ordinationes & declarationes in dicta sententia contentas temporibus retro lapsis de facto pluries infregerint & dietim infringere non cessant, non permittentes ipsos dominos & pontonarios dicti portus ibidem pacifice tenere & cum eis transire, etc.; &, quod deterius est, quædam parva navigia & rasseria nuncupata in portu prædicto causa lucri tenentes & cum eis portum exercentes, ultra montanos (petentes) & limina sanctorum visitantes, nec non quadrupedia ac ceram, mel, ferrum & cætera ... prohibita, Rodanum transeundo & retranseundo, ac jura & emolumenta portus prædicti ... minuendo & conductoribus ipsorum rasseriorum minime juste appropriando pontaneriosque dict. dominorum ... diversimode perturbando, & transire volentes ad transeundum ... indifferenter in hujdi rasseriis invitando, recipiendo & inde transducendo, licet navigia dicti portus essent ad transitum peracta, ac ipsos pontanerios in curia seculari Valentiæ multimode in questum de die in diem procurando, in processibus involvendo ac per rev. in Cho pat. & dom. nost. d. Joannem de Pictavia mis. div. Valent. & Diensem episcopum & comitem, tunc arbitrum... electum..., capitulo ecclesiæ Si Petri non vocato, inadvertenter ac nulliter etiam post finitum compromissum in favorem ipsius universitatis & præjudicium ecclesiæ & domi Cruceoli pronunciari & ordinari procurando...: quæ, ut dicebant, cedunt in ipsorum dominorum præjudicium non modicum & jurium dicti eorum portus diminutionem & justitiæ læsionem.... Hinc est quod anno salutiferæ Incarnationis Domin. MoCCCCoXXXIIo, indict. XIa & die IXa mensis februarii, pontificatus SS. in Cho pat. & dom. nos. d. Eugenii sup. provid. papæ IVi anno IIo..., constituti personaliter supranomin. dom. Giraldus Basteti.. & discretus vir d. Joannes de Ulmeto, presbiter & procurator ecclesiæ Si Petri de Burgo, assistentibus cum eodem ac infra scripta tractantibus ac consentientibus egregiis viris dd. Pontio de Alto Vilarii, in legibus licenciato, præposito ecclesiæ Valentiæ ac abbate & canonico ecclesiæ prædictæ Si Petri, Symone Messes, in decretis licenciato, vicario & officiali Valentiæ, Jausserando Silvionis, sacrista ecclesiæ Valentiæ, canonicis dictæ ecclesiæ Si Petri, prout constat ... publ. instrumento recepto ... manu Bertrandi Alnulphi quond. notarii.. sub anno Dom. 1429 & die 27 mens. junii..., ex parte una, & honles viri Maretus de Bello Castro & Joannes de Colomberia, sindici universitatis civitatis Valentiæ, prout constat.. publ. instrumento recepto.. manu mag. Reynaudi de Sala not. sub anno dom. Incarn. 1432 & die 6 mens. decembris..., ex parte altera, assistentibus.. & consentientibus egregio viro Giraudo Chabatii, legum doctore, assessore dict. sindicorum, necnon providis viris Claudio Ploverii, Joanne de Casta, Petro Magistri, Guilhelmo Sextoris, Petro Chinardi, mercatoribus, Joanne Michalha, Guillelmo Cajani, Stephano Batilhionis & Antonio Novelli, consiliariis dictæ universitatis pro anno præsenti seu loco consiliariorum deputatis, honorabilibusque viris Joanne de Salliente, Joanne de Genasio, Ludovico de Genasio, Joanne Palmerii, Antonio de Montecluso, Arnaudo Perolerii & Petro Champelli, mercatoribus & burgensibus civitatis prædictæ...; quæ quidem partes..., cupientes de questionibus & controversiis ante dict ... ad bonam, veram & amicabilem concordiam devenire..., compromiserunt altæ & bassæ.. in rever. in Christo patrem & domin. nostrum dom. Joannem de Pictavia, miser. div. Valent. & Diensem episcopum & comitem, ibidem præsentem & hujdi compromissum in se gratis suscipientem..., dantes & concedentes, etc., etc. Acta fuerunt hæc Valentiæ, in aula magna domus solitæ habitationis supra dicti dom. Josserandi Silvionis, sacristæ ecclesiæ Valent..., præsentibus ibidem venbus & egregiis viris dom. Guillelmo de Pictavia, decano ecclesiæ Valent., mag. Alphonsio de Polombario, magistro in medicina habitatore Valentiæ, nobilibus Philipo Bastardo de Pictavia, Guinoto Salmia, Guillelmo de Venonis, castellano Cruceoli, Petro Silvionis correrario Valentiæ, providisque viris mag. Petro Bernardi, procuratore fiscali Valent., Joanne de Bergomasio, de Sancto Petro Valent. dioecesis, & Humberto Poleti, Valentiæ notariis; & me Petro Gauterii, notario publ.--Postque vero, anno prædicto..., indict. & die supradict., paulo post recitationem compromissi supra scripti partes superius nominatæ comparentes coram.. dom. Joanne de Pictavia, episcopo & comite Valent. & Dien., arbitro..., petierunt & humiliter suplicaverunt ... pronunciari sententiam & ordinari...; unde prælibatus d. noster episcopus & comes..., visis & auditis..., plenarie informatus ... pronunciavit & per suas arbitrales sententias in scriptis ordinavit ut sequitur: Imprimis, visa sententia arbitrali alias per ipsum dom. nostrum.. prolata, quia.. non constat dom. procuratorem & capitulum dictæ ecclesiæ Si Petri ... in ipsum episcopum compromisisse, nam post factum compromissum tunc inter dict. dom. Cruceoli & sindicos Valentiæ prolata fuit inadvertenter sententia arbitralis..., igitur ex his & aliis rationalibus causis.. dict. sententiam.. de consensu partium perinde habuit, declaravit & ordinavit ac si numquam prolata fuisset; item pronunciavit ... quod quicumque ex burgensibus, incolis, piscatoribus & habitatoribus dictæ civitatis Valent. & suburbiorum ejusdem tenentes ... in flumine Rodani rasseria, possint & eis licitum sit ... quoscumque ultra montanis & visitantibus limina sanctorum, non commorantibus in civitatibus vel dioecesi Valentin. & Diensi exceptis, Rodanum transire & retransire cum rasseriis prædict., una cum rebus & mercibus quibuscumque usque tamen ad pondus pro quolibet & qualibet vice quod ad collum vel caput hominis faciliter de domicilio deferentis seu ad ipsum domicilium deferri poterit: proviso quod in hoc fraus non fiat, videl. quod chargia animalis per particulas non dividatur ad effectum fraudandi jura portus, & etiam proviso quod hujdi rasseriorum conductores seu cum eis navigantes in qualibet passata ... ultra septem personas inclusis ipsis conductoribus simul transire non possint nec debeant, & hoc sub poena decem solid. monetæ in Valentia pro tempore currentis.. totiens quotiens.. committenda & pro medietate eidem dom. episcopo & comiti ... & pro alia domino Cruceoli..., absque tamen alia poena seu multa, ratione inquestarum vel alia..; item pronunciavit..., quod præfati dict. rasseriorum conductores seu cum ipsis rasseriis navigantes ... possint & valeant in dict. rasseriis transire vitulos lactis, motones, oves, caprinos, agnos, porcellos & similia animalia & quadrupedia..., dict. dominis portus salvo quod ipsi dict. rasseriorum conductores seu cum ipsis navigantes jura & emolumenta, quæ pontaneriis dominorum portus deberentur ratione portus seu passagii si in eorum navibus transivissent, ab illis qui hujdi quadrupedia transire fecerunt exigere teneantur & illa jura & emolumenta integre sine fraude tradere & solvere teneantur pontaneriis dominorum portus..., & si illi quorum fuerint hujdi quadrupedia in navibus dict. dominorum transire voluerint, hoc eis liceat pro suo libito voluntatis..., sub poena prædicta ut supra; item continuo pronunciavit ... quod domini dicti portus... & pontonerii eorumdem possint & valeant ac eis licitum sit in dicto portu habere & tenere pro exercitio dicti portus duas vel plures naves, quarum major sit vel esse debeat latitudinis septem pedum & minoris necnon ut unum solum carratonum qui non sit minoris latitudinis quatuor pedum, & cum eis quoscumque volentes pedester vel equester Rodanum transire & retransire; proviso tamen quod in dicto carratono nisi esset latitudinis quinque pedum vel supra agnos vel alia grossa animalia similia transire non debeant neque possint, proviso etiam quod per naves & carretonum prædict. seu pontanerios dict. dominorum rasseria prædicta seu conductores ipsorum in suo transitu eundo & redeundo aut transire volentes recipiendo non impediant in aliquo nec extra, sed hinc inde modis præmissis liber fiat transitus & regressus: cesset tamen ab utraque parte ... invitatio, sub poena decem solidor...; item, quia plerumque tam ex parte pontoneriorum dict. dominorum dicti portus quam etiam ex parte tenentium rasseria prædicta & cum eis navigantium plures excessus, fraudes, extorsiones & abusus committi solent super exactione mercedis eis debitæ ad causam transitus ejusdem portus, igitur ... prælib. dom. arbiter ... pronunciavit ... quod de cætero non liceat dominis & pontoneriis ... exigere ratione mercedis transitus ipsius portus a quocumque ex burgensibus, civibus, incolis & habitatoribus præfatis pedester Rodanum transeunte cum rebus & mercibus quas portaverit pro qualibet vice..., Rodano non existente excessivo, ultra tres denarios monetæ papalis pro tempore in Valentia communiter currentis, & a quocumque ... equester seu cum uno equo aut alio æquipolenti animali ... transeunte ultra duodecim denarios ejusdem monetæ, & pro quolibet grosso animali onerato mercantiis quibuscumque ultra duodecim denarios, similiter pro quolibet bove, vacca ultra sex denarios, & pro grosso animali porcino ultra tres denarios, & pro vitulo lactis ultra tres denarios, pro ædulis seu caprinis lactis unum denarium ejusdem monetæ, pro quolibet mutone & qualibet ove ultra duos denarios, pro qualibet vice...: quæ limitatio quantum ad extraneos nullatenus extendatur seu intelligatur, sed quoad illos ut est ab antiquo consuetum, excessu & extorsione evidentibus cessantibus, merces pontoneriorum per ipsos exigatur; Rodano pro excessivo existente vel extra rippas fluente vel urgente temporis asperitate, frigore, nemio seu impetu ventorum cessante, tunc prædicti pontonerii mercedem suam ... secundum temporis & laboris qualitatem sine alia limitatione, ut est ab antiquo consuetum, exigere possint & eis licitum sit, excessu & extorsione evidentibus cessantibus..; item pronunciavit ... quod non liceat tenentibus.. rasseria hujdi a quocumque pedester in suis rasseriis Rodanum cum bonis & mercibus ... transeunte, dicto Rodano non existente excessivo, ultra tres denarios monetæ supra dictæ exigere vel habere pro sua mercede...; item deinde pronunciavit ... quod de cætero perpetuo liceat dominis dicti portus & ... pontoneriis ipsorum ... libere & impune sua ... navigia in flumine Rodani secus dict. civitatem Valentiæ in locis magis aptis tenere & in moeniis ripariæ dictæ civitatis totiens quotiens eis placuerit alligare & alligata tenere ac per portalia ipsius civitatis ad hoc apta ad dicta eorum navigia decentem & liberum aditum & gressum & regressum habere, & portum supradict. ibidem tenere, habere & exercere..., absque eo quod per universitatem ac burgenses ... præfatos ... in aliquo impediantur, prædictæque universitatis burgenses, cives, incolæ & habitatores ab omni impedimento super hoc inferendo totaliter desistere teneantur; & si per dict. pontonerios... seu navigia dict. dominorum in moeniis dictæ civitatis seu ripariæ ejusdem damnum aliquod inferatur, illud dicti pontonerii emendare teneantur, absque tamen eo quod super hoc inquestentur, nisi appareret quod scienter & malitiose ... intulissent; item subsequenter pronunciavit ... quod ... alia in eorum plenaria remaneant firmitate, absque alia novatione...; item continue pronunciavit ... quod quælibet dict. partium solvat & suportet suas expensas, damna & interesse ex controversiis prædict..., item postremo pronunciavit ... quod partes ... ordinata & declarata per ipsum in continenti laudent, approbent & emologent, quod & fecerunt. Acta & recitata fuerunt hæc Valentiæ, ubi supra..., præsentibus ibidem supra nominatis.. testibus.--Subsequenter, anno prædicto, xia indict. & die xxia mens. februarii..., ad quam quidem diem continuatum erat capitulum generale dictæ ecclesiæ Si Petri novissime celebratum, convenerunt in capella Sanctæ Catharinæ situata in claustro dictæ ecclesiæ, in qua actus capitulares ipsius ecclesiæ communiter consueverunt exerceri, venles viri dom. Pontius de Altovillari, in juribus legitime licenciatus, Joannes de Argento, Simon Messes, in decretis licenciatus, Guillelmus Martelli & Petrus de Sala, canonici capitulantes & capitulum ipsius ecclesiæ ... in absentia venlis viri dom. Stephani Ploverii, in decretis licenciati, prioris ecclesiæ prædictæ, tunc in remotis agentis, tenentes & celebrantes, informati de pronunciationibus ... per dom. nostr. episcopum & comitem ... prolatis ... per lecturam notæ præsentis eisdem ... de verbo ad verbum lectæ & explicatæ, eas..., ad requestam Mareti de Bello Castro sindici & mag. Reymondi de Sala notarii Valentiæ, procuratoris generalis dictæ universitatis..., laudaverunt, approbaverunt, emologaverunt & expresse confirmaverunt.... Acta & recitata fuerunt hæc in dicta capella..., præsentibus ibidem discretis viris dom. Guillelmo de Claromonte, Petro Cuilionis, Petro de Carreria, presbyteris dictæ ecclesiæ, magg. Humberto Polleti, Mathæo Locelli, notariis Valentiæ, & Bertono Mathæi, habitatore in fusana dicti Burgi....

[A] Texte dans un cahier de 41 pag. in-4o suivi de la procuration donnée à Jean de Ulmeto par les chanoines du Bourg, le 27 juin 1429, & de celle confiée à Maret de Bello Castro & à Jean de Colomberia par les citoyens de Valence, le 6 décembre 1432, & précédé d'une supplique des «consuls, manants & habitants» de Valence en date du 29 août 1594.

LXXVIII.

22 janvier 1443.

[Tributa concessa levari per consiliarios Burgi][A]

ANNO Domini Mo CCCCo XLIIo, indictione via & die xxiia mensis januarii..., venerunt ad præsentiam egregii viri dom. Damiani Sextoris, in legibus licenciati, ecclesiæ Valentiæ præpositi & abbatis ecclesiæ Burgi, & etiam in præsentia venlium virorum dd. Joannis de Argento, Symonis Messes, decretorum doctoris, Guillermi Agarcelli, Joannis Perrini & Joannis Silvionis, canonicorum dictæ ecclesiæ Burgi, nomine dd. prioris & capituli dictæ ecclesiæ ... vocati, Reymondus de Vallibus, Bartholomeus Michaelis alias Berthole, sindici dicti Burgi, Berthonus Focherii, Joannes Mundonis, Guillermus Rege & Petrus Tachonis, dicti Burgi consiliarii, & Perononus Dorerii dicti Burgi, & eidem dom. præposito & abbati benigne requisierunt & supplicaverunt ... ut eisdem concederet tributa sequentia: primo, quoddam tributum appellatum communia, cum intrata vini, prout utitur in civitate Valentiæ, ad & per xxiii annos die festi Natalis Domini proxime præteriti inceptos & finitos de dicta die in xxiii annis, pro clausura, fortificatione, reparatione, constructione & custodia dicti Burgi, & pro muris construendis, potissime cum omnibus emolumentis quæ ex dict. communia, intrata vini & indictis in macellis Burgi positis poterunt provenire durante dicto tempore, in dict. muris, fortificatione & ædificatione laudabiliter & utiliter applicabunt, etiam attento quod nihil habent in communi de quo possent supportare clausuram atque fortificationem hujdi. Qui quidem dom. præpositus & abbas, auditis dict. requestis tamque justis & consonis rationi, & etiam informatus de prædictis ... & habita deliberatione cum supradict. dominis de capitulo ... & eorum consensu, dicta tributa communiæ & intratæ vini & indicti positi in macellis dicti Burgi pro fortificatione, reparatione & constructione dicti Burgi, ut supra, convertendi ac modo & forma quibus in civitate Valentiæ levantur & exiguntur ac universitati prædictæ concessum extitit levandi, recuperandi seu vendendi dict. sindicis, consiliariis...; & per dict. d. abbatem & dominos dicti capituli... ante & post retentum, & per dict. sindicos, consiliarios & alios ibidem adstantes concessum: & primo, quod communia & intrata vini ratione tributi... concessi ... eidem dom. abbati & suis successoribus solvantur annuatim per dict. sindicos & eorum successores, videl. quinque floreni monetæ currentis in quolibet festo Natalis Domini; itemque nec dict. d. abbas neque sui successores ad nullam intratam vini ... infra dict. Burgum ponendi pro necessitate seu provisione vini banni sui vendendi in dicto Burgo annuatim, ut est de more, non teneatur prout non tenetur, nisi de vino quod remaneret in sotulo banni post venditionem dicti banni & de resta quæ debeat solvi intrata, fraude quacumque cessante. Et similiter domini de capitulo retinuerunt ... quod ipsi neque alii domini dictæ ecclesiæ neque ille qui emet quindenam vini dictæ ecclesiæ quæ venditur annuatim in dicto Burgo de mense augusti ad nullam intratam vini ... pro vino ponendo infra dict. Burgum pro provisione quindenæ vini teneantur prout nec tenentur, nisi de resta vini quod remaneret in taberna...; itemque ratione indicti... concessi, dicti sindici & corum successores dicto d. abbati seu ejus bajulo & suis successoribus annuatim, dicto tempore durante, in dicto festo Natalis Domini teneantur solvere quinque florenos ... & dom. correario ecclesiæ dicti Burgi, cujus sunt linguæ & numbli de animalibus quæ venduntur in macellis dicti Burgi, attento quod essent plures macellarii qui non sunt de præsenti, casu quo dict. indictum ... non fuisset positum haberetque plurimas linguas & numblos quam non habet de præsenti, solvere teneantur annuatim ... XVIII grossos monetæ currentis...; & ulterius quod ultra prædicta recipiat ... a macellariis linguas & numblos., ut consuevit..; & ulterius quod dicti sindici teneantur solvere dicto d. abbati arreragia quæ eidem deberi poterunt ratione dict. v florenorum ab una parte & aliorum v floren. ab altera..., & similiter dom. correario dictæ ecclesiæ ... arreragia dict. XVIII grossorum, & de XX florenis concessis dicto d. abbati quando alias concesserat tributum macelli, ipsos.. confessus fuit habuisse a dict. sindicis per manus Joannis de Fabrica ... Dicti sindici ... promiserunt ... De quibus ... Actum Valentiæ, in domo hæredum egregii viri dom. Hugonis de Genasio quondam, decretorum doctoris & decani ecclesiæ Valentiæ, scil. in aula bassa dictæ domus, testibus præsentibus ibidem discretis viris dd. Durando de Chabreriis, Goneto Sautonis, Joanne Ferralhonis, presbyteris ecclesiæ Valentiæ, & Stephano scutifero dicti d. præpositi & abbatis...; & mag. Humberto Polleti, notario publ. curiæque Valentiæ jurato....

