The Project Gutenberg eBook, La Divina Comdia: Purgatri, by Dante
Alighieri, Translated by Ermes Culos


This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.net

** This is a COPYRIGHTED Project Gutenberg eBook, Details Below **
**     Please follow the copyright guidelines in this file.     **




Title: La Divina Comdia: Purgatri
       English title is Dante's Purgatorio


Author: Dante Alighieri



Release Date: July 3, 2005  [eBook #16188]

Language: Friulan

Character set encoding: ISO-8859-1


***START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMDIA: PURGATRI***


Thanks to Ermes for this translation, and Al Haines for formatting.



Translation Copyright (C) 2005 by Ermes Culos.



  Cantica Seconda: Purgatri

  Purgatri  Cjnt Prin

  Par z'n t mij ghis su'a van li velis
  u ch ta la navta dal me inzn,
  che'n davu'a lsa ndis s crudlis.

  I vuj ads cjant di chel secont rgn
  indul ca si purga'l spirit umn
  e di z su tal cjl al dovnta dgn.

  Ma ch, santi Msis, djmi una man:
  vstri i soj; elevit la me cansn;
  e Calliope no mi scoltar invan,

  ma ghi dar al me cjant chel sun bon
  che li pur'Chchis, cuant ca lu'an sintt,
  a'an dispert propit a colp dal perdn.[1]

  Com'd'un presius zefr il colu dolst[2]
  ca s'jodva in ta chel sern aspit
  dal aria, pr, visn e lontn, par dt,

  ai me vj a ghi'a di nuf dont dilt
  apna vignt fu da l'aria murta[3]
  che urtt vva tant i me vj e'l pt.

  Il bil pianta[4] ch'am a ni parta
  dut al fva ridi l tal orient,
  e'l velva i Pes ca ghi fvin scorta.

  A destra il me sgurt si'a voltt, lent,
  virs l'ltri polo, 'nd che cutri stlis
  rin, joddis prin dom'da la prima znt.[5]

  Gdi al parva'l cjl da li so flamis:
  oh vdul mont las tal nord, puart tant
  da no podj mir sti robis bilis!

  Stravit ch ghi'ai i vuj par un istnt,
  par dighi al'altri polo un'ocjda,
  indul che za spart l'ra il cjar grant,[6]

  jodt i'ai un vcju besu, in banda,
  dal aspit dgn di vign tant onort,
  com'che tant rispit il f al pri a'i d.

  una barba lungja d'un blanc misturt
  coma la so cjavielda al vva,
  e chista e che al vev'tal pt 'nsembrt.[7]

  Da li cutri ls santis al ornva
  ogni raj  la so musa di tal lustri
  che'l sorli di vj'n front mi parva.[8]

  "Cuj sizu vultris che par chel flun nri
  i sis scjamps da la presn etrna?"
  a la tact, dut luminus, stu pri.

  "Cuj vi'aja guidt, o fat da lantrna,
  in tal vign fu da la profnda nt
  che la val infernl sempri a'mbrna?[9]

  Ta la ls dal abs a se dut rot?
  o cambidis snu'n cjl li reglis
  che ta li me crtis, dans, i vi jot?" [10]

  Il duca alr mi'a tirt pa li mnis,
  e cun perulis e cun mans e cun mtus[11]
  par rispit mi'a fat sbas cjf e gjmbis.

  E a luj ghi'a dit: "Besj no sin vegns:
  dal cjl vegnda, na femina mi'a pret
  chistu d'jud l ca si pol z pierds.

  Ma se'l to volj 'l che p mij spiegt
  i vdin la nustra condisin vera,
  alr nol pol il to dal me si negt.[12]

  Chist no la maj jodt l'ultima sera;[13]
  ma vint vut puc judsi, 'ghi'a zut visn,
  cuss visn che cuasi l a l'ra.

  Com'za dit, mandt soj stat tal so cjamn
  Par salvlu[14]; e no er'altra strada
  che ch par indul che nu zus i sin.

  Jdi ghi'ai fat duta la zent danda;
  e 'ds i vors mostrighi chej spris
  ca si prghin ch, ta la to contrda.

  Com'che ch sin rivs son rbis lngis;
  ma ju'ven dal'alt na virtt ca m'jda
  fin ch, che ch luj t'jot e'l scolta se ch'ti dis.[15]

  Speri ca ti plzi che ch a l, 'nd
  che'n sercja al va di libertt[16] tant cjra,
  com'cal sa chel che par ic la vita'l d.[17]

  Tu, po, no ti las cjatda amara
  a Utica la murt, 'nd chi ti'as last
  la vestja[18] che'l gran d sar tant clara.

  No vin l'etrn'edt par nja violt;
  ch chistu'l vif, e Minos me nol la;
  dal Limbo'i ven, 'nd che plens di castitt

  'son di Marsia i vuj ch'encjam ti pra,
  o pet sant, che to pur 'ds ti la tgnis:
  par amu so, mstrini buna plea.

  Ls'ni z paj sit zirns chi ti rgnis:
  a ic di te il bil fa ghi contarj,
  se d'si minsont la j ti dgnis.[19]"

  "Di jdi Marsia vut tant plasej i'ai
  mentri ch'i'ri par di la," 'lr la dita;
  "da me se c'a volt, a vut; un no, maj.

  'Ds che par di la dal mal fln[20] si cjta,
  mvimi a no pol ic p, par che ls
  che, dop'vignt j fu, a' stada fata.

  Ma se che dal cjl[21] a ti muf e prots,
  com'chi ti dsis, n'ocrin cumplimns:
  mi basta savj che ic chist'a vors.[22]

  Dncja, va, ma'ntr a chistu--ten in mins--
  mtighi un vnc ls[23], e la musa lav'ghi
  da la cragna ingrumda ta chej brus cjamns;

  ca no zars ben, cuj vj vels, zghi
  davant--cu la vista fuscda--dal prin
  ministro[24], sensa'l mij di te mostrighi.