[A] Copie de vidimus délivré par Félix Bouviac, juge de la cour du prieuré.

LXXIX.

(circ. 1440).

[Statuta venerabilis ecclesiæ collegiatæ Sti Petri Burgi Valentiæ [A].

[     .      .      .      .      .]

Nos procedi ad predicta juxta ipsius hodieline nostre assignationis formam tenoremque & mentem, sic nos memoratus episcopus, judex & commissarius, visis insuper articulis inquisitionalibus super dicto statu ipsius ecclesie conceptis ac testium super eisdem debite examinatorum actestationibus aliisque dictis, propositis, productis, allegatis ac fieri requisitis & querelis supradictis, necnon aliis de jure videndis, sedentes pro tribunali more majorum, solum Deum & sanctas Scripturas, omni gracia, odio & timore postpositis, nostris pre oculis habentes, viaque regia & sine acceptatione personarum procedentes, & nichil de contingentibus in eisdem & circa ea obmictentes, sed servatis sollempnitatibus in talibus opportunis servarique debitis & solitis, Xpisti glorioso nomine, quod est supra omne nomen, devotissime invocato juxta Appostoli textimonium, dicentis quod in cujuslibet boni operis principio est nomen Domini nostri Jhesu Xpisti invocandum & signum sancte Crucis faciendum, dicentes: In nomine sancte & individue Trinitatis que sola est universorum principium, preter quod aliud inveniri non potest, Patris & Filii & Spiritus Sancti, amen; quia comperimus & legictime nobis constitit & constat dict. venerabilem ecclesiam Sancti Petri visitationis, correctionis & refformationis officio indigere, eapropter hiis & aliis justis de causis nos ad hec moventibus movereque debentibus, ad easdem nostras devenimus ordinationes in hunc qui sequitur modum: § IN PRIMIS statuimus & ordinamus quod ordinationes & cerimonias contenctas & descriptas in quodam libro pergameno, disponentes de & super divinis officiis & horis canonicis & ipsas & ipsa concernentibus, de parte ad partem, verbo ad verbum, sillaba ad sillabam firmiter teneant, observent & actendant domini prior & canonici sive capitulum ac chorearii & alii omnes servitores dicte ecclesie, & unusquisque injunctum sibi officium in choro vel ecclesia bene & diligenter persolvat: quod si aliquis ipsorum defficiat, corrigatur celeriter & incontinenti per magistrum chori vel alium ad quem spectat, & quilibet defficiens ad ipsius magistri chori preceptum vel alterius juxta consuetudinem ecclesie obtemperet, quod si non fecerit distributionibus illius diei qua defecerit & non obtemperaverit privatus sit ipso facto & comuni dicte ecclesie cedat illa distributio. § 2) DE DIVINO OFFICIO PERSOLVENDO. Super divino officio persolvendo & quo tempore, quo quisque debet esse, qualiter eciam non licet vagari per [claustra] extra ecclesiam nec capitula tenere tempore divinorum & de facienda tabula qualibet septimana vel mense, super omnibus istis & certis aliis divinum officium concernentibus precipimus efficaciter observari decreta sacri Basiliensis (concilii) inde edicta, quorum tenores sequntur: Si quis principem[1] ... pena. Quo tempore quisque debet esse in choro ... usurpat. De hiis qui tempore divinorum vagantur per ecclesiam ... cogatur. Irrictacio consuetudinum contra hoc decretum & de his qui ratione officialitatis percipiunt distributiones. Omnes autem consuetudines, statuta aut previlegia que huic nostro contradicunt decreto, nisi forte majores adicerent penas, cassamus & irritamus, & presertim illam consuetudinem qua prepositi[2] ... percipiunt. De tabula pendenti in choro ... amictat. De hiis qui in missa non complent ... castigetur. De tenentibus capitula tempore.... Ne cultus impediatur divinus, prohibet ... lucrentur. De spectaculis in ecclesia non faciendis ... permictant, quynimmo sic illos puniant quod & ipsis & ceteris terrorem incutiat. Item, quia per depositiones testium & informationes inde sumptas necnon per statuta & observantias ipsius ecclesie comperimus dd. priorem & canonicos diebus sollempnibus & majoribus festivitatibus anni teneri, scel. ipsum dom. priorem ad interessendum & incohandum horas canonicas magnamque missam, transgressores per ... quinto. § 3) ITEM statutum est quod, quandocumque contigerit aliquem canonicum vel clericum Sancti Petri intrare aliquam religionem, assumendo ibidem habitum novitiatorum vel professorum, quod ipso facto chorum amittant & beneficio ipsius ecclesie perpetuis temporibus sit privatus & nunquam in dicta ecclesia ut clericus ipsius ecclesie de cetero admittatur, nisi secum per capitulum misericorditer fuerit dispensatum, § 4) ITEM, quod nullus apostata recipiatur in canonicum seu clericum hujus ecclesie: apostatam intelligimus qui recedit ab ordine sumpte religionis, quam professus fuit tacite vel expresse. § 5) ITEM fuit statutum quod quicunque de cetero creabitur in canonicum hujus ecclesie non ascendat nec installetur supra chorum nec habeat vocem in capitulo nec intret in capitulo nec percipiat in pertendis canonicorum morientium, nisi vicesimum annum etatis sue compleverit & in sacris ordinibus fuerit constitutus. § 6) ITEM, cum ecclesia indigeat diversis ornamentis & capis, ideo statuimus quod quicunque qui deinceps creabitur vel instituetur canonicus in dicta ecclesia solvere teneatur unam capam vel pro capa quadraginta florenos antequam aliquid percipiat in pertendis nec vocem habeat in capitulo nec incipiat suam residentiam. § 7) ITEM, quod quocienscumque canonicus de novo creabitur vel auctoritate appostolica recipietur in hac ecclesia, quod ipse jurare teneatur supra sancta Dei Euvangelia posita supra majus altare & ab ipso corporaliter tacta jura, res, bona, previlegia clericis necnon & familiam ipsius ecclesie manutenere, servare & deffendere suo posse, consuetudines, statuta & constitutiones hujus ecclesie justas, possibiles, licitas & honestas, rationabiles & non obviantes libertati ecclesie tenere & observare, secreta capituli celare & secrete tenere & non revelare alicui qui non sit canonicus seu de capitulo. § 8) ITEM, quod canonici qui de novo creabuntur post creationem suam, antequam percipiant aliquid de divisionibus terrarum seu pertendarum canonicorum morientium, teneantur facere annuam residentiam personalem, saltem per modum inferius in nostris statutis contentum, ita tamen quod de toto illo anno in quo facient primam residentiam nichil percipiant de pertendis si contigerit aliquem canonicorum mori. § 9) ITEM, ipsi canonici ad hoc ut lucrentur octo sestaria frumenti, duas somatas vini, duos panes, duos capones & tres gallinas, teneantur in Burgo residentiam facere personalem & interesse in dicta ecclesia obsequiis & officiis divinis per tres menses, & qualibet die ipsorum trium mensium saltem in duobus horis principalibus diei, videl. in matutinis & altera missarum, vel altera missarum earumdem & vesperis, vel in matutinis & vesperis, ita quod qui intererit in altera missarum teneatur interesse & in processione, & ipsa residentia trium mensium conjunctim & per successivos dies fiat, videl. tempore Adventus Domini, in Quadragesima & mense Augusti: hoc nostro addicientes statuto, quod canonicus panaterius, duo curati, duo chorarii & alii chorarii dicte ecclesie qui per duas partes anni erunt & fuerunt residentes & personaliter intererunt obsequiis, officiis divinis in dicta ecclesia, saltim horis & temporibus quibus supra, percipiant videl. canonicus panaterius, ebdomadarius, curati & quilibet ipsorum octo sestaria frumenti, duas somatas vini, duos panes & tres gallinas, alii vero chorarii quatuor sestaria frumenti, unum panem, unum caponem, unam gallinam; addicientes etiam quod in aliis divinis & horis canonicis non defficiant, saltem illi duo primi cantores qui scribentur in tabula, sed intersint per se vel per alium cum aliis tenentibus chorum; volumus etiam unumquemque predicte ecclesie lucrari alias distributiones cothedianas diebus quibus intererunt personaliter obsequiis & officiis divinis ut supra. Si quis autem contra premissa vel aliquod ex eis contravenerit, nisi infirmitate aut alia legittima de causa examinanda per dict. canonicos excusetur, predict. suis distributionibus & fructibus applicandis communi predicte ecclesie sit eo ipso privatus nec possit capitulum super predicta residentia canonicorum vel servitorum dispensare, & quicquid factum fuerit in contrarium sit irritum & nullum ipso jure. § 10) ITEM fuit statutum quod illi canonici dicantur seu reputentur tantummodo residentes qui jacebunt de nocte & comedent semel saltim in die vel in prandio vel in cena in dicto Burgo vel parrochia dicti Burgi, & ad horas venient seu eis intererunt prout supra dispositum est. § 11) ITEM statuimus & ordinamus quod imposterum canonici, qui singulis annis in die beatorum Petri & Pauli appostolorum inceperint eorum residentiam & intererint officiis & horis divinis illa die ut supra, tales lucrentur partes suas bonorum canonicorum illo anno morientium & decimas agnorum, alias non; & si secus factum fuerit, irritum sit & inane. § 12) ITEM, quod quandocunque contigerit mori aliquem post festum appostolorum Petri & Pauli, quod omnes fructus & redditus obvenientes a dicto festo usque ad aliud festum proxime subsequens anno resoluto, quos quidem fructus, redditus dict. canonicus obtinebat in vita sua ratione canonicatus, percipiant & integre percipere debeant heredes seu exequutores canonici predicti deffuncti pro debitis, clamoribus & legatis ipsius solvendis & sedandis ac ejus disposicione ultima attendenda, sic tamen quod de dict. fructibus & redditibus ante omnes alios creditores, conquerentes & legatarios ipsi ecclesie satisfaciant & de debitis in quibus dicte ecclesie tenetur tempore mortis sue & legatis si que eidem ecclesie fecerit in ultima sua voluntate. § 13) ITEM statuimus & ordinamus quod in bonis decedentium canonicorum, si aliqua ad dividendum inter canonicos remaneant indivisa & ex post per alterum ex ipsis vel alium de ecclesia reperta fuerint, ille vel illi talia comperta revelare teneatur seu teneantur, sub pena perjurii, canonicis qui illa inter se dividant equis portionibus. § 14) ITEM fuit statutum quod quocienscunque contigerit aliquem canonicum mori extra civitatem Valentie ubicunque, per primo sero quo dicta mors erit certifficata debeant pulsari tria clasicula cum omnibus signis seu campanis, & in crastinum debeat celebrari in majori altari dicte ecclesie una missa mortuorum pro anima ejusdem canonici, & post dict. missam fieri processio in cimisterio vel claustro. § 15) ITEM, quod nullus canonicus extra capitulum prestet consensum vel assensum alicui de qualicunque negocio ecclesiastico vel seculari pertinente seu tangente hanc ecclesiam sive capitulum, ipsius licteram concedendo vel sigillum suum licteris apponendo vel promissionem per sacramentum faciendo, nisi prius sit positum & digestum in capitulo inter dd. canonicos de eorum mandato. § 16) ITEM statuimus quod nullus dict. dd. prioris & canonicorum faciat fraudem quovisimodo in emendo suo nomine rem aliquam, pro qua debeantur inde laudimia dicte ecclesie, ut rem ipsam postea remictat alteri, ut sic lucretur laudimia ipsa exinde sibi remissa favore sui: & si secus per quenquam ex dict. dd. priore & canonicis factum extiterit, talis teneatur infra mensem ex tunc computandum ad laudimia ipsa restituenda ipsi ecclesie seu communi ejusdem, & hoc sub pena excommunicationis quam incurrat ipso facto, a qua non possit absolvi donec restitutione ex integro per eum facta dicto communi eorumdem laudimiorum. § 17) ITEM fuit statutum quod si aliquis canonicus hujus ecclesie debuerit aliquid eidem ecclesie vel ratione anniversariorum ejusdem & monitus semel per correarium infra viginti dies satisfacere contempserit, ex tunc non intret nec vocem habeat in capitulo nec ad communes tractatus vocetur donec satisfecerit competenter. § 18) ITEM, quod amodo carta aliqua seu instrumentum aliquod continens contractum alienationis bonorum seu rerum ecclesie minime sigilletur nisi in capitulo generali, in presentia canonicorum. § 19) ITEM, quod pro sigillo litterarum institutionum, dimissoriarum, introitus chori aliorumque spiritualium & eidem annexorum nichil recipiatur, sed servetur decretum Basiliensis concilii super hoc providens, cujus tenor sequitur & est talis: «Sacrosancta[3] ... puniantur.» § 20) ITEM statuimus & ordinamus quod deinceps unus tantummodo ex canonicis eligatur correarius, qui queremonias audiat & justiciam ministret, ipseque sit thesaurarius & thesaurariam dicte ecciesie regat, prestetque in sui creatione juramentum super sancta Dei Evangelia in manibus canonicorum, quod bene & fideliter suo posse intendet super ipsis justicia & thesauraria & quod de omnibus tam canonicis quam aliis eque justiciam ministrabit & neminem indebite ledet sui officii pretextu, per quem volumus percipi unum modium vini secundum quod acthenus consuetum est cum emulimento sigilli & aliis consuetis: ita quod si sit jurista in dicta ecclesia, illum volumus & ordinamus preferri in dicto officio, graduatum non graduato & magis graduatum minus graduato, nisi justa causa & rationabilis aliter suaderit. § 21) ITEM statuimus quod ab inde unam ex clavibus thesaurarie antiquior canonicus, aliam correarius & aliam major procurator vel alias dicte ecclesie juxta quod visum fuerit capitulo dicte ecclesie custodiant. § 22) ITEM, quod quandocunque contigerit aliquem chorarium vel clericum, majorem tamen quatuordecim annis, de novo institui in hac ecclesia, prestet qui de novo instituitur juramentum quod ipse sit fidelis ecclesie & obediens priori & capitulo in licitis & honestis; clericuli vero impuberes cum ad tempora pubertatis pervenerint, ad requisitionem procuratoris vel alterius predict. subeant juramentum. § 23) ITEM, quod epissardi capucium ... cape indua ... in Burgo vel civitate Valencie, nisi infirmitatis vel alia justa causa, de licentia magistri scolarum. § 24) ITEM, quod si canonicus exeundo vel intrando transitum per chorum faciat, omnes clericuli de sub choro sedentes eidem assurgant canonico reverenter. § 25) ITEM ut no 3. § 26) ITEM, quocienscunque vacare contigerit aliquod benefficium altaris in hac ecclesia, ad faciendum collacionem dicti benefficii vocentur omnes canonici qui pro residentibus habeantur, nisi forent distantes a civitate Valencie per duas leucas. § 27) ITEM statuimus quod quilibet benefficiatus in ipsa ecclesia infra mensem a die adhepte paciffice possessionis sui benefficii de bonis tam mobilibus quam inmobilibus ipsius benefficii inventarium teneatur conficere & illud ad custodiam infra alium inde sequentem mensem capitulo tradere: qui vero in premissis fuerit remissus, per capitulum seu correarium coherceatur. § 28) ITEM statuimus & ordinamus quod si contingat aliquam peccuniam reddi alicui rectori cujusvis cappelle dicte ecclesie cui pertineat, rector dicte cappelle infra mensem a die receptionis dicte peccunie numerandum, vocatis correario & procuratore dicte ecclesie ac cum consillio illorum, peccuniam eandem cum omni effectu studeat alibi in acquestum ponere ad utilitatem dicte sue cappelle, sin autem deponat in thesauro dicte ecclesie communi vel in manibus procuratoris ejusdem custodiendam, quousque reperiatur ubi alocetur & tradatur peccunia de consilio & consenssu quorum supra: quod si is in cujus potestate devenit dicta peccunia in premissis fuerit remissus aut negligens, distributionibus suis cotidianis sit privatus quamdiu eo casu eandem peccuniam detinebit. § 29) ITEM statuimus quod procuratores ecclesie faciant fieri officia dd. canonicorum non residencium in dicto Burgo sufficienter & legittime, & solvant cuilibet facienti officium unius canonici sex grossos. § 30) ITEM statuimus ut supra quod deinceps dom. prior, canonici & alii servitores ecclesie contendentes sive litigantes & habere pretendentes aliquas pertendas sive aliquam partem pertendarum vel jura suorum benefficiorum, & quas & que ipsi vel alter ipsorum asserant sibi pertinere & deberi suis sumptibus propriis & non de bonis communibus dicte ecclesie prosequantur. § 31) ITEM ordinamus quod deinceps magister clericorum, qui ipsos instruere habet, recipiat libram unius episfardi ultra libram suam ordinariam. § 32) ITEM, quod vacante canonicatu panaterie per cessum vel decessum, prohibemus abinde loco illius aliquem subrogari, sed jura que percipit cedent communi. § 33) ITEM statuimus & ordinamus quod, cum aliquod quandocumque benefficium dicte ecclesie vacaverit, conferatur habituato dicte ecclesie qui, si non fuerit sacerdos, prestet juramentum capitulo in manibus dd. a capitulo deputatorum vel deputandorum quod, cessante legictimo impedimento, infra annum se faciat ad omnes sacros ordines promoveri; &, si tempore collationis sibi facte fuerit absens, teneatur & debeat postquam collatio hujdi fuerit sibi nota vere vel interpretative venire ad residenciam personalem faciendam; sin autem eo ipso dicto sit privatus benefficio: si vero is cui jam est facta collatio sit de presenti vel fuerit in futurum quandocunque absens a dicta ecclesia, si post monitionem ut resideat in eum incontinenti fiendam non venerit infra duos menses residenciam cum effectu facturus, sit itaque eo ipso benefficio eodem privatus, nisi in scolis vel studio vel alia quavis justa, legittima de causa & rationabili sit absens, cujus examinatio capitulo pertineat, salvo semper jure patronorum cui non intendimus derogare. § 34) Item statuimus & ordinamus quod quocienscunque continget aliquam de personis dicte ecclesie excommunicari, nichil exigatur pro absolutione ab hujdi excommunicatione occasione sigilli vel alia quacq. ultra sex denar. monete papalis pro qualibet die qua persisterit in ipsa excomne si fuerit prior aut canonicus, & si fuerit chorarius aliusque servitor dicte ecclesie inferior vel alias de juriditione dict. dd. prioris & canonicorum tres denar. dicte monete & non ultra exigatur ut supra. § 35) ITEM statuimus & ordinamus quod nullus canonicus, presbiter, chorarius vel servitor ecclesie excommunicatus, quamdiu in excommunicatione persistet, nullam libram recipiat; & si per procuratores dicta libra, ipsa durante excomne, persoluta fuerit, dict. procuratoribus in computis suis non intrant. § 36) ITEM ordinamus quod hospitia benefficiorum ecclesie, secundum ordinationem acthenus factam per correarios dicte ecclesie super reparatione ipsorum hospitiorum, perfficiantur & compleantur juxta dict. ordinationem & cum effectu reparentur infra duos annos, nisi emineret periculum ruine: quo casu celerius ovietur & provideatur per capitulum & illos quorum interest; qui vero huic nostre ordinationi cum effectu non paruerit, eo ipso per annum privatus sit fructibus sui benefficii a quo domus sive res reparanda dependet, sub pena valoris sui benefficii unius anni; addicientes insuper quod omnia que ordinata sunt per dict. correarios secundum sua inventaria compleantur infra dict. terminum sub eadem pena. § 37) Item, quia reperimus occulata fide argentum sive laminas argenti de uno cadrorum casse super altari magno situate necnon & de duabus crucibus & duobus bordonis argenteis fuisse subrectum & subrectas, ideo ordinamus quod predicta reparentur & ad prestinum reducantur statum, sumptibus & expensis dom. Johannis de Argento, tunc sacriste ecclesie, hinc ad proximum sestum Pasche: quod si non fecerit, ex tunc incontinenti procurator major ecclesie id fieri facere teneatur super prebenda & aliis fructibus ipsi d. Johanni pertinentibus, tantum sibi subtrahendo de illis quantitatibus (quantum) pro factura & reparatione premissis necesse foret. § 38) Item, quia reperimus in cappella Beate Marie pillaria lesa & corrosa aulamque reffectorii minari ruinam & etiam cappellam Beate Caterine sellas seu sedes chori pre vetustate consumptas, ordinamus predicta reparari debere per procuratorem majorem infra annum, & hoc sub pena decem librar. applicandarum communi: non intendentes propter hec commune dicte ecclesie obligare quoad reparationem aliarum cappellarum nec trahi ad ullam consequentiam. § 39) Item ordinamus quod major procurator capituli reparet reparanda & neccessaria in hospitali infra tres annos, sub pena predicta decem librar. § 40) Item, quia per visitationem nostram reperimus domum dom. prioris lesam & pati ruinam quasi in omnibus menbris suis, ordinamus quod infra tres annos dict. domum reparet, edifficet & pro quolibet anno dict. trium annorum imponat & implicet ad minus quindecim florenos, & deinde ultra usque ad plenam reparationem: alias emulimenta & fructus quos percipit ratione dicti sui prioratus ob deffectum dicte reparationis non facte ponantur & reducantur ad manus capituli, quos per presentes reducimus, & in dicta reparatione applicentur. § 41) ITEM ordinamus quod procurator reparet granerium capituli infra sex annos sic quod, si necesse foret, bladum debite possit in dicto granerio reponi. § 42) ITEM ordinamus quod procurator major reddat computum de bonis dom. Johannis de Ulmeto quondam infra annum & de reliquis e[mat] redditus juxta voluntatem testatoris. § 43) ITEM, quia reperimus canonicos suas pertendas augmentasse de sex libris annualibus ab antiquo spectantibus communi & inde pro illis debitam fecisse compensationem dicto communi, ordinamus quod denuo predicte sex libre pertendis dict. canonicorum sint & pertineant, & de illis computet major procurator: hoc addito quod si eveniant aliqua introgia ratione bajullarum, illa recipere possint secundum quod acthenus recipiebant ipsi canonici, dum tamen stipendia bajullarum non augmentent. § 44) ITEM statuimus & ordinamus, in hac parte approbando sententiam revdi in Xpo patris dom. d. Jo(hannis) de Pictavia, Valentin. & Diensis episcopi & comitis, arbitrantis quod terragia quorumcunque bladorum & granorum pro tempore in quibuscq. terris vacantibus, que tenentur & teneri consueverunt de directo dominio communis ecclesie Sancti Petri, ac in bajulliis ejusdem excrescentium pertineant pertinereque debeant pleno jure communi dicte ecclesie levanda, & per consequens recipiendaque & exigenda ipsius communis nomine per procuratorem granerii sepedicte ecclesie vel per alium ad opus ipsius communis, juxta ritum & modum ipsius ecclesie fieri solitum & consuetum; preter pronunciamus & ordinamus quod (si) quis ex canonicis dicte ecclesie vel alius quivis aliqua ex terragiis ipsius ecclesie predict. exigerit & fuerit eidem communi obnoxius, actio contra eum & ejus successores & heredes ex integro salva remaneat dicte ecclesie seu communi ejusdem & procuratori ecclesie generalis, qui procurator teneatur exigere. § 45) ITEM, incitando officium prelibati revdi in Xo patris & domi d. Jo. de Pictavia, Dei favente clementia episcopi & comitis Valentin. & Diensis, statuimus & ordinamus quod prefatus rev. in Xo pater & ejus successores, tam auctoritate dicte SS. sinodi quam sua ordinaria, faciat & faciant cum effectu dicta nostra, imo verius SS. sinodi, statuta inviolabiliter observari in casu negligentie, non observationis ipsorum & quotiens negligentia chorrearii sive capituli intervenerit, sub duplo penarum in dict. statutis contenttarum sue helemosine applicandarum, per censuram ecclesiasticam si viderint expedire, sibi dictisque suis successoribus ad hec nostras vices subdelegamus;... revocamus, irritamus penitusque & adnullamus quecumque statuta dict. ecclesie Si Petri de Burgo jam facta....

[A] Texte établi d'après 3 peaux de parch., chacune sans commencement ni fin, débris de l'original qui ont dû être taillés pour servir de couverture, & complété à l'aide d'une copie du XVIIe siècle (10 p. 1/2 gr. form.) qui porte au dos: «Ce sont les Estatuts de l'Esglise colegiale de St Pierre employés pour faire voyr que cellut qui est receu chanoyne de l'esglise ne peut participer aux partandes ou prebandes des chanoines decedés qu'il n'aye 25 ans, constitué dans les ordres sacrés.--PEYSSON.»--Pour fixer la date de ce document, dont les notes chronologiques ont disparu, il faut user des synchronismes offerts par le concile de Bâle, au nom duquel les statuts furent promulgués, & l'évêque de Valence & Die, Jean de Poitiers.

[1] Voir ces textes (moins corrects) dans LABBE & COSSART, Concilia, t. XII, c. 553, § 3, 4 & 6.

[2] Ibid., c. 553-4, § 4, 7, 8, 10 & 11.

[3] Ibid., c. 552, § 1.

LXXX.

5 janvier 1463.

[Dotatio et fundatio unius missæ perpetuæ et quotidianæ per qener. et pot. virum dominum Crussoli fundatæ solemniter in organo in ecclesia collegiata Sti Petri de Burgo Valentiæ ad honorem gloriosæ virginis Mariæ [A].

IN nomine Domini nostri Jhesu Xpisti, quod nomen in æternum sit benedictum, & anno Salutiferæ Incarnationis ejusd. Domi 1461 & die 5a mensis januarii, sermo principe & domino nostro Ludovico Dei gracia Francorum rege ac delphino Viennensi regnante, pontificatusque SSmi in Xpisto patris & domi nostri Pii divina providentia papæ IIi anno quarto, coram nobis ... personaliter constituti Joannes de Balmis & mag. Robertus Jovenelli, procuratorio nomine dicti domini de Crusseolo,... ex una & venles viri dd. Guillelmus de Montemeyrano, prior, & Petrus de Sala, canonicus dictæ ecclesiæ collegiatæ Sancti Petri..., nomine dictæ ecclesiæ..., ex altera partibus, quæ quidem partes ... ad institutionem, fundationem & dotationem quotidianæ perpetuæque missæ præmention. processerunt in hunc qui sequitur modum: in primis præfati dd. prior & canonicus ... statuerunt, decreverunt & ordinaverunt quod ob piam devotionem & laudabilem intentionem ipsius domini de Crusseolo in ejusque & suorum progenitorum ex eadem clara stirpe de domo de Crusseolo omniumque parentum, affinium & amicorum suorum omniumque fidelium defunctorum remissionem peccatorum & animarum salutem perpetuo singulis diebus celebretur una missa de officio beatæ Mariæ virginis solemnis per unum sacerdotem habituatum ejusdem ecclesiæ cum diacono & subdiacono & per chorum & suo turno cum cantoribus & organo, secundum ritum ecclesiæ & temporis cursum solemniter quod fieri poterit, scil. in dicta capella Beatæ Mariæ, videl. per dom. priorem & canonicos, etiamsi resideant in civitate Valentiæ, & chorarios presbiteros in eadem ecclesia residentes & unum portalium per turnum suum per chorum, incipiendo a priore qui est major & subsequenter per canonicos & chorarios, secundum ritum & ordinem dictæ ecclesiæ: ita tamen quod si prior aut canonicus suo loco & ordine ipsam missam non posset vel nollet celebrare, debeat illam celebrari facere loco sui per alium ex ipsis dd. canonicis; si vero nullus ipsorum canonicorum hoc facere vellet aut non posset, faciat illam celebrari per unum ex chorariis dictæ ecclesiæ in ea residentibus, & eo casu non plus percipiet ipse chorarius missam celebrans quam faceret in suo ritu vel ordine si pro ipso celebraret; item in ipsa missa quotidiana intererunt duo ex ipsis habituatis dictæ ecclesiæ cantores de organo, unus scil. pro tenore & alius pro contra, cum quatuor ex clericulis puerilem vocem habentibus pro cantando lo dessus idoneis & sufficientibus per capitulum eligendis; item tandiu quandiu durabit ipsa missa sint & existant esseque debeant duo cerei incensi & ardentes in duobus candelabris super altari prædicto ponderis cujuslibet dimidiæ libræ cereæ; item dum & quando elevabitur Corpus Xpisti duo interticia seu fasces cereæ luminabuntur seu incendentur & tenebuntur ipsa elevatione durante incensæ & ardentes; item ipsa missa celebrabitur modo prædicto & ordine, & quod celebrari perpetuo debeat per dict. dd. habituatos dictæ ecclesiæ & ad præmissa faciendum ipsi omnes & quilibet ipsorum servitium prædict. facere & complere promittent seque & successores obligabunt; item, ut magis solemnis seu solemniter ad honorem Dei & ipsius gloriosæ virginis Mariæ celebretur, inter primam & tertiam horas quotidie celebretur & nulla alia solemnia interim celebrentur officia nisi ipsa missa prius dicta; & ut volentes interesse, devotionem habentes aut interesse debentes hora primæ & officio ejusdem celebrato in ecclesia, ipsi domini de capitulo per eorum maniglerium aut alium ad ea commissum pulsari faciant seu dari xxii va ictus sive clos grossæ campanæ dictæ ecclesiæ, & taliter quod habitantes in civitate Valentiæ exaudire & venire valeant ad dict. missam; item, quod celebrabitur & celebretur diebus solemnibus & festivitatibus solemnibus ejusdem Virginis gloriosæ, apostolorum, dominicalibus diebus cum majori solemnitate & tractu quod fieri poterit; item quod dicta missa celebrata, sacerdos celebrans submissa voce ante altare, versa facie ad populum commemorationem mortuorum faciet, videl. dicendo De profundis & cum clericorum responsione, cum oratione defunctorum Inclina Domine, cum Fidelium omnium defunctorum, & pro signanter domus prædicta de Crusseolo redemptione, cum aspersione aquæ benedictæ quam dicti clerici seu deservientes aut alter ipsorum dicto sacerdoti ministrabunt; item pro qualibet missa singulis diebus dabitur sacerdoti celebranti ipsam missam, videl. priori vel canonico unus grossus & octo denarii monetæ pro tempore currentis, chorario unus grossus, diacono octo denarii, subdiacono quatuor denarii, cantoribus vero scil. illi qui faciet la tenor quatuordecem denarii & tantumdem illi qui faciet le contra, cantoribus vero cantantibus lo dessus scil. cuilibet ipsorum quatuor clericorum sex denarii, item maniglerio qui grossam campanam clochabit, ut dictum est, tres floreni pro quolibet anno, procuratori vero majori dictæ ecclesiæ pro labore suo impendendo in recuperando, distribuendo & tabulam faciendo & alias, videl. quinque floreni pro quolibet anno, item pro suportantibus expensas necessarias in fascibus & cereis superius pro servitio dictæ missæ ordinatæ, quindecim floreni ipsi procuratori seu illi qui ad administrandam dict. luminariam per ipsum capitulum fuerit deputatus singulis annis; item, ipsi domini de capitulo omnes insimul capitulariter nomine dictæ ecclesiæ onus prædict, suscipient & adimpleturum promittent, & protectores ejusdem se constituent nunc & infuturum per modum universi, & facient de superabundanti pro majori & perpetua observantia promitti per chorarios presbiteros ejusdem ecclesiæ & sub obligatione ... Et quia spiritualia fine temporali dominio subsistere non possint nec bovis alligandum est contra (os?) triturantis, ex quo leviticis & sacerdotibus veteris legis etiam panis propositionis sacra pagina cavetur ad illorum sustentationem oblatus, ideo pro liberatione & distributione prædict. pro ipsa missa fiendis & illarum continua & perpetua supportatione, ipse dominus de Crusseolo decreverit ... ad præmissa erogare & donare perpetuo de bonis suis, ex quibus prædicti missam celebrantes & in ejus solemnitate assistentes ... necessaria sustentatione foveantur perpetuo, ut ipsum celebre officium facere & preces devotius & attentius Altissimo infundere habeant, ideo prædicti Joannes de Balmis & mag. Robertus Jovenelli..., ut præmissa adimpleantur & observentur perpetuo & de novo ipsius domini de Crusseolo ad laudabilem & votivum deducatur effectum, dederunt & donaverunt, cesserunt & remiserunt perpetuo penitus & quittaverunt atque desamparaverunt eisdem capitulo & ecclesiæ;... omne jus & actionem, petitionem, obligationem & hypothecam quas & quod habet ipse dominus de Crusseolo ... in & super consulibus seu sindicis seu universitate civium & habitatorum Valentiæ ... ex causa emptionis pensionis ducentorum floren. pensionalium anno quolibet per ipsam communitatem & particulares ... in solidum præstandorum, pretio mille quingentorum scutorum auri per ipsum dominum de Crusseolo ab eisdem emptæ, constante publ. instrumento..., usque ad summam duntaxat mille & centum scutorum quoad pretium prædict. & centum quadraginta sex floren. octo grossor. debitorum secundum rotam prædicti pretii ex dicta pensione, ad rationem ipsorum undecim centum scutorum, cum oi jure & actione..., nihil ... sibi retinendo, sed in ipsos dd. priorem & capitulum ... transferendo...; mandantes dicti cedentes... dict. sindicis ... quatenus ratam pensionem prædict. eidem ecclesiæ seu iconomo ejusdem annis singulis persolvant..., retento tamen ... quod dicta rata pensionis annuatim impleatur in distributionem & liberationem superius ordinatas, residuum vero quod supererit cedet & implicabitur ad suportationem aliarum expensarum & onerum tam pro indumentis sacerdotalibus & aliis nec non calicibus, libris aliisque necessariis ad servitium & decorem dictæ missæ, item quod ipsi dd. servitores dictæ ecclesiæ teneantur & debeant eorumdem devotis suffragiis & orationibus, horis canonicis, missis & aliis divinis officiis per eosdem ... in eadem ecclesia celebrandis participes facere ipsum dominum de Crusseolo nec non nobilem (&) egregiam dom. Helidem de Lastic, ejus matrem, hujus fundationis & dotationis conductricem, ac etiam egr. dom. Joannam de Levis, ejusdem domini de Crusseolo conjugem, & eorum progenitorum & posterorum, de quorum salute & redemptione animarum in eisdem suis sacrificiis & orationibus preces infundere memoriam habere velint perpetuo in ecclesia memorata, item quod præmissa authorisari & confirmari debeant per summum pontificem, sumptibus tamen propriis ipsius domini de Crusseolo..., ad ipsarum partium supplicationem...; item fuit actum ... quod præmissa debeant ratificari ... per dict. dominum de Crusseolo & etiam per dict. capitulum...: quæ omnia promiserunt per sua juramenta ... ad sancta Dei Evangelia præstita ... attendere perpetuo & observare..., supponentes se.... De quibus.... Acta fuerunt hæc Valentiæ, in domo conventus Fratrum Minorum, in camera fratris Aymonis de Hugone, præsentibus ibidem egregiis viris dom. Joanne de Mercatis, consiliario delphini & secundo præsidente in curia parlamenti Delphinatus ac judice regio Vivariensi, Petro Mileti, legum doctore, nobilibus Auberto Fabri, notario Cabeoli, Colino de Vermont, castellano Stellæ, magg. Laurentio Chamboni de Stella, Garanthono de Jauta, Valentiæ habitatore, notariis, testibus ... G. Jauta, J. de Vergomas.

[A] Copie du XVIIe siècle altérée.

LXXXI.

12 janvier 1508.

[Fundatio et erectio unius misse cothidiane [A].