  Atr di st'isulta, da l'aga visn,
  la j 'ndul che tant furt a sbat l'onda,
  si pol cjat vncs tal pantn mulizn;

  nisun'altra ramsa ta sta sponda,
  sa s'indurs, par lunc a pol vej vita,
  se a li sbatdis a no si secnda.[25]

  Na volta prons[26], no stit torn par chista;[27]
  zit cul sorli, ca l cuasi spuntt;
  las a  la riva p lizerta."

  Cuss l spart, e j su'i soj levt
  sidint; e'i me pas si son ritirs
  l dal me duca, e'i vuj i ghi'ai alst.

  Luj cuss 'la tact: "Segus i me pas:
  voltnsi'n davu, che di ca s'inclna
  sta pianra virs l'rli dal mar, la 'bs."

  Il cric dal d'l scorsva la matina
  ch'avant'a scjampva, s che da lontn
  jodt i'ai ogn'ondta picinna.

  Movs si sn par chel desrt tern plan
  com'omp cal srcja di nuf la so strada,
  che fin ca no la jt ghi par di z invn.

  Cuant chi sin rivs 'nd che la ruzda
  cul sorli 'barufva, e in part,
  pal fresct, dur 'tegnv'la so sblancjda,

  li do mans ta l'erbta, mi soj necurt,
  cul so fa amndi dols a la pojt:
  e alr j, rindt cont da la so art,

  plen di lagrimis la me musa ghi'ai dat:
  e luj u ch ai vuj a ghi'a di nuf virt
  chel colu che l'infir al veva platt.[28]

  Di l a'un puc rivs 'sin tal post desert
  che maj jodt 'la l'ghis sos navigdis
  da omp che di torn'l fos dop'stat esprt.[29]

  Il vnc atr mi'a mett, com'd'altri volt:[30]
  Se marava! che chel mil rbul
  da luj sielzt, a ti fa rinsi, dut,

  apna che cun stu vnc ti fas srcul.




  Purgatri, Cjnt Secnt

  L'ra za'l sorl'al'oriznt rivt,
  chel che cul srcli meridian al cujrs
  Gjerusalm cul so punt p elevt;

  e la nt, che plan a plan ghi zva virs,
  fu vegnva dal Gange cu li Balnsis[31]
  che di man ghi clin cuant ca si fa tars;

  s che li moslis, blncis e rsis,
  l che j'i ri da la clar'Aurora
  pa la bil'ett 'doventvin zlis.[32]

  E prs stu mar l i'rin nu, a st'ora,
  coma zent ca pensa al so cjamin,
  cul curp fer, ma cul spirt ca si muf bunra.

  E jt tu, coma che prest di matna
  Marte un puc fusct a si jt rost,
  la j amnt ta la sdrja marina,

  jodt i'ai, e d'jdi pur lu speri dut,[33]
  un lumn che tant svlt'l vegnva pal mar
  che nncja svualnt al vars podt.

  Dop'vej stravit al mestri'l vl par vej p clar
  il pensj sul lustri ch'jodt i vvi,
  alr p'l luzva[34], com'flama dal fogolr.

  Da ogni banda che vuardnt lu stvi,
  un sju se di blanc, e a luj di sot
  un'altri plan plan, vign fu i'jodvi.

  Encjam nol vva'l me mestri fat mt
  fin che'i blancs puc distns 'parvin lis:
  vint il timonj ben cognost, i crot,

  'la sigt: "Su, i vuj che'i zenj ti clis:
  eco l'nzul di Diu: uns li mans:
  da ch'n su ti'n jodars di sti rbis.

  Jt ben ca nol vu us strumns umns,
  s ca nol usa ne rm ne altri tl[35]
  ma l'lis sos par z ta poscj' tant lontns.

  Jt com'che drtis a li ha virs il cjl,
  movnt l'aria cun sti etrnis plumis
  ca no cmbin coma cal fa'l mortal pel."

  E p visn cal vegnva virs nultris,
  st'usil divn s clar al luzva
  che'l vli nol rivva a vuardlu fs,

  ma j'i l'ai sbast; e co a riva
  cal riva c'una navta lizra
  che l'aga cusi cusi 'no tocjva.

  A ppa'l celestial pilota[36] l'ra,
  che bet al parva'ntr vej descrt;
  e p di sent spris cun luj an d'ra.

  In exito Israel de Aegt'[37]
  ducj' insimit a cjantvin c'una vus
  cun chel che ta chel salm a ven dopo scrit.

  Dopo vighi fat il sen da la santa crus,
  dcjus ta la spigja a si son buts:
  luj le zut, com'tal vign, svlt e silensius.

  Chel scjp di spirs, puars, u l rests,
  tntos, atorotr par dut 'vuardvin,
  com'un che sercj'l vu dut se ch' taj pls.

  Par ogni banda,dal d a saetvin
  i rjs dal sorli, che cu li so satis
  dal mis dal cjl'l cjavrn[38] via 'scorsvin,

  cuant che cun musa'lsda sti animis
  a nu a ni'an domandt, "Mostrini
  coma z ta la montagna, si savjs."

  E Virgilio'la rispundt, "Vuardini,
  di stu post nultris i no vin prtica;
  com'vultris pelegrns i sin, crodini.

  Un puc prin di vultris 'sin rivs
  par n'altri trj, tant dur e diroct
  c'ads ni sar fsil  z su par ca."