IN nomine Domini, amen. Noverint univ. ... quod anno beatissime Incarnationis ejusd. Domi millo quingentesimo septimo & die duodecima mensis januarii, sermo principe & domino nostro dom. Ludovico Dei gratia Francorum rege, Viennensis dalphino, feliciter regnante, apud ecclesiam colegiatam Sancti Petri de Burgo Valencie, in cappitulo dicte ecclesie, in quo erant cappitulariter congregati, de licentia & mandato egregii dom. Francisci de Beranis, prioris dicte ecclesie, venles & egr. viri domi Franciscus de Beranis, prior, Johannes de Bello Castro, Johannes de Charentygia, Lantelmus Magnani & Reynaudus de Genasio, canonici dicte ecclesie..., personaliter constitutus ... honlis vir Johannes de Cumbis, mercator & burgensis civitatis Valentie, actendens & considerans nichil salubrius posse quam Deo omnipotenti & beatissime virgini ejus matri Marie de benefficiis a Deo sibi collatis gratiarum refferre actiones & de caducibus bonis eterna gaudia, misericordia & pietate Domini intervenientibus, comparare, saluti anime sue suorumque patris, matris ac nobilis Salvegne Sextre, ejus prime uxoris, suorumque aliorum parentum & consanguineorum providere volens; ob id ... gratis & sponte..., per se & suos heredes..., fundavit, stabilivit, erexit & ordinavit in venli colegiata Sancti Petri de Burgo ecclesia, ad opus dict. dd. prioris, canonicorum ac curatorum, chorariorum, edebmaderiorum dicte ecclesie..., videl. unam missam cothidianam perpetuis temporibus dicendam in dicta ecclesia colleg. singulis diebus cujuslibet septimane in altari beate & gloriosiss. virginis Marie ... post missam de Crusseolio hora tertiarum, ad honorem Dei omnipot., divini cultus augmentum exaltationemque gloriosiss. virginis Marie beatorumque Petri & Pauli appostolorum sanctorumque Johannis Baptiste & Euvangeliste ac Nicolay episcopi & confessoris, dicendam & celebrandam modo quo sequitur, videl. qualibet die dominica de feria currentis, die lune de mortuis, die martis de sancto Nicolay, die mercurii de Sanctissima Trinitate, die jovis de Sancto Spiritu, die veneris de Cruce, die sabbati de beata virgine Maria, nisi dict. diebus aut eorum aliquo accidat festum solempne aut appostoli, quo tunc dicatur de officio ejusdem festi solempnis, & pariter durantibus octa[bis] festi sacratissimi Corporis Cristi dicatur de officio ejusdem, cum commemoratione & statione fiendis pro intentione dicti fundatoris suorumque parentum & amicorum...; pro cujus quidem mi[sse] perpetue fundatione jamdict. Johannes de Cumbes dominis de cappitulo ... quoad vixerit ipse de Cumbes in humanis pro dicta missa cothidiana dicenda dare & offerre promisit ad m[issam] qualibet die..., videl. quinque cartos grossi monete currentis, & post ejus decessum per ejus heredes voluit qualibet die dict. ve cartos eisdem librari & offerri: sin a[utem] scituavit & incorporavit ... perpetuo ... super omnibus bonis suis..., videl. summam triginta septem floren. cum dymidio annualium & pensonalium monete parve currentis, quolibet floreno pro duodecim solid. Turonen. & econverso computato, sine dominio directo, solvendam per ejus heredes & bonorum suorum possessores anno quolibet ... in festo sancti Appollinaris...; que quidem summa sive pensio xxxvii floren. cum dy. pensonalium possit reddimi ... solvendo eisdem de cappitulo simul & semel summam septem centum quinquaginta floren. monete parve tempore reddemptionis currentis, pro implicando in emendis pensionibus aut habendo & expediendo eisdem dominis de capitulo in bonis solubilibus & recuperabilibus pensionem similem...: hoc tamen acto & ... rectento ac ... concesso quod dicti domini de capitulo ... in principio misse Crusseoli pulsari facere teneantur & debeant in memoriam & recordationem presentis fundationis, videl. de campanis appellatis Pauli & Andree & de ipsis utraque tresdecim yctus sive pulsationes. Quos quidem xxxvii floren. cum dy. annuales & pensionales ... jamdict. Johannes de Cumbis situavit & incorporavit ... specialiter & expresse in & super quad. sua domo in qua inhabitat, cum toto suo pertenemento, scita in carreriis Coste Burgi & Parvi Palacii, confrontata ab oriente cum domibus heredum Jacobi Feysserii, ab occidente cum dicta carreria Parvi Palacii, a borea cum domibus Peyroti de Glandeve & Johannis Magnati & a vento cum dicta carreria Coste Burgi; item in & super quod. suo prato appellato de Bizeroux, muro circumdato, scito in mandamento Burgi Valentie.... Quam quidem fundationem jamdicti domini de cappitulo ... facere, dicere, celebrare ... promiserunt necnon hujdi fundationem ad ipsius perpetuam memoriam describere in majori tabula dicte ecclesie, ipsamque missam cothidianam celebrare ac dici facere & celebrari per ipsos dd. canonicos sive chorarios, curatos & edebmadarios per ordinem prout in dicta tabula describitur & in ipsa ecclesia est fieri consuetum. Hujdi autem fundationem, rectionem, pacta, conventiones ... promiserunt ... tenere, actendere, servare inviolabiliter &. complere..., renunciantes..., de quibus.... Acta fuerunt hec cappitulariter in cappitulo dicte ecclesie ubi solitum est teneri capitulum, testibus presentibus nobili Ludovico de Salhiente, Francisco Perrini, mercatore, Marcellino Bernardi, Glaudio Edelonis, Petro Bardenerii, lathomo, & Johanne Charpena, laboratore Burgi Valentie..., & me Anthonio de Conchiis, cive Valentie, publ. auctbus appostolica, regia & dalphinali notario....

Anthonius de Conchiis n.

[A] Original parch. de 57 lig.; au dos: Fund ... diane pro venli ecclesia collegiata Sancti Petri de Burgo Valentie facta per honlem virum Johannem de Cumbis Valentie, libro A, fo IIIej, solvit III ff. II s. pro pres. instrumento pro eclesia.

LXXXII.

6 février 1557.

[Collatio cappellanie SS. Jacobi et Nicolai][A].

BARTHOLOMEUS Salignonis, vicarius generalis in spiritualibus & temporalibus venlis dom. Johannis de Monte Luco, miseratione divina episcopi Valentinen. & Diensis, notum facimus universis quod, die & anno subscripto, coram nobis extitit & se presentavit honestus vir dom. Anthonius Fabri, qui nobis exposuit cappellanias in ecclesia collegiata Sancti Petri de Burgo, sub titulo beati Jacobi & beati Nicolai fundatas, nunc per incapacitatem aut alio quovis modo vacare, quarum jus patronatus & presentandi pertinet ad judicem clericorum dicte ecclesie Burgi, qui pro tempore est, quoties eas vacare contingit, institutio vero ad priorem seu capitulum dicte ecclesie...; & cum ipse Fabri sit nunc & pro toto hoc anno judex clericorum dicte ecclesie & in ejus persona toti capitulo & canonicis dicte ecclesie, honestum virum dom. Enemundum Dymbertum, clericum prebiterum & chorarium ejusdem ecclesie, idoneum & cappassem, rogans ipsum priorem quathenus eundem Enemundum in dict. cappellanis institueret, quos Fabri & Dymberton idem dom. prior ad capitulum dicte ecclesie remisit, hoc modo institutionem petitam diferens seu potius denegans, unde ad nos jus institutionis & provisionis in dict. cappellaniis fuit devolutum; nobis igitur presentavit dict. d. Anthonius Fabri patronus eundem d. Enemundum Dymbertum, rogans humiliter quathenus ipsum de dict. cappellanis provideremus, ad cujus presentacionem nos eundem Enem. Dymb. presentem in dict. cappellaniis instituimus & per presentes instituimus..., providimus..., contulimus..., nobis prius constito de ejus virtute, scientia, moribus, sufficientia & capacitate, una cum ipsarum cappellaniarum juribus & pertinentiis suisque honoribus & oneribus, obventionibus & prerogativis..., investivimus ... regimenque & administrationem in spiritualibus & temporalibus commisimus, mandantes ... primo clerico, prebitero vel notario super hoc requisito quathenus ipsum d. Dymberton in realem & corporalem possessionem ... ponat & inducat..., prestito tamen prius juramento.... De quibus.... Actum & datum Valentie, in domo habitationis nostre, anno Domini millo quingentesimo quinquagesimo sexto ab Incarnatione sumpto & die sexta mensis februarii, testibus present. Johanne de Salignon, scutissero, dom. Jacobo Nogeri, notario, & Jacobo Serpeilhe, ad hec vocatis. De mandato dicti B.S. vicarii generalis, sigillo Barth. Salignion vic. MARQUETI piec.

[A] Original de 18 lig., sceau sur papier.

LXXXIII.

5 février 1618.

PAVLVS-PaPa-V-

(Au dos.) Dilectis filiis Lugdunensi ac Valentinen. et Grationopolitan. officialibus et eorum cuilibet [A].

DILECTI filii, salutem & apostolicam benedictionem. Exponi nobis nuper fecit dilectus filius syndicus dilectorum filiorum capituli & canonicorum secularis & collegiate ecclesie Sancti Petri du Bourg les Valence vulgo nuncupate, prope & extra muros Valentinen., quod ad dictos capitulum & canonicos ex privilegio apostolico, in cujus possessione ipsi ab immemorabili tempore reperiuntur, spectat & pertinet punire & corrigere sacerdotes & clericos delinquentes dicte ecclesie usque ad interdicti sententiam & beneficiorum suorum substractionem seu privationem, omni appellatione remota, & ad eum effectum habent certum & peculiarem judicem capitularem pro causis inter & contra sacerdotes & clericos predict. vertentibus & movendis, & nihilominus cum antea dilectus filius Raimundus Benoist, presbiter beneficiatus dicte ecclesie ob diversos graves per cum commissos excessus, juxta decretum dicti judicis capitularis, personaliter apprehensus & carceribus mancipatus extitisset, & a personali apprehensione & carceratione hujusmodi ante latam diffinitivam sententiam ad venerabilem fratrem archiepiscopum Viennensem sive dilectum filium ejus curie metropolitane officialem appellasset, idem archiepiscopus sive officialis in causa hujdi nulliter & de facto procedens ac appellationem dicti Raimundi in prejudicium privilegiorum dicte ecclesie admittens, Raimundum predict. ad se conduci & acta cause penes se asportari debere declaravit per ejus decretum diffinitivum, a quo decreto per dict. exponentem ad Sedem apostolicam appellato, causam appellationis sue hujdi venti fratri episcopo Tricastrinen. committi obtinuit; qui quidem episcopus Tricastrinen. in causa hujdi perperam similiter procedens, super petita per dict. exponentem Raimundi predicti ad dict. judicem capitularem remissione proferenda desuper sententia sua pronunciare recursavit, testesque ad se conducendos esse & in negotio principali procedendum declaravit, per ejus decretum gravamen per diffinitivam irreparabile exponenti & capitulo ac canonicis predict. eorumque dicto privilegio inferens: quare pro parte dicti exponentis ad Sedem apostolicam intra ultima, ut ipse afferit, tempora appellatum & de nullitate dictum extitit, nobisque humiliter supplicatum ut ei in premissis de opportuno juris remedio subvenire paterna sollicitudine curaremus. Nos igitur, unicuique justitiam ut decet ministrari cupientes ipsumque exponentem a quibusvis excommunicationis, suspensionis, interdicti aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris & penis ... ad effectum presentium duntaxat consequendum harum serie absolventes & absolutum fore censentes, hujdi supplicationibus inclinati, discretioni vestre, cum sicut idem exponens afferit venles fratres archiepiscopus Lugdunen. & Valentinen. ac Grationopolitan. episcopi ex ordinariis vicinioribus illarum partium existant, per presentes comittimus & mandamus, quatenus vos vel duo aut unus vestrum vocatis ad id qui fuerint evocandi, causam ... appellationis... hujdi ac nullitatis ... ex tribus necnon attentatorum & innovatorum... etiam summarie ... auctoritate nostra audiatis, cognoscatis fineque debito terminetis & decidatis...: non obstantibus.... Datum Rome, apud Sanctam Mariam Majorem, sub annulo Piscatoris, die quinta februarii, MDC.XVIIJ, pontificatus nostri anno tertiodecimo.

C. DE SERRES.

[A] Original parch. de 20 lig.; près du sceau: Ambrosius Desgranges, bancarius Lugduni commorans, expediri curavit.

LXXXIV.

16 janvier 1699.

[Délibération concernant l'obligation de chanter une messe de mort pour chagun de messieurs le prieur et chanoines de St Pierre du Bourg les Valence à leur deceds par les religieux de l'ordre du Mineurs conventuels de St François de Valence.[A]

LES tres illustres seigneurs comtes de Crussol, fondateurs de ce convent de Valence des Frères Mineurs conventuels de St François, ayant de tous tems accordé aux religieux dudit convent la franchise pour passer le Rhosne au port de ladite ville, comme il conste par plusieurs de leurs concessions, & en dernier lieu tres haut & puissant Seigneur Jean Charle de Crussol, duc d'Uzes, premier pair de France, prince de Soyon, comte de Crussol, etc., ayant confirmé par lettres patentes du 4e du courant tous les privileges, immunites & donnations accordees par ses predecesseurs auxdits religieux, & en particulier la franchise au passage dudit port pour un tiers luy appartenant; & à sa prière messrs les prieur & chanoines de la venerable eglise collégiale de St Pierre du Bourg lesd. Valence, par deliberation capitulaire du 10e jour du courant, ayant eu la bonté d'accorder aux religieux dudit convent la franchise du passage audit port pour les deux tiers d'iceluy qui leur appartiennent, aux conditions que les religieux qui sont de present & qui seront à l'advenir audit convent chanteront une messe de mort apres le deceds de chacun des sieurs prieur & chanoines dudit chapitre & cela à perpétuité. A cett'effet, nous freres Jean Baptiste de Beaux, conseiller du Roy, docteur & premier professeur royal en ste theologie en l'Université de ladite ville, ministre provincial & commissaire general de la province de St Bonaventure dudit ordre, Athanase Garnier, aussy docteur en theologie, exprovincial & gardien dudit convent, Louis Antoine Jearry, de meme docteur en ste theologie, lecteur en ladite Université aux fins de l'aggregation & diffiniteur temporel de ladite province, Jean Lambert du Valtier, Antoine Augier & Antoine Rey, sindic dudit convent, tous prestres & religieux composant la communauté d'iceluy soubsignes, capitulairement assembles à la manière accoustumëe, pour marquer nostre recconnoissance auxdits sieurs prieur & chanoines dudit chapitre St Pierre du Bourg lesd. Valence, nous serions obligés & nos successeurs audit convent, comme par ces presentes nous nous obligeons de chanter à perpetuité apres le deceds de chacun desdits prieur & chanoines presents & advenir une messe de mort pour le repos de son ame. Et nous, susdit provincial & commissaire general, avons confirmé de nostre authorité la presente deliberation & commendé en vertu de ste obbeissence aux gardiens & superieurs qui se trouveront audit convent de la faire executer selon sa teneur, & au sacristain de faire inserer à la Table des fondations dudit convent la susdite obligation de chanter ladite messe; avons de plus ordonné au chancelier de nostredit convent de faire un extrait de ladite deliberation pour estre remis aux archives dudit chapitre St Pierre du Bourg lesd. Valence. Fait & deliberé audit Valence, dans le chapitre dudit convent, le dix septième janvier mil six cent quatre vingt dix neuf. Fr. Jean Baptiste de Beaux, provincial & comre general, F. Ath. Garnier, exproial & gardien, Fre Loüis Ant. Jearry, diffr temp., Fre Jean du Lambert du Valtier, Fre Ant. Augier, Fre Antoine Rey, sindic.

[A] «Extrait du livre des deliberations du convent des Freres Mineurs conventuels de St François de Valence par moi soubsigné chancelier, Fre Loüis Antoine Jearry», avec légalisation de «fre Jean Bapt. de Beaux, ministre provincial & commissaire general.»

CHARTVLARII

SANCTI PETRI DE BVRGO VALENTIAE.

Finis.

INDEX ALPHABETICVS PERSONARVM, LOCORVM, RERVM.

[Les chiffres renvoient aux pages du volume; la lettre n indique une note. Le signe -- supplée à la répétition du mot principal de l'article, & cet autre - à celle des lettres identiques d'une variante].

- A[INARDUS], prior Silvæ Benedictæ, 43.

- AAUGIS (Willelmus), testis, 9.

- Abbatia, territorium, 74.

- --Accensatio, 90.

- --Concession à cens [Duc. I. 42 a].

- ACHARDI (Stephanus), 110.

- Acquestus, 163.

- --Placement d'argent hypothécaire [Duc. I. 58 c].

- Acra muri, 134.

- --Acre [Duc. I. 59 c]

- Adcensare, 129.

- --Prendre à cens [Duc. I. 71 a].

- ADEMART (Petrus), frater, 24.

- Adjornare, 102, 113.

- --Ajourner [Duc. I. 77 c].

- Adventus Domini, 159.

- --L'Avent.

- AGARCELLI (Guillermus), canon., 153.

- AGNES, uxor Gir. Bastet, 9.

- Ai (Ar. de), 12.

- --(Hugo d'), 12.

- --(Pontius d'), 24.

- --St-Romain-d'Ay, c. de Satillieu (Ard.)

- Aionis (turris d'), 23 n.--A Valence.

- Aiserant (Joannes d'), 24.

- ALAMANNI (Ademarus), 33.

- --(Arbertus), 66, 67.

- --(Odo), 66, 67.

- ALASIA, uxor Joan. Baratonis, 108.

- ALBERTINI (Guillelmus), 117.

- Aleisa (Villelmus d'), 22. = Alexiano.

- Alesio (de), 71.

- --Allex, c. de Crest-Nord (Dr.)

- ALEXANDER, papa [II 1061-1073], 6 n, 21.

- --[IV 1254-1261], 78.

- Alexiano (archipresbyter de), 74.

- --(Chabertus de), 61, 95.

- --(Po. de), 46, 48.

- --(Willelmus de), 9, 31, 46.

- --Alixan, c. du Bourg-de-Péage (Dr.)

- Alocare, 163.

- --Placer (cf. Duc. I. 190 a).

- Altovilari (Pontius de), 103, 130, 147, 150.

- --Arvillard, c. de La Rochette (Sav.)

- Ameillan (Bertrandus d'), 24.

- AMIDONIS (Stephanus), notar, 101.

- Amplastrum, 115. = Emplastrum.

- Ancha, 118 n.

- Andaloc, A-osc, A-co (Pontius d', de), 24, 31, 33.

- ANDREE (si) festum, 65, 74, 76.

- ANDREÆ (Petrus), sabater., 114, 115.

- ANDREVONA, uxor Jac. de Augusta, 108.

- Aniciensis decanus, 51, 52, 53.

- --Le Puy (Haute-Loire).

- Anniversarium, 44, 47, 48, 62, 67, 82, 104.

- --Service anniversaire [Duc. I. 263 b]

- Annuale, 83.

- --Item [Duc. I. 265 c].

- Antiochenus patriarcha, 18.

- --Antioche (Syrie).

- Ao (Pontius), testis, 70.

- APOLLINARIS (si) festum, 23, 58, 79, 80, 130, 175.

- --5 octobre.

- Apostoli, 134, 135.

- --Lettres d'appel [Duc. I. 322].

- AQUINUS, canonicus Valentin., 68.

- Arcs, Arcus (molendinum d', ad), 16, 23, 42.

- Argento (Joannes de), 152, 153, 165.

- ARMANDI (Guillelmus), presb., 106, 112.

- ARNALDI, A-AUDI (Durandus), 118.

- --(Willelmus), 33, 36, 38, 42, 43, 48, 61.

- ARNALDUS, præpositus Valentin., 18.

- ARNULPHI (Bertrandus), 100, 103, 126, 131, 147.

- Arrendator, 137.

- --Fermier [Duc. I. 412 b].

- Arreragium, 155.

- --Arrérages [Duc. I. 413 a].

- Arrestare, 101, 123, 130, 138.

- --Arrêter [Duc. I. 413 a].

- Ars (calcata d'), 58.

- Ascensacio, 85, 86, 87.

- --Concestion à cens [Duc. I. 427 a].

- Ascensare, 87, 108.

- --Donner à cens [Duc. I. 426 c].

- Ascensio Domini, 23, 71.

- --L'Ascension.

- Asinata vini, 41.

- --Charge d'âne [Duc. I. 432 b].

- Auctorizare, 24, 43, 172.

- --Confirmer [Duc. I. 480 a].

- AUDETA, filia Mich. de Portu, 72.

- AUGIER (Antoine), frère, 181.

- AUGO, AUJO, procurator, 86, 87.

- Auguila (Jacobus de), 108.

- --Aouste. c. de Crest-Nord (Dr.)

- Aula bassa, 155.

- --episcopalis, 139.

- --magna, 148.

- --pontificalis, 31, 46, 50.

- AURIOLS (Pontius), clericus, 24.

- AURIOLUS, testis, 73.

- AUSEL (Guigo), testis, 48.

- Avena censualis, 15, 26, 41, 58.

- Avinione (dat.), 126.

- --Avignon.

- Avoyanum (mansus apud), 16 n, 42.

- --Aygagium, 129, 130.

- --Canal.

- Aymoneto (Joannes de), 128.

- AYNARDI (Lantelmus), 97.

- B[ERNARDUS], archiepiscopus Ebredunensis [1213-1235], 4 n, 20, 27.

- Badellus, 98, 103, 117.

- --Huissier [Duc. I. 533 a].

- BADOLA (Humbertus), 24.

- Bajulatio, 15.

- --Impôt [Duc. I. 545 c].

- BAJULI (Joannes), 107.

- Bajulia, 79, 166.

- --[Duc. I. 544 c].

- Bajulus, 3 n, 35, 38, 45, 48, 154.

- --[Duc. I. 542].

- Balborum tenenientum, 15.

- Balfre (Galbertus de), 9.

- --Boffres, c. de Vernoux (Ard.)

- Balma (Humbertus de la), 24.

- --(Joannes de), 112, 113.

- --(Lantelmus de), 87.

- --La Baume ... (Dr.)

- Balmis (Joannes de), 168, 171.

- --Les Baumes, c.e de Guilherand (Ard.)

- Banasia, 118.

- --Banne [Duc. I. 558 c].

- Bannum vini, 20, 26, 42, 154.

- --(Duc. I. 569 c).

- BARATONIS (Joannes), 108.

- --(Richardus), 122, 124, 125.

- BARDENERII (Petrus), 176.

- BARLEANE (Jehan), 127, 128.

- BARNARDI (Guigo), testis, 43.

- Barrale vini, 15.

- --Baril (Duc. I. 605 a).

- BARTHOLOMÆUS, bajulus Valent., 36, 50, 67.

- Basiliense concilium, 157, 161.

- --Bâle.

- BASTET, B-TI, B-TZ (Amedeus), præpositus Valentinus, 100.

- --(Geraldus, Gir-s, G-ardus, G-audus), 8 n, 9, 63, 65, 66, 68, 69, 70, 72, 73, 137, 138, 141, 145, 147.

- --(G[uido]), abbas Si Felicis Valentiæ, 92.

- BASTETUS, filius Gir. Basteti, 69, 70.

- BATILHIONIS (Stephanus), 147.

- Bayllivus regius, 122.

- --Bailli.

- Bealeria, 129, 130.

- --Fossé [Duc. I. 632 b].

- Beaux (Jean-Baptiste de), 180, 181, 182.

- Bellicensis (Hugo), mag., 36, 38.

- Bello Castro (Joannes de), 71, 130, 173.

- --(Maretus de), 147, 152.

- --Beauchastel, c. de La Voulte (Ard.)

- Bellomonte (Glaudius de), 135, 136.

- --(Willelmus de), 36, 42.

- --Beaumont, c. de Valence, (Dr.)

- Bello Regardo, Belregart, B-guart (Barnardus, Ber-s de), 30 n, 31, 32, 33, 38, 39, 44, 45, 48, 49, 63.

- --(Galbertus de), 62.

- --(Humbertus de), 22, 46, 48.

- --(Petrus de), 61.

- --(W. de), 31, 62.

- --Beauregard, c.e de St-Péray (Ard.)

- BENOIST (Raimundus), 178, 179.

- Beranis (Franciscus de), prior Si Petri de B., 173.

- BERBIERII (Durantus), 79, 80.

- BERENGARII (Willelmus), 24, 36, 38.

- BERENGARIUS, canonicus, 77, 93.

- Bergomasio, B-ssio (Joannes de), 144, 148.

- BERGOYN (Joannes), 108.

- --(Matthæus), 109.

- BERINS (Matthæus), 105.

- Berlaut (Guigo de), 103.

- BERNARDI (Guigo), 36.

- --(Marcellinus), 176.

- --(Petrus), 140, 142, 144, 148.

- --(Vitalis), 125.

- BERNARDUS, episcopus Valentinus, 18 n.

- --, mariscalcus, 38.

- --, patriarcha Antiochenus, 18 n.

- --, prior Si Petri de B., 95.

- BEROARDI (Petrus), 113, 115, 116, 120.

- Bersenay (Aymo de), 103.

- --Bessenay, c. de L'Arbresle (Rhône).

- BERTRANDUS, electus, episcopus Diensis, 60 n, 63.

- BESSONIS (Penardus. Pern-s), 114, 115.

- Bizeroux (pratum de), 175.

- Bladum, 166.

- --Blé [Duc. I. 695 a].

- BLANCHINUS, frater Hospitalis, 24.

- Bocey, curia regia, 122, 139.

- --B-yium (ap.), 125.

- --Bocieux-le-Roi, a. de Tournon (Ard.)

- Bolzanis (Bo. de), 12.

- Bona Femina, testatrix, 81, 82.

- BONTHOSI (Franciscus), 103.

- Bordonus argenteus, 165.

- --[Duc. I. 731 c].

- BORELLI (Matthæus), notar., 144.

- BOREYA (Joannes), testis, 71.

- BORSSERII (Petrus), 141.

- Bosanis (Petrus de), 119, 120.

- --Bosas, c. de St.-Félicien (Ard.)

- Bosco (Joannes de), 124.

- Boso, testis, 9.

- --vicarius, 42.

- BOSONI (Petrus), clericus, 24.

- Bossa, 118 n.

- BOVERII (Anthonius), 122, 124, 125.

- BOVINI, B-NZ (Andreas), 85, 86, 87, 88.

- BOZONIS domus, 58.

- BOZONUS, vicarius, 16.

- Breissiaco [.... de ?], sacrista Si Felicis, 77.

- --Bressieux, c. de St-Étienne-de-St-Geoirs (Is.)

- Brissiaco (Petrus de), 67.

- --Ibid.

- Broissac, B-se (Durantonus, D-tus de), 117.

- BRUIFEIRA (Joannes), 48.

- Bruneta (tunica de), 83.

- --nigra (clamis de), 83.

- --Étoffe teinte [Duc. I. 788 a],

- BRUNI (Bartholomæus), 128, 130, 131.

- --(Joannes), 108.

- --(Stephanus), 107.

- Brunis (Perononus, Petrus de), 117.

- BUETETI (Stephanus), 140.

- Burgo (Boso, Bozo de), 20, 42.

- --(Chatbertus de), 36, 38.

- --(conrearius de), 98, 102.

- --(macellum de), 28.

- --(mandamentum de), 109, 112, 118, 130, 175.

- --(parrochia de), 160.

- --(portus de), 8, 11, 30, 32, 33, 34, 35, 37, 39, 44, 35, 47, 48, 63, 64, 141.

- (--inferior de), 49, 50, 72.

- --(prior de), 3 n, 25, 40.

- --(prioratus de), pas..

- (--novus de), 114.

- --(syndici de), 153.

- --(vicarius de), 92, 93.

- --B-gum (actum ap.), 38, 112, 130.

- --(infra & extra), 41, 42.

- --Cf. Si Petri de B.

- --Le Bourg lès Valence (Dr.)

- Burgondii (curia delphinalis), 139.

- --Bourgoin, a. de La Tour-du-Piu (Is.)

- BURLETI (Joannes), 128.

- BUVARDI. BUVHARDI (Stephanus), 133, 135.

- Cabannaria, 41.

- --[Duc. II. 7 a].

- Cabeoli curia delphinalis, 139.

- --notarius, 173.

- --Chabeuil, a. de Valence (Dr.)

- Cacobus de hero, 118.

- --Marmite (Duc. II. 13 c).

- Cadrus, 165.--Angle [DUC. II. 15 c].

- CAIANI (Guillelmus), 147.

- Calcatum, 58 n.

- --[Duc. II. 24 b].

- Camera, 33, 38, 70.

- --apostolica d. papæ, 139.

- --bassa paramenti, 141.

- --inferior, 62.

- --episcopi, 38.

- --de turre, 36, 39.

- --superior de turre, 48.

- --vicarii, 63.

- Cameracensis dioecesis, 128.

- --Cambrai.

- Camerarius episcopi, 121.

- --[Duc. II. 53 a].

- Camisa, 112.

- --Chemise [Duc.. II. 56 a].

- Campana grossa, 170.

- --Pauli & Andreæ., 175.

- --Cloche [Duc. II., 59 b].

- Campanile ecclesiæ Burgi, 130.

- --Clocher [Duc. II. 61 c].

- Candela, 15, 26, 41.

- --[Duc. II. 87].

- Canonia, 95.

- --Canonicat [Duc. II. 105 b].

- Canonicatus, 160.

- --Item.

- Capa, 158, 162.

- --Chape [Duc. II. 118].

- Capiscolius, 3.

- --[cf. Duc., 11, 165 b].

- Capitulariter, 171.

- --[Duc. II. 149 b].

- Capo, 15, 159.

- --Chapon [Duc. II. 161 b].

- Cappellania, 176.

- --[cf. Duc. II. 130 c].

- Capsana, 114.

- --Ouverture supérieure du vêtement de dessus [Duc. II. 155 c].

- Capucium, 162.

- --Capuchon [Duc. II. 166].

- Carcusculis (terra in), 82.

- --(vinea de), 83.

- Careria, Carr-a, 41, 42, 82.

- --Rue [Duc. II. 199 b].

- Carratonus, C-ret-s, 150.

- --Sorte de barque.

- Carreria (Petrus de), 152.

- Carta, passim.

- --Charte.

- Carta frumenti, vini, 67.

- --Quarte [Duc. II. 205 b].

- Cartairo, 38.

- --Quarteron.

- Cartoleto (de), 109.

- --Cartelet, rue à Valence.

- Cartalis, 106.

- --Mesure [Duc. II. 206 a].

- Carto, 35.

- --Quarteron [Duc. II. 209 a].

- Cartolarium Si Petri de Burgo, 4, 18.

- Cartus grossi, 174.

- --Quart de gros.

- Casale, 15, 41, 82.

- --[Duc. II. 212].

- Casamentum, 4.

- --Habitation [Duc. II. 213 a].

- CASEDEI (Anthonius), 139.

- Cassia ferri, 118.

- --Caisse [Duc. II. 220 a].

- Casta (Joannes de), 147. = Chasta.

- Castro Boc, Bucco, Buco (Ademarus de), 46.

- --(Ar. de), 9, 12.

- --(Humber. de), 12.

- --(P. & W. de), 67.

- --Châteaubourg, c. de St-Péray (Ard.)

- Castri Duppli prior, 62.

- --Château-double, c. de Chabeuil (Dr.)

- Castro Novo (Guienisius & Humber. de), 12.

- --C-rum Novum ad rippam Ysseræ, Isaræ, Yseræ, 27, 106, 107, 117, 128.

- --Châteauneuf-d'Isère, c. du Bourg-de-Péage (Dr.)

- Cautelam (absolutio ad), 53 n.

- Cedula papirea, 125, 142.

- --[Duc. II. 263 c].

- CELLARARII. C-RERS, C-LERARII. C-IUS (A.), 48.

- --(Ademarus), 70, 73.

- --(Petrus), 24, 33, 42, 46, 48.

- --(Willelmus), 24, 38, 42, 46, 48, 61.

- Cellararius, 3 n.

- --[Duc. II. 267 b].

- Censa, 95.

- --Cens [Duc. II. 272 c].

- CERCLERII (Humbertus), 109.

- Cerimonia, 156.

- --[Duc. II. 288 c].

- Chabanaria, 80. C-neria, 58.

- --[Duc. II. 7 a].

- Chabannis (Petrus de), 83.

- --Chavannes, c. de St-Donat (Dr.)

- CHABASSII. C-ATII (Giraudus), 141, 147.

- CHABOTI (Anthonius), 135.

- Chabreriis (Durandus de), 155.

- Chafac, C-al (Guillelmus de), 87.

- --Le Chaffal, c. de Chabeuil (Dr.)

- CHAIS (Petrus), canonicus, 85, 86.

- Chaissa (Petrus de), 24, 31.

- CHALAMELLI (Petrus), 133.

- Chalm (pasquers de la), 81.

- Chalvet (mons), 118.

- CHAMARLENCS (W[illelmus]), 46.

- CHAMBONI (Laurentius) de Stella, 173.

- CHAMBONIS (Petrus), canonicus, 103.

- CHAMPELLI (Andreas), 26, 119, 120.

- --(Anthonius), 135.

- --(Durandus), prior secular. Si Petri de B., 71.

- --(Petrus), 147.

- CHANAYS (Joannes), canonicus, 103.

- Chanena ferri, 118.

- --Chaîne.

- CHAPAIRON (W[illelmus]), 70.

- CHAPUS (Juvenis), 85, 86, 87, 88.

- CHAPUSIUS, macellarius, 92.

- Charentygia (Joannes de), 173.

- Chargia, 138, 149.

- --Charge [Duc. II. 308 b].

- Charmes (chastiel de), 127.

- --Charmes, c. de La Voulte (Ard.)

- CHARNAY (Eynardus), 131, 132, 133.

- Charpei (de), 73.

- --Charpey, c. du Bourg-de-Péage (Dr.)

- CHARPENA (Joannes), 176.

- Charsuoles (versus), 118.

- Chasta (Bertrandus de), 104.

- --(Gaufredus de), decanus Valentinus, 92.

- --(Joannes de), 104, 106.

- --Chatte, c. de St-Marcellin (Is.)

- CHASTEL (W.), capellanus, 70.

- CHASTELLI (Guillelmus), 119, 120.

- CHASTILLO (P.) vinea, 67.

- CHATBERTUS, sacerdos, 33, 35, 43.

- CHAULET (Giraldi) domus, 4.

- CHAVALHER, C-LLERII (Petrus), 114, 115.

- Chayssan, locus., 90.

- CHAYSSIORUM beneficia, 129.

- Cheveluco (Guillelmus de), 102, 103.

- CHINARDI (Petrus), mercator, 147.

- Chirosiis (in), 58.

- Chivo (Petrus de)., 24.

- Chorarius, 159.

- --Clerc [Duc. II. 334 b].

- Chorearius = Conrearius,

- CIGOTZ (Joannes), clericus, 24.

- Cimbalum, 115.

- Cimiterium Burgi, 20, 82, 111, 130, 161.

- --Hospitalis Valentiæ, 23.

- Cinnamomi uncia, 35, 38, 45, 48.

- Clairiaco. Clar-o, Cler-o, Cleyr-o (carreria publ. de), 103 (à Valenc).

- --(Guillelmus de), 87.

- --(Willelmus de), 38, 43, 46, 50, 61, 66, 73.

- --Clérieux, c. de Romans (Dr.)

- Clamor, 82, 111, 112, 160.

- --Dette [Duc. II. 374 c].

- Claperia, 90.

- --Clapier [Duc. II. 376 b].

- CLAREMONS, badellus, 98.

- Claromonte (Guillelmus de), 152.

- Clasiculum, 160.--Glas.

- Claus (lo) prebostal, 80.

- --Clos.

- Clausorius præpositi, 94.

- --Clos [Duc. II. 386 a].

- Claustrum eccesiæ de Burgo, 15, 120, 130, 152, 161.

- --Cloître [Duc. II. 386 b].

- Clausum, 4 n.

- --[Duc. II. 388 b].

- CLEMENS papa [III 1187-1191], 21 n, 24, 27.

- --[IV 1265-68], 84.

- --[VII 1378-94], 126.

- Clericulus, 162, 169.

- --Enfant de choeur [Duc. II. 395 b].

- Clochare, 170.

- --Sonner.

- Clos campanæ, 170.

- --Coup.

- COCCI (Petrus), 72.

- COELESTINUS, papa [III 1191-98], 25 n.

- Coig, Coing (territorium del), 79, 81. = Conners.

- Colomberia (Joannes de), 147, 152.

- --Colombier, c.e du Bourg-lès-Valence (Dr).

- Colongias (versus), 118.

- COLUMBUS, maritus Petronillæ, 72.

- Combouvet (versus), 118.

- Commissum (decidera in), 74 n.

- --[Duc. II. 479 b].

- Commune, 157, 161, 165, 166.

- --C-nia, 3 n, 4, 58, 60, 62, 93, 99.

- --[Duc. II. 485 a, b].

- Communia, 153, 154.

- --Octroi.

- Completorium, 60.

- --Complies [Duc. II. 499 b].

- Computare, 117, 166.

- --Rendre compte [Duc. II. 504 c].

- Computum, 117, 164, 166.

- --Compte [Duc. II. 504 c].

- Conchiis (Anthonius de), 176.

- Concilium episcopale, 131, 132.

- Condamina, 4 n.

- --[Duc. II. 516 b].

- Conductitia domus, 42.

- --familia, 22.

- Confluentis portus, 90.

- --Confoulen, c.e du Bourg-lès-Valence(Dr.)

- Confraternitatis, C-triæ domus, 16 n, 41.

- --[Duc. II. 535 a, c].

- Confrontare, 106.

- --Limiter.

- Conners, C-nier, Coogner (bosc del), 80.

- --(domus del), 79 n.

- --(terra del), 81.

- --Le Cognier, c.e d'Alixan (Dr.)

- CONRALDUS, episcopus Portuensis [1219-27], 59.

- Conrearius, Corr-s, 95, 98, 102, 103, 104, 106, 127, 109, 110, 113, 115, 116, 121, 154, 155, 161, 163.

- --Procureur [Duc. II. 618 a, b].

- Consuetudines, 6, 28, 32, 42, 60.

- Cornacio, C-az(de), 103.

- --(Joannes de), 46.

- --Cornas, c. de Saint-Péray (Ard.)

- Corporis Christi octabæ, 174.

- CORREIA (Petrus), testis, 32, 33.

- CORRIGIA (Mauricia & Petronilla), 83.

- Costa, 104.

- --Coût [Duc. II. 633 b].

- Costæ Burgi (carreria), 175.

- COSTE (Guigo), 133, 135.

- COTINI (Stephanus), notarius, 104.

- COVENENT, C-NZ, uxor P. C., 32, 33.

- COVIDATUS, testis, 36.

- Cozau (Chatbertus de), 22.

- --Coussaud, c.e d'Alixan (Dr.)

- Crest, Crista (Paganus de), 36.

- --Pe. de, 46.

- --(præpositus de), 96.

- --C-tæ Arnaudi (curia delphin.), 139.

- --Crest, a. de Die (Dr)

- Croses (hortus delz), 58.

- Cruceolo, C-ciolo, C-çol, C-colio, Crusseolio. C-lo, C-sol, C- szol, C-

- lio, Cruzol (de), 100.

- --(Aldebertus de), 34, 35, 36, 45, 46, 63, 64.

- --(bajulus de), 70.

- --(baronia de), 137, 139, 145.

- --(castellanus de), 141, 148.

- --(castrum de), 12.

- --(comtes de), 180.

- --(dominus de), 65, 125, 127, 128, 131, 132, 141, 144, 146, 148, 149, 168, 171, 172.

- --(domus de), 168, 170.

- --(Folco de), 36.

- --(Guido de), 34, 35, 49, 50, 63.

- --(Guillelmus de): vid. Willel..

- --(Jean-Charles de), 180.

- --(missa de), 174, 175.