  I spirs che necurs si'rin, dut un trt,
  che dal me tir flat i'ri'ncjam vif,
  plis si son fs, ognun maravet.

  E coma'l mesagr cal parta l'ulf
  zent l'atra par sinti rbis novis,
  e tal poc ognun si mostra ben atf,

  cuss davnt di me si son metdis
  ch'nimis furtundis a fismi tant,
  par puc 'smintint di z a fsi bilis.

  Una'n dj jodda a vign'n davnt
  par imbrasmi cun grant sen di afit
  ca mi'a sbit movt a fa altritnt.

  Oh mbris vuitis fu che  in tal aspit!
  tre voltis a imbrasla i'ai provt,
  ma'nvn; vuitis 'tornvin li mans al pt!

  Marava'n musa i'ai da vj mostrt,
  pars'che ic suridnt'ndavu si'a movt;
  e j, par stighi visn, mi soj 'vanst.

  Cun tant rigurt, chi smets a'a 'nsistt:
  capt cuj ch'ra, i l'ai preda tant
  di sta a parlmi par qualchi mint.

  Ic a'a dit: "Com'che ben ti'ai volt intnt
  tal curp mortal, pur ben ti vuj sleda:
  ch i smet; ma tu pars vtu avnt?" [39]

  "Caro'l me Casla, par torn'n strada
  'nd ch'ads i soj[40], stu vis ti m'js a fa,"
  ghi'ai dit, "ma la t'ora pars tant rinvida?" [41]

  E luj: "Cun nisn i'ai vut di baruf,
  ma chel stes[42] cal cjj chel e cuant ca ghi pls,
  'ndavu mi'a last p voltis, cun bel fa;

  che'l volj divn e'l so d'un stamp son fs:
  ver'a l che tre mis a la partt
  chej ca'an volt entr, in santa ps.[43]

  Alra j, chi'ri virs il mar voltt,
  'nd che l'aga dal Tvar a s'insla,
  cun gran bontt da luj cjolt su i soj stat.

  Virs che fs 'la luj ads 'ndrest l'la;
  e a  chi che sempri al ven cjolt su
  chel che j virs l'Achernt a nol cala." [44]

  E j," Se ls nova 'no ti'a robt su
  ne memoria ne l'su dal to bil cjnt
  che li me vojs na volta'l cuietva j,

  di consol ti displasarsia tant
  il me spirit che cu la me persona
  plen di afn l stat vignnt in davnt!"

  "Amor che ne la mente mi ragiona,"
  a la tact cun vus tant bil'e dolsa
  che dentri 'ncjam 'la sint che ben mi suna.

  J e'l me mestri e la zent che fsa
  ghi stava 'ntr, parvin ducj' tant contns,
  com'ch'ltri no fos ca tocjs la mins stsa.[45]

  Nultris  i rin dcjus fs e atns
  al so cjant; ma co'l vcju onst[46]
  cal ven signt: "Spirs, pars cuss tant lens?

  No stit si negligns; sit zent di sest,
  zit zvls tal mont a cjjvi la scsa[47]
  ca v'impeds di vej Diu manifst."

  Coma che blava e altra simnsa
  a becotjn i colmps ta la pastra,
  cujs, tegnnt la plumarla lsa,

  s'alc a cpita ca ghi fdi pura,
  dut ta'un colp, co, a smtin da mangj,
  pars'ch a'an altri cal richiit p cura;

  cus jodt i'ai che frscja marmja
  las la cansn e z virs la riva
  com'zent che, puc savnt se fa,'si sparpja:

  e coma lu ncja nu svels si partva.




  Purgatri  Cjnt Ters

  Mentri ch'ognn di scju spirs al scjampva,
  e a si spierdva in ta sta cjampgna,
  ma virs'l mont 'nd che'l just al spns[48] al zeva,

  j di strnzimi al mestri i'ai vut bisgna:
  e sensa di luj 'nd i sarsiu zut?
  coma'i varsiu scalt sta montagna?

  A mi par che luj rimurs al ves sintt:
  O cosinsa dignitsa e clara,
  se amr ca ti' il fal p pisult!

  Cuant che'i so pi a'an last la primra
  che il decru al fa sempri cal,
  la me mins ch'ra prin plena di pura,

  si'a calmt e, com'usil cal tac'a svual,
  il me vli'n alt a l zut ta chel mont
  che su tal cjl p alt d'altris a l l.

  Davu'l sflameva'l sorli, tornt,
  ma rot l'ra davnt da la me figura
  che ai so rajs ghi impedva di z'n front.

  J'i mi soj voltt in banda par pura
  di si stat bandont cuant chi'ai jodt
  besu davnt di me la cjera scura;[49]

  E'l me cunfurt: "Pars difditu dut?"
  voltt virs me a dsmi a la tact:
  "di crodi che cun te'i soj ti vars podt.

  A  za sera la ca l sotert
  il me curp cul cual i fvi ombrena:
  Napoli a lu'a, da Brindisi partt.

  S'ads davnt di me nja s'ombrena ,
  nosta maraveti p che daj cjlos
  'nd che sens'intrc raj t'altri raj al mena.[50]

  A sufr turmns cjls, o chej daj glos,
  curps coma il me la virtt a dispn,
  ma'a no vu chi savdin li vis sos.[51]

  Mt a l chel cal crot che la nustra razn
  a rivi a cap l'infinita via
  d'un'unitt in tre--e cap benn.[52]

  Contentisi, umana zent, dal quia;[53]
  che si vsis pudt jdi propit dut,
  pars varsia parturt Maria?[54]

  E la vja'i jodarsis, sensa frut,
  di chej ca varsin'l desidri calmt
  che'n eterno'nvnsi a ghi'a dat par lut:

  d'Aristtil e Platon i dis, in fat,
  e d'altris pur"; e ch 'la sbast la front,
  e nuja p 'la dit, restnt turbt.