- --(Rainaudus de), 48.

- --(Willelmus de), 9, 11 n, 16, 37, 38, 48, 49, 64, 70.

- --Crussol, c.e de St-Péray (Ard.)

- Cubsella ferri, 118,

- Cufia (Joannes de), 116.

- CUILIONIS (Petrus), testis, 152.

- Culcitra de pluma, 118.

- --Oreiller [Duc. II. 690 c].

- Cultura, 83.

- --Couverture [Duc. II. 696 b].

- Cumbis (Joannes de), 173, 174, 175.

- --Les Combes, c.e de Guilherand (Ard.)?

- Cureria Burgi, 15, 16.

- --ejus porta, 58, 92.

- Curia episcopalis, 48, 77, 87.

- --prioratus Burgi, 114, 121.

- Curialis, 99.

- --Sergent [Duc. II. 715 b].

- Curtis, 103, 106, 109.

- --hospitii episcop., 87.

- --Cour [Duc. II. 624].

- Cuveira (Ademarus de), 24.

- Cysterciensis ordo, 89, 100.

- DALMATIUS, præceptor Hospit., 24.

- Dalphinatus parlamentum, 173.

- Debatum, 137, 138.

- --Débat [Duc. II. 748 c].

- Decima, 15, 23, 27, 41, 58, 61, 75, 78.

- --agnorum, 76, 77, 160.

- --Dîme [Duc. II. 758],

- Decimaria, 76, 77.

- --[Duc. II. 761 a].

- Dei Adjutorlo, Deiaj-o (Eustachius de), 81.

- --(Guillelmus de), 108.

- --(Petrus de), 73, 87, 88.

- --Divajeu, c. de Crest-Sud (Dr.)

- DEI FECIT (Eynardus), 103.

- --(Petrus), 144.

- Deliberare, 102.

- --Livrer [Duc. II. 787 a].

- DEODATUS, officialis Valent., 86.

- Desamparare, 171.

- --[Duc. II. 813 b].

- DESIDERII (Joannes), 112, 113.

- --(Petrus), 24.

- Devestire (se), 106.

- --[Duc. II. 827 a].

- Devisium, 4 n.

- --[cf. Duc. II. 826 c].

- Diensis canonicus, 96, 98, 99.

- --civitas, 144.

- --comes: Joannes de Pictavia.

- --comitatus, 71.

- --dioecesis, 78, 149.

- --electus, 60.

- --episcopatus, 71.

- --episcopus, 63, 99, 176: Joan. de Pictav..

- --officialis, 78.

- --Die (Dr.)

- Dievûjua. = Dei Adjutorio.

- Dimissoria littera, 161.

- --[Duc. II. 861 a].

- DIEDER (B.) vinca, 67.

- Disisia (Joannes de), 108, 109.

- Diviso (in), locus, 112.

- Doctor decretorum, 153, 155.

- --legum, 147, 173.

- Dominium, 8, 15, 16, 20, 23, 34, 37, 38, 41, 42, 45, 46, 48, 58, 61, 63, 64, 65, 68, 69, 74, 75, 106, 109, 171.

- --directum, 79, 166, 175.

- --[DUC. II. 916 c].

- Domus episcopalis, 43, 100.

- DONNOS & filii, donatores, 41.

- DORERII (Perononus) Burgi, 153.

- Droe (abbas de), 52 n.

- --(Haute-Loire).

- Druestal, D-llo (Humbertus de), 38, 48.

- --Durtail, c. de Saint-Romain-de-Lerp (Ard.)

- Dumaynium, 122.

- --Domaine.

- DURANDI (Joannes), 113, 131, 135, 136.

- DURNASII (Conradus, Perrinus), 102.

- DYMBERTON, D-TUS (Encmundus), 177.

- Ebdomadarius, Ededmaderius, 159, 174, 175.

- --(cf. DUC. III. 638 c).

- Ebredunensis archiepiscopus: B.

- --Embrun (Hautes-Alpes).

- EDELONIS (Glaudius), 176.

- ELDENO, canonicus Valentinus, 22.

- Elevare clericos in choro, 3.

- ELOYSSERDI (Jacobus), conrear., 103.

- Emendum, 20, 42.

- Emologare, 91, 93, 94, 144, 152.

- --[DUC. III. 40 c].

- Emulimentum, 165.

- --Emolument.

- Enclausa, 58.

- --Ecluse.

- Epifardus, 135, 136, 162, 163.

- --Clerc.

- Erbes (Willelmus d'), 38.

- --Herbeys, c. de Grenoble (Is.).

- ERVIS (Guiguo), testis, 70.

- Esclausas (fossatum de las), 94.

- Estra episcopalis, 58 n.

- --[DUC. III. 108 c].

- EUGENIUS, papa [IV 1431-47], 141, 147.

- EUSTORGII (Willelmus), 9.

- Evangelia (SS.), 70, 114, 117, 158, 162, 172.

- Expletum, 134.

- --[DUC. III. 162 b].

- Extortio, 124. (DUC. III. 170 c).

- Eyminata siliginis, 58.

- --Hémine.

- EYNARDI (Lantelmus), correarius, 99.

- FABRI (Anthonius), 176, 177.

- --(Aubertus), 173.

- --(Guillelmus), 130.

- --(Stephanus), 129.

- Fabrica ecclesiæ, 60.

- --[DUC. III. 175 c].

- Fabrica (Joannes de), 155.

- Fagno = Fayno.

- FALAVEL (Petrus), 114.

- FALCO, episcopus Valentinus [1187-1200], 20 n, 22, 24, 30, 39, 132, 137, 138, 142, 146.

- --, prior Si Petri de B., 9, 11.

- FALCONIS (Anthonius), 124.

- FALQUETI (Petrus), notarius, 95.

- Falsitas litterarum apost., 55, 57, 101.

- Famionis (Jacobus de), 136.

- FAYA (Petrus), notarius, 125.

- Fayno (Bertonus de), 113, 117.

- --(Guillelmus de), 122, 125.

- Feodatarius, 26.

- --Feudataire.

- Feodum, 26.

- --Fief [DUC. III. 275 c].

- FERLAI (Arnaudus), testis, 48.

- FERRALHONIS (Joannes), 129, 130, 155.

- Ferrateriæ (vicus) Valentiæ, 16 n.

- FERRERA (Joannes), 113.

- FEU (Jehan du), sergent, 127, 128.

- Feuda canonicorum, 4.

- Feudalis res, 140.

- Feudatarius, F-dot-s, 20, 42, 43.

- --Vassal [DUC. III. 274 a].

- FEYSSEYRII (Jacobus), 175.

- FINELLI (Joannes), piscator, 133.

- Flamine sorti (clamis & supertunicale de), 83.

- Flasata, Flassata, 83, 111, 112, 118.

- --Couverture piquée [DUC. III. 319 a].

- Florenus, 109, 154, 155, 138, 163, 170, 171, 174, 175.

- --[DUC. III. 324 c].

- FOCHERII (Berthonus), consil., 153.

- Fonte Malo (Joannes de), 46.

- Fornellum, 38.

- --Chambre voûtée [DUC. III. 371 a].

- FORNETI (Petrus), piscator, 133.

- FORONIS (Gonetus), clericus, 135.

- Fossata Burgi, 41, 50, 58, 92, 93, 94.

- FRAGNONIS, F-GUENIS (Joannes), 112, 113.

- Franciæ, F-corum regnum, 122, 123, 132.

- --rex, 109, 122, 127, 128, 168, 173.

- --France.

- FRANCONIS (Joannetus), 106.

- Francus auri, 124.

- --[Duc. III. 393 c].

- Fratrum Minorum Valentiæ conventus [fondé en 1248], 172, 180.

- Fraxino (Humbertus de), 128.

- --Fresnes-sur-Escaut (Nord).

- Fraysse (Arnaudus del), 87.

- --Le Fraisse, c.e de Grane (Dr.).

- FREIDEIRA (Guigo), testis, 48.

- Fueno (Joannes de), 136.

- Furca, 97, 98, 99.

- --Gibet [Duc. III. 438].

- Furnus, 58.

- --abbatis, 20.

- --ecclesiæ, 15.

- --novum Si Felicis, 108.

- Fusaria Burgi, 152.

- --[Duc. III. 445 a].

- G., decanus Valentiæ [1261], 79.

- Gado (Petrus de), 71.

- GALATEI (Joannes), feudot., 42.

- GALBERTI (Petrus), 96, 99,

- GALE (Anthonius), notarius, 133.

- GARCINA, mater Saziæ, 47.

- Gardacorcium, 122.

- --[cf. Duc. III. 480 a].

- GARINI (Humbertus), præpositus & officialis Valentinus, 128.

- GARNERII mansus, 61, 106.

- --(Petrus), magister Valentinen., 24.

- GARNIER (Athanase), frère, 181.

- Gatgeria, 4 n, 35, 38, 42.

- --[Duc. III. 493 b]

- GAUDILHONIS (Jaquetus), 135, 136.

- GAUTERII (Petrus), notar., 140, 148.

- Gavaisano (Giraldus de), 24.

- Gebennæ (Martinus), subprior Lyoncelli, 90.

- --G-nensis dioecesis, 103, 106.

- --Genève (Suisse).

- Genasio (Hugo de), decanus Valentiæ [1405-29], 130, 155.

- --(Joannes de), 144, 147.

- --(Ludovicus de), 147.

- --(Raynaudus de), 173.

- --Genas, c. de Meyzieux (Is.)

- GENTIO, præpositus Valentiæ, 18.

- GERALDUS, episcopus Valentiæ [1220-27], 57 n.

- --, filius A. de Crucolio, 35.

- Gilloscho (Bonetus de), 38.

- --Gilhoc, c. de La Mastre (Ard.)

- GIRARDI (Joannis) vinea, 106.

- GIRBERNZ (Pe[trus]), testis, 46.

- GIRBERTUS, 42, 43, 46, 48, 50, 61.

- GLADUZ, GLAUDUS (Joannes), 16, 41.

- Glandeve (Peyrotus de), 175.

- GONTARDUS, episcopus Valentiæ [1063-1100?], 6 n, 18.

- Graduatus, 163.

- --[Duc. III. 546 b].

- Grana (W. de), 48.

- --Grane, c. de Crest-Sud (Dr.)

- Granerium, 166.

- --[Duc. III. 554 a].

- Grangia, 48.

- --[Duc. III. 553].

- Gratianopolis (curia major consistorii delphin.), 139.

- --episcopus, 179.

- --officialis, 178.

- --Grenoble (Is.)

- GROSSA, uxor A. Alamanni, 66, 67.

- GROSSETA, G-SONA, uxor P.F., 114, 116.

- GUALBERT (W.), miles, 70.

- GUARNERII (Juvenis), 33.

- Guerpire, 69.

- --Se déssaisir [Duc. III. 584 b].

- Guerra, 9, 12.

- --Guerre [Duc. III. 585 c].

- GUICHARDONUS, clericus, 70.

- GUIDONIS (Poncius), 101.

- --(Will.), 24.

- GUIGO, episcopus Valentiæ [1016-25], 18 n.

- --prior Si Petri de B., 13, 25, 41.

- Guillaran (grangia a), 48.

- --Guilherand, c. de St-Péray (Ard.)

- GUILLELMUS, episcopus Valentiæ [de Roussillon, 1297-1331], 105.

- --, præpositi Valentiæ, 18.

- --, officialis Valent., 85.

- Habituatus, 163, 169.

- --[Duc. III. 608 c].

- Helemosinaria (domus pauperum) Si Petri de Burgo, 16 n, 28, 42, 48, 58, 107, 167.

- HEUSTACHIUS, episcopus Valentiæ [1107-1141], 18 n.

- ---præpositus Valentiæ & abbas Si Petri de B., 15, 16, 19, 20, 40, 41, 42, 58.

- Homagium, 92.

- --[Duc. III. 678].

- HONORIUS, papa [III 1216-27], 50, 52, 53, 54, 55, 56, 57.

- Hospitalis [Burgi], 165.

- --pontis [Rhodani], 45 n, 48.

- --Bi Antonii de Burgo, 112.

- --Si Jacobi Valentiæ, 83.

- --Bæ Mariæ de Burgo, 111.

- --Si Sepulcri capellanus, cimiterium, domus, fratres, 22

- n, 23, 24.

- Hugone (Aymo de), 172.

- HUGONIS (Joannes), presb., 108.

- HUMBERTUS, archiepiscopus Viennensis [1206-1215], 43 n.

- --, episcopus Valentiæ (I), 18 n. (II), 36 n, 38, 39, 40, 43, 46, 48, 49, 102.

- --, procurator Burgi, 38.

- --, testis, 33, 43.

- Iconomus, 172.

- --[DUC. III. 750 b].

- Imperium, 123, 132.

- --L'Empire.

- Imperium merum, 96, 97, 99.

- --mixtum, 99.

- --[DUC. III. 774 b].

- Implastrum, 114.

- --Emplâtre [DUC. III. 777 b].

- Incarnati Verbi annus, 24.

- Incarnatio Domini, 9, 13, 28, 31, 33, 39, 48, 67, 75, 82, 103, 105, 108, 122, 125, 128, 129, 132, 135, 136, 140, 147, 168, 173, 177.

- Incuratus, III.

- --Curé [DUC. III. 805 b].

- Indecizus, 141.

- --Non jugé.

- Indictum, 153, 154, 155.

- --Taxe [DUC. III. 812 a].

- INNOCENTIUS papa [III], 40.

- Inpetitor, 79.

- --Adversaire.

- Inquesta, 115, 116, 125, 144, 149.

- --Enquête [DUC. III. 843 b].

- Inquestare, 151.

- --[DUC. III. 843 c].

- Installare, 93, 158.

- --Installer [DUC. III. 853 c].

- Interticium s. fascis cerea, 169.

- --Torche [DUC. III. 876 a].

- Intitulare, 134.

- --Accuser.

- Intrata. vini, 153, 154.

- --Droit d'entrée [DUC. III. 878 a].

- Introgium, 166.

- --[DUC. III. 859 a].

- Inventarium, 117, 163, 165.

- --[DUC. III. 882, Io].

- Investire, 106, 177.

- --[DUC. III. 883, 2o].

- Iretribucio, 14. = Retributio.

- Isara, 107.

- --L'Isère aff. du Rhône, r.g. (Is. & Dr.)

- J., prior de Burgo, 50, 65.

- JACOBUS, notarius episcopi Valent., 31 n, 36, 38, 39, 43, 46, 48.

- Jaline (Pctrus de), 117.

- JARENTO, prior de Burgo, 32, 33, 45, 48.

- JAUSEMANDUS, codurerius, 116.

- Jauta (Garanthonus de), 173.

- Javaisa, J-ano, J-aysan, Javeysano (terraor, territorium de), 58, 79

- n, 81, 90 = S. Marcelli de J.

- JEARRY (Louis-Antoine), 181, 182.

- JOANNES, archiepiscopus Viennentis [de Bernin 1218-17 avril 1266], 51 n, 65, 67, 84.

- --, episcopus Valentin. & Diensis [de Genève 13 févr. 1283-1297], 99.

- --, officialis Valentinus, 75.

- --, vicariolus, 73.

- JOANNETA, relicta, 111, 113.

- JOANNINI (Alziacius), 144.

- JOANNIS (Si) festum, 46, 48, 63.

- --Baptistæ fest., 108, 110.

- --nativitas, 139 [25 juin].

- JORAM (W.), testis, 33.

- JORNETI (Petrus), 112.

- JOVENCELLI (Petronetus), 81, 82, 83.

- --(Petrus), 81, 82.

- --(Robertus), 168, 171.

- Jubilate (dominica), 81.

- --3e après Pâques.

- Judex capitularis, 178, 179.

- --clericorum Burgi, 176.

- JULIANI (si) festum, 95.

- --28 août.

- Jure scripto (patria recta), 123.

- Justicare, 97. = Justitiare [DUC. III. 953].

- Juvet: vid. Si Petri de J.

- KAROLUS [V], rex Francorum, 123.

- Labeu (en), locus, 118.

- Laborator, 176.

- --[DUC. IV. 5 b].

- Lætare Jerusalem (dominica), 98.

- --4o de Carême.

- LAMBERT DU VALTIER (Jean du), 181.

- LAMBERTI (Hugonetus), 109.

- --(Michael), 98.

- --(Willelmus), 73.

- LAMBERTUS, decanus Valentinus [1173-1223], 22.

- --episcopus Valentinus [997 & 1011, 15 janv.], 18 n.

- --, præpositus Valentiæ, 57.

- LANTELMUS, archipresbyter de Alexiano, 73, 74.

- --, bajulus, 31, 38.

- Lastic (Helis de), 172.

- --Lastic, c. de St-Flour (Cantal).

- Laterani (dat.), 6, 26, 28, 78.

- --Palais de Latran.

- LATGERIUS, canon. Si Petri, 22.

- Laudare, 16, 17, 18, 22, 23, 24, 35, 36, 38, 39, 43, 45, 48, 106, 131, 139, 152.

- --[DUC. IV, 42, 4o].

- Laudatio [DUC. IV. 43. 1o], 39, 45, 48.

- --[ibid. 44. 3o], 34.

- Laudes, 38.

- --[DUC. IV. 42 b].

- Laudimium, 161.

- --[DUC. IV, 43. b].

- LAUTERII (Joannes), 112, 113.

- Lectus, 66, 83.

- --Lit.

- LEPORIS (Joannes), not., 136.

- Lesda, 28 n.

- --[DUC. IV, 76 b].

- Leuca, 162.

- --Lieue [DUC. IV. 76 b].

- Levis (Joanna de), 172.

- Liberone (de), 144.

- --(Poncius de), 77.

- --(Willelmus de), 43.

- --Livron, c. de Loriot (Dr.).

- Libra, passim.

- --ceræ, 23.

- --piperis, 58.

- Libratio, 58, 110.

- --Distribution quotidienne [DUC. IV. 97 a].

- Licenciatus in decretis, 147, 152.

- --in legibus, 103, 116, 125, 128, 133, i35, 140, 147, 152, 153.

- Ligores, 118. = Ligones?

- Limina sanctorum petentes, 30 n, 146, 149.

- Lioncelli abbas, 79, 89, 90, 100, 101.

- --cellararius, 101.

- --pastores, 76.

- --prior, 101.

- --subprior, 89.

- --Léoncel, Cîteaux, c. de St-Jean-en-Royans (Dr.).

- Littera dominicalis, 30, 38, 39, 43.

- LOCELLI (Matthæus), 152.

- LOCHAYLE (Petrus), 135.

- Loisas (territorium de), 92.

- LOMBARDI. 30 n, 143.

- LUDOVICUS, rex Francorum, 168, 173.

- Lugdunensis dioecesis, 124.

- --officialis, 178.

- --Lyon (Rhône).

- Lugro (Joannes de), 95.

- Luminria, 171.

- --Illumination [DUC. IV. 159 b].

- LUQUETA, uxor, 112.

- Lyoncelli = Lioncelli.

- Macelli (platea) Valentiæ, 119.

- Macello (Joannes de), 119, 120.

- Macellum Burgi, 28, 105, 153, 154.

- --Valentiæ, 28.

- --Boucherie.

- MAGANHA, cognomen, 133.

- Magister chori, 156.

- --clericorum, 163.

- --in medicina, 148.

- --scolarum, 162.

- MAGISTRI (Petrus), 147.

- MAGNANI (Lantelmus), 173.

- MAGNATI (Joannes), 175.

- Magnis Oloysiis (in), locus, 130.

- Maires (Lambertus de), 49, 50.

- --Merey ou Meyres, c.o de Guilherand (Ard.)

- MALLENI (Petrus), 35, 36.

- MALLENUS: vid. Podio Bosbne (M. de).

- Malo Consilio (molendinum de), 106.

- Manaisa (claus), 80.

- Maniglerius, 170.

- --Sonneur.

- Mansio, 42.

- --Demeure [DUC. IV. 236 b].

- Mansus, 15, 26, 41, 58, 101.

- --Champ [DUC. IV. 241 b].

- MANTELLI (Stephanus), 132.

- Manutenere, 45, 48.

- --[DUC. IV. 266. 1o].

- Marca, M-cha argenti, 16 n, 42, 139.

- --[DUC. IV. 271 c].

- MARCHONIS (Anthonius), 135.

- MARCOLIS (Poncius), 133, 135.

- MARIA (Bo) virgo, 170, 173.

- --ejus officium, 169.

- --Purificatio, 104.

- Marisco (decimæ de), 15 n, 16, 26, 41, 58.

- Marnaudo: vid. Sæ Mariæ, de M.

- MARQUETI. prosecretarius, 177.

- MARTELLI (Guillelmus), 152.

- MARTINI (si) crastinum [12 nov.], 67.

- MARTINI (Bernardus), 87.

- --(Joannes), 103.

- --(Petrus), 47.

- MARTINUS, clericus Burgensis, 24.

- --V, papa [1417-31], 137.

- MASSABONI (Joannes), 124.

- MASSARDI (Guillelmus), 133.

- Mater aquæ, 130.

- --[Duc. IV. 318. 3o].

- MATHÆI (Bertonus), 152.

- MAURICII (Bonus Homo), 33.

- Mauriciorum porta, 92.

- --pons, 94.

- MAYRESII (Bonthosus), 103.

- Medianorum partes, 30.

- Meias (al), 46, 48, 69.

- MELLURAS (Bonetus), 72.

- Mensa, 4.

- --Patrimoine des chanoines [Duc. IV. 358 c].

- Mensura Valentiæ, vendens, 130.

- Mercantia, 138, 143, 150.

- --Marchandise [Duc. IV. 368 a].

- Mercatis (Joannes de), 173.

- MERCERS (Guenisius), 82.

- MESSES (Aymo, Simon), 147, 152, 153.

- MICHAEL, capellanus Valent., 66.

- MICHAELIS (Bartholomæus), 153.

- MICHALHA (Joannes), 147.

- MILETI (Petrus), leg. doct., 173.

- Missa major, 23.

- --[Duc. IV. 437 c].

- Modius vini, 61 n, 162.

- --[Duc. IV. 456 2o].

- Moillasola (a), 80.

- Monerius, 130.

- --Meunier [Duc. IV. 482 c].

- Moneta currens, 90, 100, 123, 142, 149, 150, 154, 155, 170, 174.

- --deteriorata, 12.

- --falsa, 98.

- --Franciæ, 109.

- --papalis, 150, 164.

- --parva, 175.

- --Turonensis, 104, 109, 112, 175.

- --usualis, 90, 100.

- --Valentina, 35 n, 38, 45, 48.

- --Viennensis, 8 n, 11 n, 45, 48, 69, 72, 74, 79, 82, 83, 86, 93, 94, 100, 101, 106, 108, 109, 111, 112, 116, 118.

- MONETARII (B.), prior Ci Dupli, 62.

- Monflor (Joannes de), 113.

- MONI (Michael), 133.

- Montaa (territorium de), 41.

- Montaisone (Oliverius de), 12.

- --Montoison, c. de Crest (Dr.).

- Montata (in), 15, 19, 98.

- Montecluso (Antonius de), 141, 147.

- --Montclus, c. de Pont-Saint-Esprit (Gard).

- Monte Luco (Joannes de), episcopus Valentin. & Diensis [1553-79], 176.

- Montemayrano (Guillelmus de), prior Si P. de Burgo, 168.

- --(Lambertus de), 92.

- --Montmeyran, c. de Chabeuil (Dr.).

- Monteilz (Borne de), 24. = Montilisio.

- Montilii Adheymarii (curia delphin.), 139.

- --Montéllmar (Dr.).

- Montilio (Guilhermus Hugo de), 78.

- --Ibid.

- Montilisio (de), 110.

- --(Petrus de), 22.

- --Montelier, c. de Chabeuil (Dr.).

- Montispessulani (curia reg. parvi sigilli), 139.

- --Montpellier (Hérault).

- More (clamis de), 83.

- Morgis (æstachius de), 73.

- --Morges, ce de Cordéac, c. de Mens (Dr.).

- Moto, 149.

- --Mouton.

- Moyrenco (Stephanus de), 98, 100, 107.

- --Moirans, c. de Rives (Is.).

- MUNDONIS (Joannes), 153.

- Muræ (portus), 46, 48.

- --Notre-Dame de La Mure, ce de Cornas (Ard.).

- Muret (territorium del), 23 n.

- Mutatio prioris, 45.

- --servitoris, 74.

- Muto, 151.

- --Mouton [Duc. IV. 570 c].

- Nantuati (dat.), 96.

- --Nantua (Ain).

- Natalis Domini, 45, 48, 76, 109, 153, 154.

- --Nativitas ejusd., 140.

- --Noël (25 déc.).

- Naucherius, 142.

- --Batelier [Duc. IV. 608 c].

- Nautes (mansus), 67.

- Naviolum, 132, 138, 142, 43.

- --Petite barque [Duc. IV. 611 b].

- Nemausi (curia reg.), 139.

- --Nîmes (Gard).

- Nemium, 151.

- --NICHOLAI (bi) festum [6 déc.], 91, 114.

- NICHOLAUS, capellanus Hospit., 24.

- NONI. NONY (Colaudus), 133, 135.

- NOVELLI (Antonius), 147.

- Noydent (Petrus de), 109.

- NOYERI (Jacobus), 177.

- Nucerina (archa), 82.

- --De noyer.

- Numblus, 154, 155.

- --Longe de porc [DUC. IV. 655 c].

- Obsidium tenere, 9, 12.

- Ono, episcopus Valentinus [1156-1185], 8 n, 12, 13, 17.

- ODONIS (Guillelmus), cleric., 95.

- Officialitas, 157.

- --Office [DUC. IV. 702 a].

- Officiarius, 105, 134.

- --[DUC. IV. 702 c].

- Officium matutinale, 23.

- Olchia, 23.

- --Enclos [DUC. IV. 707 b].

- OLERII (Lantelmus), mag., 121.

- Omnium Sanctorum festum [1er nov.], 44, 48, 80, 88.

- Omologare, 70.

- --Confirmer [DUC. IV. 711 b].

- Opus ecclesiæ St Petrl, 83.

- --Fabrique [DUC. IV. 718 b].

- Organum, 169.

- --[DUC. IV. 732].

- OTGERII (Po.), 67.

- --(Raimund.), 24.

- OTHO, imperator Romanorum, 40 n.

- P., succentor Parisiensis, 4 n, 20, 27.

- Paccatus, 69.

- --Payé [DUC. V. 2 c].

- PAGANI (Stephanus), mag., 107.

- Pagator, 117.

- --Répondant [DUC. IV. 9 c].

- Pairan (Ugo de), 9.

- --Peyrius, c. de Romans (Dr.)

- PAIROLER (Nicholaus), 24.

- PALMERII (Joannes), 140, 144, 147.

- Panateriæ (canonicatus), 163.

- --Office de panetier [DUC. V. 50 b].

- Panaterius canonicus, 159.

- --Celui qui le possède [DUC. V. 50 b].

- PANDEROBA (Stephanet, dictus), 103.

- Panerius, 143.

- --Panier [DUC. V. 49 b].

- PARETI (Guillelmus), prior Burgi, 110, 113, 114, 116.

- Paris (Lantelmus de), 112, 113.

- Parisiensis succentor: P.--Paris (S.).

- Parrochiale jus, 23.

- Parrochialia, 22 n.

- --[DUC. V. 106 a].

- Parrochianus, 21, 22, 28.

- --[DUC. V. 103 b].

- Parvi Palatii carreria, 175.

- Paschæ dies, 23.

- --festum, 76, 165.

- --octabæ, 44, 48, 100, 110.

- Passgium, 122, 143, 146, 149.

- --[DUC. V. 120-1].

- Passare, 143.

- --[DUC. V. 121 1o].

- Passata, 149.

- --Passage.

- Passavent (Girardus de), 96, 98, 99.

- Patella, 118.

- Patria, 135, 136.

- --Pays [DUC. V. 140 1o].

- PAULUS V, papa [1605-21], 178.

- PAYROLERII (Huguetus), 139.

- --(Jacobus), 105.

- Payrolerius, Peroll-s, 135, 136.

- --Chaudronnier [DUC. V. 160 c].

- Pea, 61 n, 67.

- --[DUC. V. 161 b].

- Pecia nemoris, 79.

- --terræ, 118.

- --Pièce [DUC. V. 162 c].

- Pecaico (Joannes de), 100, 103, 104, 105, 106.

- Peireira (s), locus, 80.

- --Les Pierrettes, co de Saint-Marcel-lès-Valence

- (Dr.).

- PELERINI (Guilhermus), can., 121.

- PELETI. PELLETI (Joannes), 133, 135.

- --(Petrus), 135.

- PELLICERII (Guillermus), 119, 120, 125.

- PELLISONIS (Bonthosius), 133.

- Pelofencha (la), locus, 67.

- PENCHENATI. P-TZ (Desiderius), 22.

- --(Petrus), 108, 109.

- Pentecostes dies, 23.

- Perdrix, 143.

- --[DUC. V. 199 b].

- Peregorde (mons. de), 128. = Petræ Gordæ.

- PEROLERU (Arnaudus), 147.

- PERONONUS, porterius, 104.

- Perreyra, territorium, 79. = Peireira.

- PERRINI (Franciscus), 176.

- --(Joannes), 153.

- Pers vistent (clamis del), 85.

- --Couleur [DUC. V. 217 c].

- Pertenda, 158, 163, 166.

- --Prébende.

- Pertenementum, 175.

- --Dépendances [DUC. V. 318 a].

- Perusii (dat.), 84.

- --Pérouse.

- Pessa de bosc, pra, terra, 80, 81.

- --Pièce [DUC. V. 224 c].

- Pestrare, 115.

- --Fouler aux pieds.

- Petræ Gordæ (mandamentum), 139.

- --P-rag-dia (Joannes de), 110.

- --Pierregourde (Ard.).

- PETRI & PAULI (bb. apostt.) festum, 87, 96, 160.

- --vigilia, 24.

- PETRONILLA, puella, 98.

- --, soror B. de Portu, 72.

- --, uxor P. de Vien., 116, 117.

- PETRUS, cantor eccl. Burgen., 22.

- --Princeps, episcopus Valentinus [1342-50], 119.

- --, magister (scriptor), 43, 46, 67.

- --, sacrista Viennen, & Romanen., 43 n.

- --, vicarius, 33.

- Peyraudo (Hugo de), prier Si P. de Burgo, 96, 97, 98, 99.

- --Peyraud, c. de Serrières (Ard.).

- PHILIPPUS, testis, 67.

- Pictavia (Guillelmus de), decanus Valentin. [1433-41], 148.

- --(Johannes de), episcopus & comes Valent. & Diensis. [1390-1448], 103, 131, 132, 135, 139, 140, 142, 146, 148, 166, 167.

- --(Philippus bastardus de), 148.

- Pictaviense parlamentum reg., 139.

- --Poitiers (Vienne).

- Pillare, 165.

- --Pilier [DUC. V. 254 3o].

- PILLOSI. PILOSI (Chatbertus), 61, 62.

- --(Petrus), 110.

- Pistrinina ad pastandum, 118.

- Pitalsus, 118.

- --Vase pour le vin [DUC. V. 271 b].

- PIUS II. papa [1459-64], 168.

- Placitamentum, 34, 38, 45, 48, 74, 75, 106.

- --[DUC. V. 282 c].

- Placitum, 4.

- --Redevance [DUC. V. 280 c.].

- Platea (Ludovicus de), 136.

- --(Raimundus de), 33,

- Plenarie, 34, 38.

- --Entièrement [DUC. V. 306 a].

- PLOVERII (Claudius, Gl-s), 139, 147.

- --(Stephanus), prior Si P. de Burgo, 152.

- PODIALIS, POI-S (Petrus), 114, 115.

- Podio (Guigo de), 83.

- Podio Bosone (Mallenus de), prior Si P. de Burgo, 69, 70, 72, 73, 74.

- --Puy-Boson, en Trièves (Is.).

- POLETI. POLLETI (Humbertus), 136, 141, 148, 152, 155.

- Pollalhia, 143.

- --Volaille.

- POLOONI (Joannes), 110.

- Polombario (Alphonsius de), 148.

- Pontanerius, P-tonar-s, P-ner-s, 39, 102, 122, 133, 134, 135, 144, 146, 149, 150, 151.

- --Batelier [DUC. V. 348 a].

- PON[TIUS], vicarius Valentin., 73.

- Pontonagium, 122.

- --Droit de paffage [DUC. VI. 345].

- Pontonibus, 145. = Pontonariis?

- Porta Valentæ (Hugo de), 110.

- Portalis?, 169.--[DUC. V. 359 c?].

- Portarum dominium, 58.

- Portonarius, 36, 38.

- --[DUC. V. 366 a].

- Portu (Bovetus de), 72.

- Portuensis episcopus, cardinalis, 54 n, 59, 61.

- --Porto (Ital.).

- Præbenda, 95, 165.

- --Bénéfice ecclésiast. [DUC. V. 387 c].

- Præco Burgi, 92, 93, 131, 132, 133.

- --ecclesiæ, 110.

- --Crieur [DUC. V. 394 b].

- Præconisare, P-izare, 58, 92, 93, 133.

- --Publier [DUC. V. 396 a.]

- Præconisatio, 50.

- --Publication [DUC. V. 396 b].

- Præposito (Willeimus de), 72.

- Præsio, 119.

- --Prison.

- Prævilegium, 157, 158. = Suiv.

- Privilegium apostolicum, 6, 21, 25, 27, 50 ss..

- --clericale, 72.

- Processio Burgensis, 23 n, 58, 159, 161.

- Procuratio, 92, 94.

- --[DUC. V. 465].

- Procurator Burgi, 3, 4, 38, 62, 69, 72, 75, 76, 81, 85, 86, 128, 131, 133, 141, 147.

- --fiscalis, 120, 134, 148.

- --generalis, 167.

- --major, 162, 165, 170.

- Pulvinar de chostas, 118.

- --Lit.

- Quadragesima, 110, 159.

- Quarta frumenti, 130.

- --Mesure [DUC. V. 545].

- Quartairo, Q-taro piperis, 35, 45, 48.

- --Quart de la livre.

- Quartalata terræ, 118.

- --[DUC. V. 547 b].

- Quequinendium, 118.

- Quindena vini, 154.

- Quitius, 67.

- --Libéré [Duc. V. 568 c].

- Quittare, 171.

- --Tenir quitte [Duc. V. 559 c].

- R[omanus], episcopus Portuensis [1227-43], 84.

- RAIACIA (Bontosus), 31.

- RAILLARTZ (Joannes), 48.

- Ramæ Palmarum, 23.

- Ramata, 76 n.

- --Hutte de feuillage.

- Rasserium, 131, 132, 133, 137, 138, 142, 143, 144, 146, 149, 150, 151.

- --Barque.

- Raubaria, 122, 123.

- --Vol [Duc. V. 602 b].

- REBOLLI (Joannes), 120, 136.

- Recompensatio, 13.

- --[Duc. V. 625 a].

- Rector scolarum, 3.

- Refectorium, Reffe-m, 4, 165.

- REGE (Guillermus), 153.

- Remenator (Joannes), 113.

- Reminiscere (dominica), 96.

- RENCO (Petrus), 73.

- Requesta, 153.

- --Supplique [Duc. V. 717 a].

- Requisitio, 33.

- --Redevance [Duc. V. 718 b].

- Residentia, 158, 159, 160, 164.

- --Séjour continu [Duc. V. 724 a].

- Resta, 154.

- Restis alliorum, unionum, 35, 38, 45, 48.

- --Botte [Duc. V. 736 a].

- Resurrectio Dominica, 33, 104.

- REY (Antoine), syndic, 181.

- REYNAUDI (Joannes), 133.

- REYNERII (Aymarus), 129, 130.

- Rhodani = Rodani.

- RICARDA, uxor Salvaigneti, 32.

- RICARDUS, clericus, 74.

- RICHARDI (Hugo), 46, 48, 61, 79.

- --(Stephanus), 46, 79.

- RICOTI (Joannes), notar., 136.

- Ripagium, 130.

- --Canal.

- Riperia (Girbernus de), 82.

- Rocha (Guionetus de), 130. = Rupe.

- ROCHA (Hugo), presb., 99.

- --(Martinus), prior Lioncelli, 101.

- Roche (capella Si Nicolai), 37 n.

- Rodani confinium, 30.

- --flumen, 122, 123, 138, 149, 151.

- --portus, 61, 68, 89, 102, 123, 132, 133, 135, 137, 142, 145, 180.

- --ripa, 42.

- --R-num (ad), 58.

- --(apud), 41.

- --(extra), 28.

- --(juxta), 20.

- --(prope), 58, 134.

- --Le Rhône, fl.

- Rogationum (tres dies), 23.

- ROLANDI (Franciscus), 130.

- ROLLANDI (Hugo), 73.

- Romæ (dat.), ap. S. Mariam majorem, 179.

- --ap. S. Petrum, 21.

- --Rome.

- Romanensis, R-nis canonicus, 104.

- --curia delphin., 139.

- --sacrista, 43.

- --via, 23, 79.

- --R-num (versus), 79.

- --Romans, a. de Valence (Dr.).

- Romeraciorum tenementum, 15.

- ROMILHIONIS (Bertrandus), 144.

- ROSTAGNI (Guillelmus), 111, 113.

- --(Joannes), 112, 113.

- --(Peronetus), 112, 113.

- --(Petrus), præpositus Valent., 89, 90, 91.

- Rotmas (via de), 80. = Roman.

- Rozol, 83.

- RUELLATOR (J.), 49.

- RUFFI. RUFFUS, RUFUS (Arnaldus, A-aud-s), 67, 69, 70, 72.

- --(Bartholomæus), 81, 82.

- --(Guigo), 46.

- --(Joannes), 102.

- --(Petrus), 70, 109, 110.

- --(Stephanus), 72, 82.

- Rupe, Ruppe (Hugo de), 96, 97.

- --(Petrus de), 117.

- --La Roche-de-Glun, c. de Tain (Dr.).

- Rusticanum jus, 8 n, 12.

- S., præpositus Valent., 68.