  Rivs i rin intnt al pi dal mont:
  ch la parit a zeva su cuss dreta
  che di scalla no vin nencja fat cont.

  Tra Lericj' e Turbia[55], la p desrta
  e salvdia riva a  na scjla
  ben cmuda in paragn a chista.

  "Chis 'ds pa'nd che'l rpid al cala,"
  a la dit il me mestri, fermnt il pas,
  "di mut cal psi zi s chel sens'ala?" [56]

  E mentri che luj, penserus, cul cjf bas,
  pa'nd z a l'ra cal meditva,
  e'i me vuj atr dal mur' rin volts,

  da sinistra jodt i'ai zent ca vegnva,
  spirs che virs nu i pi a movvin,
  ma lens, che cusi fer ognun'l parva.

  "Mestri," i'ai dit, "lsa che'i to vuj si lsin:
  ch ca son chej che consj a ni darn
  si no ti lu cjtis in te medsin."

  Alr alt'la vuardt, e sensa afn
  a la dit: "Zin par l, ca vgnin a pln;
  il to sper, fil me, a no l invn."

  Chel grup di lu a l ra 'ncjam lontn,
  dopo che nu i vvin fat un mir di ps,
  si e no com'un clap tirt da na man,

  cuant che di front 'la rocja'si son pojs
  dal gran rivn, e l 'son stas fers e stres
  coma se plns di dbis a fsin stas.[57]

  "O bun'nimis, o spirs belz els,"
  Virgilio a la scuminsit, "par che pas
  che, i crot, ognun di vultris al vors,

  dizini'nd che cjat i podn un ps
  ca ni permti di zi smpri p'n s;
  che chel che p 'l sa p 'l pirdi timp ghi displs."

  Com'agnlis che p no son sierdis s,
  fu, beslis o'n grups, a vgnin plan plan,
  e altris'n davu 'rstin cul vli'n j;

  e com'ca fa la prima li altris a fan,
  e ghi van dngja se ic a si ferma,
  cujtis, sens'un b, e'l pars 'nol san;

  cuss jodt i'ai j vign la prima
  anima di che mandria furtunda,
  timidta, ma dal mvisi calma.

  Cuant che i prins jodt a'an dividda
  la luce in cjra a la me destra,
  e l'ombrena fin a la rcja zuda,

  sposts si son di l che l'ombren'ra,
  e'i altri spirs che'n davu a vegnvin,
  puc savnt, il stes 'an fat, vuardnt in cjra.

  "J'i vuj che ducjus ch a savdin
  che chistu ch l cuarp umn che i'jodis;
  i rajs dal sorli par chel j no rvin.[58]

  N'ocrin maravis, ma da crdi'vjs
  ca no' sensa virtt che dal cjl a vn
  che stu ch'l provi a scal sti parjs."

  Cuss'l mestri; e lu, vint capt dut ben,
  "Tornit in davu," a'an dit; "zini'n davnt,"
  cu la schena da li mans faznt pur sen.

  E un di lu'la tact: "Tu la avnt,
  cuj chi t'sos no'l saj, ma vurdimi'n musa:
  mi'tu maj jodt prin di chistu istnt?"

  Virs luj voltt, ghi'ai dat n'ocjda fisa:
  bindu a l'ra e di gentl aspit
  ma na sa'l vva da'un colp divsa.[59]

  Cuant chi ghi'ai fat sen di no, a stu puart,[60]
  di vjlu maj jodt, "Jot ch," a la dit,
  e na plja 'mi'a mostrt in tal so pet.

  Suridnt 'la dopo dit: "J'i soj Manfreit,
  nevut da la imperatrs Costansa;
  ti prej che, cuant chi to sos di ch partt,[61]

  I ti zdis da me fa, mari, pensa,
  da l'onu di Sicilia e Aragona,
  E disghi che dal sper no soj sensa.[62]

  Dopo che fert soj stat di persona
  da doj colps mortj, i mi soj bandont
  planznt a chel che volentj al perdna.

  Orbil l'r'ognn daj me pecjs stat;
  ma bras tant grancj a'a la infinda bontt,
  ca risif di nuf chel ch'a ic l voltt.

  Se il pastu di Cosensa, che cjast
  mi veva segunt di Papa Clement l'rdin,
  e mi vs in Diu bon ben oservt,[63]

  i vus dal me curp 'ncjam a sarsin
  visn di Benevnt, in cjaf dal so punt,
  protezs daj claps ca lu sotervin.[64]

  Ads ju bagna la plja e muf il vint
  dal di fu dal cunfin, cuasi lunc il Vert,
  'nd che sensa ls ju veva parts avnt.[65]

  Un cuss maladt propit dut nol pirt,
  ca nol psi torn l'etrno amu,
  mentri ch'al sper 'ghi resta un puc di vert.[66]

  Ver'a l che un che fu di grasia'l mu
  da la Santa Glsia, s'al fin 'si pents,
  l costrt a sta di sta riva'l di fu,[67]

  trenta voltis p dal timp sensa grsis,
  prin da pentsi, se p che decrt
  scurtt a nol ven da buni prejris.[68]

  Jot tu se contnt ti pos fmi e cujt,
  diznghi a la me pura Costansa
  com'chi ti mi'as jodt e di stu divit;[69]

  che ch par grasia daj vifs tant si'avnsa.




  Purgatri  Cjnt Curt

  Cuant che par dilt o ncja par dolour
  che una virtt nustra a comprnt,
  l'nima s ben a ic a si fa intr,

  ca par che nisun'altra fursa a'ntnt;
  e chistu l cuntra chel sbliu cal crot
  ch'un'nima su'n'altra ghi va'l comnt.[70]

  A susit che cuant che alc si sint o jt
  che furt'l tgni l'nima'ndafarda,
  il timp al scor e l'omp nol fa nisn mot;

  ch su na roba a' la so mins pojda
  mentri ch'altri a'a la so mins intera:
  l'una' libera e l'altra leda.[71]

  Di chist i'ai j vut esperiensa vera
  cuant chi'ai sintt chel spirit e amirt;
  che ben sincunta grados zut su a l'ra

  Il sorli, e j nol vevi nott.,
  cuant che rivs sin'nd che ducj' chej spiris
  ni'an sigt, "Ch l chel chi vjs domandt." [72]

  Bus p larcs al strpa spes ta li vs
  cun mendis e ramsis spinsis
  il contadn cuant che l'a si scurs,

  ca no l'ra'l trojt pa'nd che parts
  i sin, nualtris doj, cun me davu, besj,
  cuant che chej spirs da nu'son zus e spars.

  Z s a Sanleo o j par chel scoj
  di Nol o s a Bismantov'e Cacum[73]
  si pol z cuj pi, m'lis volin ta stu troj;[74]

  cu l'lis, i ds, slancjdis e cul plum[75]
  di gran brma, davu di chel me condt[76]
  ca mi deva di ben sper un barlm.

  Su i zvin dentri di chel rivn rot,
  tegnnt i flancs pocs cuntra la parit,
  usnt pi e mans ta li rcis di sot.

  Dop'che'i nustri flancs tocjt a'an il vuit[77]
  insm'dal murn dret, tal mancu'nclint,
  "Mestri me, se strada i cjapnu?" i'ai dit.

  E luj: "Si va'n s da l chi ti'as sostt:
  tenti visn; pur p'n s i zin ta stu mont,
  fin che cualchidn cal sa i varn scuntrt."

  Par jdi fin'n su, mas'alt l'ra il mont,
  e'l z su l'ra cuss tant inclint
  ca someva d'si'n mis d'un cuadrant.[78]

  Strac i'ri cuant che j cuss i'ai tact:
  "O bon pri, vltiti, e ch mira
  cuant che, pal to pas, in davu 'soj restt." [79]

  "Fil me," 'la dit, "fin ch li gjmbis tira,"
  e mostrt a mi'a un puc in s un plan
  che da che banda l dut intr al zra.

  Li so perulis s tant poct mi'an,
  ch'j sfuarst mi soj a gjat di zghi davu
  fin che'l dislivl i me pi cjatt'an.

  L si sin sints coma ta'un paju
  par l chi rin vigns, dal orient volts,
  che'l vuard tant ben al pol fighi al cu.[80]

  Prin di dut i vuj i'ai puntt virs il bas;
  dopo, volts virs l'alt, mi maravevi
  che da sinistra i vegnvin lumins.[81]

  Il poet si'a ben necurt ch'j i stevi
  mirnt il cjr da la lus coma un balc
  che tra nu e l'acuiln i jodvi.

  Alr luj a mi: "Se Castor e Poluc
  dal gran spili compagna 'tegnsin,
  che lus al parta, s e j[82], t'ogni luc,

  un puc rost il Zodiac 'jodarsin
  encjam visn da li Orsis rot
  se fu al vegns dal so vecju cjamn.

  co, a' cuss: si ti lu vus pens,
  tenti ben atnt; imagina Sin
  che cun stu crt in ta la cjra al sta,[83]

  s che ducju doj 'an un su orizn
  e divirs emisfrs; 'nd che la strada
  s mal manovrda ' stada da Fetn,

  t'jodars com'che da chist sars usda
  par z da ch a Gjerusalm stsa,
  se il to intelt ben ghi sta a bada.[84]

  "Mestri me, maj prin," i'ai dit sensa pusa,
  d'jdi no'ai podt se ch'jt clar ads,
  l 'ndul che d'inzn 'parvi sensa,

  che'l mis sircul che p alt di ducj' al sta
  ca si clama Ecuatu ta na cert'art,
  e che sempri tra'unvir e soreli al resta,[85]

  pa la razn chi ti'as dit, ma da sta part
  virs'l setentrin al va, cuant che'i Ebreos
  a lu jodvin l che il cjlt l p furt[86],

  ma tant contnt i sars se bon i fos
  di savj cuant'n su chi zin; che'n su'l va'l mont
  cuss alt che'l me sgurt z s alt nol pos."

  E luj a mi: "Cuss a' cun stu mont:
  che al insi, a bas, a l sempri dur;
  ma p'n s che l'omp al va, p l tegnt cont.[87]

  E cuant che'l z ti ven p dols e sigr,
  tant che'l z'n s ti ven amndi lizj,
  com'che segunt la curnt va na nf pur,

  alra ti sars al fin di stu troj:
  u ch di ripos l'afn al spta.
  Basta; chistu i saj ca l ver par intj."

  La so vus si'er'apna fata cujta
  che n'altra i vin sintt, ca'a dit: "Encja prin
  di riv di sta sintt ti'as vja mata!"

  Al sinti sta vus sbit zirs si sin,
  e a man sanca jodt 'vin un piern,
  dal cual ne luj ne j prin necurs si'rin.

  L'i sin zus, 'nd che zent 'vin jodt benn
  ta l'ombrna davu dal clap sintda
  e ognn al someva un gran poltrn.

  E un, strac, tal mis di che zent zdrajda,
  sintt l'ra, cuj bras atr daj zenj
  e cu la musa'n taj so bras sbasda.

  "O bon'l me sir," i'ai dit, "jitu chi soj
  ch'jt chel ca si mostra cuss tant svojt
  che luj e'un mus fradis 'sarsin ducju doj?"

  Alra voltt si'a virs me e vuardt,
  movnt la musa un puc su pa la cusa,
  e la dit: "Va s tu, ch'ris ti t'sos dat!"

  'Lr l'ai cognost, e la straca stsa
  che'l flat mi fva tir 'pen'apna
  no mi'a'mpedt di z da luj, chist si sa;

  na volta l, l'alst il cjaf a pna,
  diznt: "tu jodt com'chel Fetn
  da la spala sinistra'l cjr al mena?"

  Il dzi striminzt e'l fa da poltrn
  cal vva a mi'an fat un puc ridus.
  dop'i'ai tact: "Bielga, ti sos benn

  e'i soj content; ma dzmi cualchicjsa:
  pars propit ch? Sptitu na scorta?
  o tu'ncja ch la to vecj' usansa?[88]

  E luj: "O frari, zi p'n s no'mpurta
  ch a paj'l figo no mi lasars
  l'nzul di Diu sintt ta la purta.

  Ocr prin che'l cjl mi fdi zir 'ds
  fu di ic, a lunc, com'ca'a fat in vita,
  'nd che dom'in fini'ai tirt susprs dres,[89]

  se p che bun'orasin no vegns dita
  par me da'un gran bon cu che'in grsia a l:
  n'altra puc 'val, se'l cjl nencja la scolta." [90]

  E il poeta, belz davnt di me,
  al dizva: "Zin via; che za da'un toc
  alt a l'l soreli e fin in riva

  za a cujrs la not cul so pi'l Marc.




  Purgatri Cjnt Cunt

  J i ri belz da che mbris partt
  e'i seguvi li trcis dal me duca
  cuant che davu di me, alsnt il so dit,

  un 'la sigt: "Jt, 'nol par lzi u ca
  il raj a sinistra di chel par di sot[91]
  e com'vf soma cal sdi ca!"

  Virs il sun di sta vus i me vuj i'ai mot
  e joddis li'ai c'ocjvin cun marava
  me, doma me, e'l lumn ca l'ra rot.

  "Pars'l zria'l to spirt coma na fua," [92]
  'la dit il mestri, "che'l z ti ralntis?
  se cntria se che sta zent a cjacara?"

  Va cun me, e ca parlin pu scju spiris:
  sta ben fer com'na tor, ca no ghi cola
  maj la pica, nncja ta gran bufris;

  ch sempri l'omp ca la pensj ca ghi svula
  sovr'altri pensj da se'l lontna'l sn
  pars'che'l podj d'un chel da l'altri'l mola."

  Se podviu j dzi se no "I vn"?
  Cuss i'ai dit, cul colu tant cujerzt
  che a vltis al fa l'omp di perdn dn.[93]

  E intnt a travirs la riva i vin jodt
  un puc davnt di nu zent ca vegnva
  cjantnt, vers a vers, il Miserere, dut.[94]

  Cuant ca si son necurs ca nol lasva
  il me curp trapas i rajs dal sorli,
  a colp il slm in un lunc Oh si mutva;[95]

  e doj di lu, coma mesagjis di l,
  virs di nu'an cort e ni'an domandt:
  "Pars i sizu ch? Alsit il vli.[96]

  E'l me mestri: "A chej che ch vi'an mandt
  i podis ben torn par ripuartighi
  che'l cuarp di stu ch di vera cjar l fat.

  Se par jdi l'ombra so a son fers ch,
  com'ca par, alra a san za asj:
  ch'onu ghi fdin, ch'a lu ben'l pol zghi." [97]

  Vapus impis cuss svels i no'ai maj
  jodt rompi'l sern da la prima nt,
  ne'l nul d'vst cuant che'l d al cala ormaj,[98]

  che tal torn chej premurus si'an mot;
  rivs la, cuj altris virs nu si'an voltt,
  com'flun che fu dal'rzin al ven a dirt.

  "Na sgaravna di lu ch si'an avit
  par preti," a la dit il poeta:
  "ma va pur, e zint ten ognun ben scoltt."

  "O anima chi ti vas par sta contenta[99]
  cuj pi, mans e cjaf da la to nsita,"
  a vegnvin signt, "il pas ralnta.

  tu maj jodt nisn di nu'n vita
  che di luj di l nvis ti pos cont?
  Sta fer ch; su, slngja la to visita![100]

  Murt par fursa ognun di nu ch al sta
  e fin al'ultima ora pecjadu:
  u ch la lus dal cjl ni'a fat volt,

  cuss che, pents e dut perdonnt, fu
  di vita i sin vigns, cun Diu in pas,
  che'l desidj d'jdilu tant ni' tal cu."


  E j: "pa cuant chi vi tgni oservs,
  i no cogns nisn; ma si sis contns
  ch'alc i fdi, spirs che ben nass sis stas,[101]

  dizit pur, e j'l farj pal ben imns
  che davu daj pi di una tal guida
  da mont a mont sercjnt i vj in mut intns."

  E un di lu 'la tact: "Ognun si fida
  dal to benefsi sensa zurlu,
  se al to volj no ghi ven fat sfida.[102]

  E j, chi soj ch'n front a domandlu,
  i ti prj che se maj chel post t'jodars
  fra Romagna e chel di Carli d'Angjolu,[103]

  che'n tal pre cortjs par me'i ti sars
  a Fan[104], di mut che ben par me prearn,
  ch'al p prest i me pecjs sarn purgs.

  Fert a murt soj stat, l tal Padovn;
  il sanc i'ai pierdt, ca mi vv'ospitt;
  tal grin d'Antenori mi' stat fat stu dn,

  la che sigr i crodvi d'si stat:
  chel d'ste l'ra'n colpa, ca m'odiva
  tant p di chel ca si vars spett.[105]

  Ma se j'i fos scjampt par l ca si zva
  virs Mira, da Oriac, l ca mi'an cjapt,
  l 'ncjam i sars, ca si rispirva.[106]

  Ta la palt i'ai cort; dut infangt
  e da li rbis intorgolt j'i soj zut
  e'n cjra li me venis un lac'an format."

  Alr n'altri: "Se'l to desidri, dut,
  ti otns che su ti tira tal'alt mont,
  par piett fa ch'ncja'l me'l vdi frt![107]

  Da Montefeltro i'ri e'i soj Boncont:
  ne Gjovna[108] ne altri di me si cura;
  par chel j'i soj cun chscjus a basa front!"

  E j: "Ma se mal o brut'aventra
  a ti'aja tirt tant fu dal Campaldn[109]
  che maj savt si'a da la to sepultra?"

  "Oh," rispundt la luj, "ju dal Casentn
  si pasa n'ga ca si clama l'Archin,
  che'nsma l'Ermo[110] al nas tal Apenn.

  L'ndul che'l so non al doventa van,[111]
  rivt i soj j cun' bus ta la gola,
  a pi scjampnt e'insanguinnt il plan.

  Ch i'ai pierdut la vista e la perula;
  ca'a fint  cul non di Maria; e ch
  soj colt, lasnt la me cjr besla.

  Se ca' ver i dis; il stes ai vifs dsghi:
  l' nzul dal Alt mi'a cjolt, e chel dal infir
  al sigva: "Pars mi cjitu stu ch?

  Cun te ti prtis l'etrn di stu curp fer[112]
  che par na lagrimta mi' stat robt;
  ma ltri i farj cul toc che ch l fer!

  Ben ti sas com'ta l'aria'ven adunt
  chel umid vapu che ga'l dovnta
  cuant che'n su'l va'nd che dal frit'l ven cambit.

  'Lr chel mal volj che malsia tanta
  a la tal cjaf, movt 'la'l fun e'l vint
  par natural virtt so, tant puc santa.[113]

  Cuss la val, cul d cal zeva finnt,
  da Pratomn al gran zuc  si'a cujerzt[114]
  di caligu, cul nul parzra bulnt,

  ch l'aria plna a plvi si'a mett:
  l'ga colva e taj fosj zeva;
  surbla nol podva'l tern dal dut;

  e com'che taj turns p grancj' vegnva,
  a corva virs'l flun real[115], rapida,
  cun fracas; fermla nisn podva.

  Al sboc dal gran flun la me cjr frjda
  scuntrt'la l'Archin furius e butda
  tal Arno e la crus tal pet disfda

  che fat i vvi a lta finda:
  pal font e rvis mi menva l'onda
  fin che cujrt mi'a cu la so preda." [116]

  "Snt, cuant chi ti sars tal mont tornt, 'nd
  che'l strachs dal vis ti sar zut via,"
  la ters'anima'a dit dop'la seconda,

  "recuarditi di me chi soj la Pia:
  Siena mi'a fat, e disft la Marma:[117]
  ben lu sa chel che anelda[118] pri'a

  mi vva e sposda cu la so gjma.




  Purgatri  Cjant Sest

  Cuant ca si fins il zuc da la zara,[119]
  chel cal pirt al resta dolort,
  ripetnt i colps[120], e dulnt l'impra:

  duta la zent a va cul p furtunt
  che'n davnt al va, e un davu ghi vn,
  e'n'altri'n banda cal vu ch'alc ghi vegni dat:

  parnt via, chistu e chel al scolta ben,
  chel che la so man'l tcja, p nol sburta;
  cuss si para da chej ca ghi fan sen.[121]

  J pur da ducj' chej spirs i stevi al'erta,
  la musa virs lu ca e l voltnt,
  e alc prometnt i la fvi curta.

  Ch l'Aretn a si'a fat avnt
  che dal crudl Ghin dal Tac 'la vut la murt,
  e l'altri ch'a negsi l zut scjampnt.[122]

  Cun mans spurtis ch'l preva pur, in part,
  Federico Novel e chel da Pisa
  cal vva fat some'l bon Marzuc furt.[123]

  Jodt i'ai'l Cont Ors e chel spirt di cjsa
  so gjavt fu[124] par fastdi o invdia,
  secont luj, no par colpa so o causa;

  e ch'l sufrs, chistu Pir da la Brcja,
  mentri ca''ncjam ca che daj Brabns,[125]
  che per pol si'ncjam p sporcja.

  Na volta restt lbar da ducju cuans
  chej spirs c'an pret par ch'altris a prjn
  di mut che lu 'psin prest dovent sans.

  Tact alr i'ai, "A par ca mi nghin,
  O lus me, certi perulis dal to test[126]
  che decrs dal cjl il pre a pljn;

  e dom'di chistu a prjn chej di stu post:
  invn l'se alr dut se ch'ognun'l spera,
  o no mi'se'l to dzi ben manifest?"

  E luj "La me perula a' clara;
  e a no' inutil la so spernsa,
  se ben la zent a ls la me scritra;

  che'l tant alt judsi a no si sbsa
  cuant ch'un fuc d'amu al fa ta un istnt
  chel cal sodsfa chel che ch s'incjsa;[127]

  E la ch'j'i stevi stu punt considernt,
  il pre 'nol comedva il difit,
  pars'che a Diu'no ghi si fev'avnt.[128]

  Ma s'encjam dbis ti'as o alt suspit,
  no fermti, che ic ben a ti lu dis
  se lus ca  fra il ver e l'intelt:

  no saj si t'intns; i dis di Beatrs:
  ti la jodars la s, insima'l crt
  la s ta stu mont, suridnt e fels."

  E j: "Messr, fami zi su svelt e drt,
  che za no mi strchi p coma prima;
  za'i ti js se ombrna cal fa il crt."

  "I parn via provnt di zi'nsma,
  e vuj, "'la dit, "i farn se chi podn;
  ma'l fat forma'la ch'ads no ti'as stima.

  Ma avnt d'si las, t'jodars prin
  chel ca si plta davu la culna,
  cuss che'i so rajs da te no si rmpin.[129]

  Ma jjtu la che anima sidna[130]
  che virs di nu besolta a vurda:
  che n'insegnar la via p visna."

  A ic 'sin zus: o anima lombarda,
  com'chi ti stvis l, superba e spresnt,
  cun tanta dignitt tal vuli, vurda!

  Ic no ni zeva nuja domandnt,
  ma z ni lasva e oservva dut
  com'un len cuant ca si sta riposnt.

  Par prela, Virgilio visn ghi'a zut,
  volnt da ic savj la mij salta;
  ch a la so domanda 'no'a rispundt,

  ma dal nustri pas e da la vita
  domandt ni'a; e'l bon duce 'la tact:
  "Mantova. . .," ma dom'chist al veva dita

  che chel virs di luj a colp avnt si'a fat,
  diznt: "O Mantovn, j'i soj Sordl
  dal to pas," e l'un l'altri'la'mbrast.

  Ahi serva Italia, di dolu hotel,
  naf sens'timonj in ta gran tampista,
  sira no di provincja ma di bordl!

  Che bun'anima  stada s svelta
  a sinti'l sun tant dols da la so cjra
  da fighi ch al so paesn fiesta;

  e ads da te no son sensa gura
  i vifs, che l'un l'altri si stan rosent
  par chel che'un mur o un fosl al sira.

  Pur' Italia, vurditi'ntr e avnt,
  vurda i to mars, e vurda pur'l to sn;
  di poscj' ca gdin pas t'jodars di bant.

  Se ja zovt ca ti scurts il fren
  il Justinin se la sla ' vujta?
  Sensa chel[131] no varsin di verggna'l plen.

  Ah zent chi ti dov'rs si devota
  e las ca si sinti Szar'n sela,
  se ben ti caps s che'l Signu'l nota,[132]

  ma jt com'che la bestia si ribla
  pars'ch daj spirns no ven corezda[133]
  e la rdina no ti sas usla.[134]

  O Berto todsc[135], no l'tu jodda
  sta pur'Italia doventda salvdia?
  No postu tu dom sta bestia cruda?

  Ca cli pur dal' alt vera gjustsia
  sul to sanc[136], e ca sdi nova e clara,
  s che'l sucesu to cun timu la jdia![137]

  Tant tu che to pari i vis fat gara
  par da profit a chej todscs di distrs
  curnt puc dal ort e dal impr la cjra.[138]

  Ven a jdi i Montcs e Capuls,
  Monaldos e Filipscs, omp sensa cura:
  chej mal riduzs e chiscjus pur, puars.

  Ven, crudl, ven, e jt se vita dura
  ca'an i to sirs, e cura i so malns;
  e t'jodars Santaflou[139], com'ch' scra!

  Ven pur a jdi la to Roma ca plans,
  pur' vedula[140], e di nt a clama:
  "Szar, pars sinu cuss tant distns?"

  Ven a jdi cuant che la zent si ama!
  E se ni'n ti muf a vej di nu piett,
  verggn'ti almncu da la to fama.

  E sa mi permt, Gjove, la to divinitt,
  tu che par nu ti sos stat crucifis,
  a l'se'l to just sgurt a altris voltt?[141]

  O se preparasin che dal abs
  dal to savj ti fas par fni dal ben,
  encja se'l coma nisn di nu'l caps?

  T'ogni sitt d'Italia a  dut plen
  di tirns, e un Marcl al dovnta
  ogni viln ch'a fa da partizn'l ven.

  O Firense, ti pos ben sta contenta
  di chista digresin ca no ti tcja[142],
  par grasia da la to zent, ca no stenta.[143]

  Tncjus'an gjustisia'n cu, ma sta frcja
  tars ven fu par no riv sens'pensj al'arc;
  ma'l to ppul 'la tal plen da la bcja.[144]

  Tancjus a rifitin il comn incrc[145]
  ma'l to ppul a l pront a rispndi,
  di volontt so, e'l siga: "Djmi'l carc!"

  Contenta ti sos, chi ti'as di se gdi:
  tu sira, tu'n ps, e tu cun judsi![146]
  S'j'i dis il just, l'efit si pos ben jdi.

  Atene e Lacedemona[147], che s
  civlis 'rin ch'an fat l'antchi legis,
  al bon vivi li dos a'an fat sen di s;

  mentri tu ti vas tant pa li sutlis[148]
  ta li to disposisins ch'a mis novembri
  no si'a'ncjam se ch'in otobri ti flis.

  Cuanti di che voltis, ta st'ultin cudri,[149]
  lge, monda, ufsi e costm
  mutt i ti'as e rinovt menbri![150]

  E se ben ti ti recurdis e t'js lum,
  in te t'jodars na pura malada
  ca no pol p cjat ripsu tal plum,

  e puc ghi zova ogni so zirda.[151]




  Purgatri  Cjnt Sitim

  Dopo che sti bili fiestis a ni'a fat
  cun p e p gust tre o cutri voltis,
  "Cuj sizu,"'la dit Sordl, 'ndavu tirt.

  "Prin che ta stu mont a fsin vigndis
  l'animis degnis da z s da Diu,
  sotert soj stat par mans Otavinis.[152]

  J'soj Virgilio e se colpa i