- Sabaterius, Sabb-s, 114, 115.

- --Savetier [Duc. VI. 2 b].

- SABBATERII (Michaletus), 114.

- SABLERII (Poncius), prior Si Petri de Burgo, 89, 91.

- Sacrista, 140, 147, 148, 165.

- Sala (Joannes de), 128.

- --(Petrus de), 152, 168.

- --(Reymundus, Reynaud. de), 135, 140, 141, 144, 147, 152.

- Salas (Petrus de), 24. = Salis.

- Saletis (Matthæus de), 124.

- --Salettes, c. de Dieulefit (Dr.).

- Salhera stagni, 118.

- --Salière.

- Salhiente, Sali-e, Salli-e (Humbertus de), 107, 108.

- --(Joannes de), 144, 147.

- --(Ludovicus de), 176,

- --Saillans, a. de Die (Dr.).

- SALIGNION, S-NONIS (Bartholomæus), 176, 177.

- Salignon (Joannes de), 177.

- Salis (Giraudus de), 70.

- --(Helyûs de), 87, 93.

- --(Petrus de), 36.

- SALMIA (Guinotus), 148.

- Saluciis (A[medeus] de), administrator Valentin, & Dien. [1383-9], 71.

- --Saluces (Ital.).

- SALVAIGNETUS, S-ANE-S, S-NIACUS, piscator, 31, 32, 33, 49.

- Sancti ægidii prior, 24.

- --St-Gilles-les-Boucheries, c. de Nimes (Gard.).

- Si Andreæ, de Burgo (altare), 74.

- Si Andreæ apud Castrum Novum Isaræ (ecclesia), 27 n.

- Si Angeli cardinalis, 52.

- Si Anthonii domus, 79 n, 81.

- --Saint-Antoine, c. de Saint-Marcellin (Is.).

- Si Apollinaris altare, 92.

- Si Apollinaris (ecclesia) prope Rodanum, 20 n, 28, 42, 58.

- Sancto Bartholomæo (Giraudus de), 109.

- --(Joannes de), 81, 109.

- --(Petrus de), 79.--Saint-Barthélemy-le- Plein (Ard.).

- Sanctæ Catharinæ capella, 130, 131, 152, 165.

- Sancti Felicis (Valentiæ) abbas, 92, 101.

- --canonicus, 77.

- --carreria, 135.

- --furnum, 108.

- --parrochia, 76.

- --prior, 74, 75, 76, 77, 78.

- --p-ratus, 136.

- --sacrista, 77.

- --Saint-Félix, à Valence.

- Sancti Georgii ecclesia, 37 n.

- Sancti Jacobi capellania, 176.

- Si Jacobi Valentiæ Hospitale, 83.

- --Saint-Jacques, à Valence.

- So Joanne (Willelmus de), 48.

- Si Joannis Castribuxi ecclesia, 27 n.

- Si Joannis Valentiæ ecclesia, 135.

- So Juliano (de), 124.

- Sancti Laurentii calix, 121.

- Sancti Marcelli de Javeylano (ecclesia), 28 n.

- --Saint-Marcel-lès-Valence (Dr.).

- Si Marcellini (curia delphin.), 139.

- --Saint-Marcellin (Is.).

- Sae Mariæ altare, 174.

- --capella, 165, 169.

- Sae Mariæ de Colombario (ecclesia), 28 n.

- Sae Mariæ de Marnaudo (ecclesia), 27 n.

- Si Maximi molendinum, 16.

- Si Mayme (....), 109.

- Si Michaele (W de), 67.

- Sancto Nazario (Lambertus de), 24.

- Si Nicolai capollania, 176.

- Si Nicolai Roche (capella), 27 n.

- Sancti Petri (via ad fontem), 23.

- Si Petri de Burgo ecclesia, pas.

- Si Petri Castribuxi capella, 27.

- Si Petri de Juvet ecclesia, 27, 28 n.

- --St-Pierre, co de Cornas (Ard.).

- Si Petriay (notarius), 144.

- --Saint-Péray, a. de Tournon (Ard.).

- So Petro (de), 148,

- Sancto Remigio (Villelmus de), prior Si Felicis Valent., 74,

- --St.-Remy (Bouc.-du-Rhône).

- So Romano (Algisius de), 24.

- --(Guigo de), prior Burgensis, 22.

- --St-Romain-de-Lerp, c. de St-Péray (Ard.).

- Si Ruffi, Rufi abbas, 101.

- --canonicus, 31, 109.

- --Saint-Ruf, à Valence.

- Sæ Ruffinæ episcopus, 59.

- Sancto Salvatore (Durantus de), 104.

- --Saint-Sauveur, c. de Saint-Marcellin (Is.).

- Si Saturnini ecclesia, 27 n.

- Si Sepulcri Hofpitalis ecclesia, 23, 24.

- --A Valence.

- Sancti Thomæ ecclesia, 27 n.

- Sancto Valerio (Algisius de), 24.

- --Saint-Vallier (Dr.).

- Sappus, 118.

- --Sapin [DUC. VI. 64 b].

- Saramannorum mansus, 30, 69.

- Saumaa, 67.

- --Charge.

- SAUTONIS (Gonetus), 155.

- SAVELLI (Stephanus), 136.

- Saysire, 123.

- --Saifir [DUC. VI. 32 a].

- SAZIA, 34, 35, 41, 44, 45, 47, 48, 63.

- Sazire, 74 n. = Saysire.

- Scituare, 174, = Situare.

- Scutifer, 155, 177,

- --Écuyer [Duc. VI. 142].

- Scutum auri, 171, 172.

- --Écu.

- Secretarius capituli, 131.

- Secusiis (Hugo, H-onetus de), 112, 113.

- --Suze, c. de Crest-Nord (Dr.).

- Sedis apostolica, 6, 54, 70, 85, 179.

- Segularia (Bontosus de), 31.

- SEIGNORET (W[illelmus]), 67.

- Seignoria, 81.

- --[Duc. VI. 163 b].

- Sella, 165.

- --Stalle.

- Septimana, 157, 174.

- --Semaine [Duc. VI. 192 2o].

- Sepulturis (concessio de), 21, 28.

- SERPEILHE (Jacobus), 177.

- Serra (de), 110.

- SERRERIE (Joannes), 112.

- Serviens armorum, 128.

- --curiæ, 113, 131.

- Sestarium, Sext-m avenæ, 15.

- --frumenti, 67, 159.

- --hordei, 15.

- --salis, 35, 38, 45, 48.

- --siliginis, 58.

- --Sétier [Duc. VI. 231 c].

- Sextariata terræ, 23, 67, 118.

- --Sétérée [Duc. VI. 230 a].

- SEXTORIS (Damianus), 153.

- --(Guilhelmus), 147.

- SEXTRE (Salvegna), 174.

- Sibulare, 122.

- --Retentir [Duc. VI. 235 c].

- SIEBODUS, testis, 9.

- Sigillare, 161.

- --Sceller.

- Sigillum, 12, 18, 20, 24, 30, 36, 39, 43, 46, 48, 50, 59, 62, 70, 91, 161.

- --cereum, 90.

- --rotundum cera rubea, 128.

- --Si Petri, 23, 68, 70, 75, 83, 94, 106, 161.

- --Sceau.

- Signum, 23, 160, 162, 164.

- --Cloche [Duc. VI. 252 b].

- SILMONIS, SILVIO-S (Jausserandus, Jos-s), 140, 147, 148.

- --(Joannes), 153.

- --(Jordanonus), 144.

- --(Petrus), 148.

- Silvæ Benedictæ prior, 43 n.

- SILVESTRI (W[illelmus]), 67.

- SILVIO (Petrus), 24.

- Situare, 175.

- --Hypothéquer [Duc. VI. 268 a].

- Solerium, 108.

- --Étage.

- Somata vini, 159.

- --Charge [Duc. VI. 27 a].

- Sonna (Petrus de), 36.

- --La Sône, c. de St-Marcellin (Is.).

- SOTONOS (Petrus), 99.

- Sotularlis, 35, 38, 45, 48.

- --Soulier [Duc. VI. 417 c].

- Sotulum banni, 154.

- Soyons (abbesse & port de), 127, 128. = Subdione.

- Stabulum episcopale, 87.

- Stella (de), 103, 112, 173.

- --(Bertrandus de), 36, 43, 46, 48.

- --(castellanus de), 173.

- --(Hugo de), 62, 87, 89, 90, 91.

- --(Poncius de), 73.

- --(Rico de), 22.

- --Étoile, c. de Valence (Dr.).

- Stillicidium, 108.

- --[Duc. VI. 373 1o].

- Subcorarius, 23 n.

- Subdione, S-dyone (de), 135.

- --(capellanus de), 70.

- --(Joannes de), 117.

- --(monialis de), 83.

- --Soyons, c. de St-Péray (Ard.).

- Suburbium Valentiæ, 97.

- Supertunicale, 83.

- --[Duc. VI. 451 b].

- Tabula officii, 60, 157, 159, 170, 175.

- --[Duc. VI. 480 5o].

- TACHONUS (Petrus), 153.

- Taillata, 90.

- --Taillis.

- Tala, 90.

- --Dommage [Duc. VI. 490 b].

- TAUPINI (Joannes), 113.

- Tegulariam (ad), 49 n, 72.

- Templi (fratres) Valentiæ, 16 n, 41.

- Tenementarius, 130.

- --Tenancier [Duc. VI. 537 b].

- Tenementum, 15, 16, 20, 41, 42, 66.

- --[Duc. VI. 536 c].

- Terragium, 166.

- --Propriété [Duc. VI. 552 2o].

- Testamentum, 82, 111.

- TEXTORIS (Petrus), 110.

- TEYSSONERII (Mundonus), 133.

- Thesauraria, 162.

- --T-ius, 162, 163.

- Tina, 67 n, 118.

- --[Duc. VI. 589 b].

- Tincto (de), 136.

- --Tain, a. de Valence (Dr.).

- Tolaudo (Franco de), 104.

- --Toulaud, c. de St-Péray (Ard.).

- Tolosa (Jonnes de), 33, 43, 50, 61.

- --Toulouse (H.-G.).

- Torloicheras (vallum de las), 4.

- Tornatorium fossati, 94.

- Torno, T-one (Durantus de), 22, 31.

- --(Pe. de), 31.

- --(rector ecclesiæ de), 78. = Turnone.

- TORRETI (Joannes), presb., 77.

- Tranchoms (gladii voc.), 121.

- Tricastrinensis episcopus, 179.

- --St-Paul-trois-Châteaux (Dr.).

- Tricesimum, 33.

- TRUCHARDI. (Guillelmus), 98.

- Turnone (de), 109.

- --(habitator de), 104.

- --(Joannes de), 103,

- --Tournon (Ard.).

- Turnus, 169.

- --Rang [DUC. VI. 703 b].

- TURPINI (Joannes), 112.

- Turris (terræ) curia delphin., 139.

- --La Tour-du-Pin (Is.).

- U., bajulus, 50.

- UGO (magister), 33, 43, 46, 48, 50.

- UGONIS (Petrus), 9.

- --(Stephanus), 124.

- Ulciensis præpositus, 51 n, 52, 53.

- Ulmeto (Joannes de), 103, 132, 133, 134, 135, 136, 147, 152, 166.

- UMBERTUS = Humbertus.

- Uncia, 35, 38, 45, 48.

- --Once.

- Urro (Genesius de), 78.

- --Eurre, c. de Crest-Nord, a. de Die (Dr.).

- Usagium, Usuatg-m, 69 n, 90, 123, 144.

- --[Duc. VI. 887 b].

- Væsco (Wus de), 68, 70.

- --Vesc, c. de Dieulefit (Dr.).

- VAGNARDI (Jacobus), 103.

- Valentia, 23, 68, 107, 108, 109, 114, 123, 138.

- --(in), 60, 131.

- --V-æ (act.), 73, 77, 100, 128, 132, 133, 136, 139, 148, 152, 155, 172, 177, 182.

- --V-inus, V-nen. archidiaconas, 104.

- --bajulus, 67, 79, 87.

- --bayllivus, 122.

- --burgensis, 103, 140.

- --canonicus, 62, 68, 71, 73, 74, 89, 92, 96, 98-9, 103, 105, 140.

- --capellanus, 66, 74.

- --capitulum, 17, 18, 71, 79, 80, 92.

- --civis, 105, 108, 109, 133, 140.

- --civitas, 32, 90, 100, 103, 131, 132, 133, 137, 141, 142, 151, 153, 154, 160, 162, 169, 170, 173.

- --clericus, 103, 118, 136.

- --comes, 103, 131, 132, 134, 135, 137, 139, 146, 148, 166, 167.

- --comitatus, 71.

- --conrearius, 97, 102, 135, 136, 139.

- --corr-s, 99, 105, 110.

- --c-era-s, 148.

- --curia, 71, 72, 73, 77, 86, 87, 88, 101, 103, 104, 112, 128, 131, 133, 135, 136, 140, 144, 146, 155.

- --decanus, 22, 92, 155.

- --dioecesis, 71, 78, 112, 128, 132, 135, 144, 148, 149.

- --domus episcop, 100.

- --ecclesia, 14, 55, 80, 94, 108, 109, 135.

- --electus, 63.

- --episcopatus, 24, 71.

- --episcopi, 6, 16, 18, 26, 40, 97, 99, 101, 109, 119, 127, 134, 137, 176, 179:

- --Falco, Joan. de Pictavia, Humbertus, Odo.

- --habitator, 105, 108, 128, 135, 173.

- --judex reg., 125, 135, 139.

- --macellum, 28.

- --magister, 24.

- --muri, 136, 178.

- --notarius, 113, 135, 140, 141, 144, 148, 149, 152.

- --officialatus, 71, 101.

- --o-lis, 56, 75, 85, 86, 101, 103, 104, 119, 120, 128, 134, 139, 147, 178.

- --pons, 46.

- --portale, 145, 151.

- --portus, 65, 122, 127, 133, 137, 141, 142.

- --præpositi, 18, 50, 52, 53, 55, 57, 58, 68, 78, 89, 90, 91, 92, <93, 97, 100, 105, 128, 147, 153.

- --Eustachius.

- --p-tura, 54, 79, 90, 91, 92, 100.

- --presbyter, 71, 155.

- --ripparia, r-peria, 132, 133, 134, 137, 144, 145, 146, 151.

- --sacristia, 109.

- --subconrearius, 131, 132.

- --syndici, 148.

- --universitas, 134, 137, 138, 148, 149.

- --u-té, 181.

- --vicarius, 73, 147.

- --V-iam (apud), 36, 38, 43, 50, 59, 62, 98.

- --(infra), 9, 42.

- --(secus), 145.

- --Cff. Si Felicis, Si Petri de Burgo.

- --Valence (Dr.).

- VALERII (Petrus), 96, 106.

- Vallibus (Reymondus de), 153.

- VANER (Joannes), latro, 99.

- VASSALDA, uxor W. de Cruçol, 48.

- VAYROUDI (Armandus), 103.

- Veluto (tabula cooperta de), 121.

- --Velours [DUC. VI. 834 a].

- Venonis (Guillelmus de), 148.

- Verduno (Guillelmus de), 85, 86, 87.

- Vergomas, V-sto (Joannes de), 140, 173.

- Vermont (Colinus de), 173.

- Vernone (Guillelmus de), 133, 141.

- --Vernon, c. de Joyeuse (Ard.).

- Versi (Symundus de), 133.

- --Vers, c. de Séderon (Dr.).

- Via publica, 23, 79, 106, 108.

- Vicaria, 4.

- --District du viguier [DUC. VI. 806 a].

- Vicaria (domus de), 102.

- Vicecomitissa, mater W. de Cruzol, 11.

- Viennensis archidiaconus, 55.

- --archiepiscopus, 43, 51, 52, 53, 54, 47, 59, 178-195.

- --cantor, 55.

- --curiæ metrop. officialis, 178.

- --delphinus, 168, 173.

- --dioecesis, 78.

- --episcopatus, 24.

- --sacrista, 43.

- --Vienne (Is.).

- Viennesio (Petrus de), 116.

- Vilanagium, V-atg-m, 44 n, 47, 48, 49, 63, 64, 68, 69, 72, 73.

- --[DUC. VI. 831].

- Vilar (Bertrandtis del), 70.

- --(Willelmus del), 73.

- VILARII (Guillermus), 119.

- Vilars (Henricus de), episcopus Valentin. [1336-42], 119.

- --(Ludovicus de), episcopus Valentin. [1354-76], 119.

- Villæ Novæ de Beico (curia), 139.

- --Villeneuve-de-Berg (Ard.).

- VINCENTII (Bartholomæus), 85, 86, 87, 88.

- --(Stephanus), 85, 86.

- Violus, 79.

- --Sentier [DUC. VI. 845 a].

- VION (Petri) hortus, 58.

- Viriaco (Joannes de), 93, 95, 98, 104.

- --Vitieu (Is.).

- VISELLUS. canonicus, 67.

- VITALE (Raimundus), 33.

- VITALLI. VITELLI (Petrus), 15.

- Viterbii (datum), 51, 53, 54, 55, 56, 57, 85.

- --Viterbe (Ital.).

- Vivalx (B. de), 67.

- Vivariensis bayllivus, 122.

- --judex reg., 125, 173.

- --Viviers (Ard.).

- WILLELMUS, electus Valentinus [1226-39], 63 n, 65, 70.

- --prior Si Felicis Valentiæ, 75.

- Ylice (vineu de), 4.

- Ysera, Yssera, 106, 117, 128. = Isara.

- YSINBARDI (Thomas), 113, 115, 116.

- YSMIDO, cantor, 43 n.

- YSOPI (Hugo), canon., 72, 73.

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CHARTVLARIVM ECCLESIAE SANCTI PETRI DE BVRGO VALENTIAE ORDINIS SANCTI AVGVSTINI ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg

Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516, Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

Table of Contents

SOCIÉTÉ D'ARCHÉOLOGIE DE LA DROME.

CHARTVLARIVM ECCLESIAE SANCTI PETRI DE BVRGO VALENTIAE ORDINIS SANCTI AVGVSTINI.

Ex monumentis ineditis descripsit, prolegomenis & notis illustravit, indicibus auxit C.-U.-J. CHEVALIER S.C.E. diaconus.

CHARTVLARIVM SANCTI PETRI DE BVRGO.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII.

XXXIV.

XXXV.

XXXVI.

XXXVII.

XXXVIII.

XXXIX.

XL.

XLI.

XLII.

XLIII.

XLIV.

XLV.

XLVI.

XLVII.

XLVIII.

XLIX.

L.

LI.

LII.

LIII.

LIV.

LV.

LVI.

LVII.

LVIII.

LIX.

LX.

LXI.

LXII.

LXIII.

LXIV.

LXV.

LXVI.

LXVII.

LXVIII.

LXIX.

LXX.

LXXI.

LXXII.

LXXIII.

LXXIV.

LXXV.

LXXVI.

LXXVII.

LXXVIII.

LXXIX.

LXXX.

LXXXI.

LXXXII.

LXXXIII.

LXXXIV.

CHARTVLARII SANCTI PETRI DE BVRGO VALENTIAE. Finis.

THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE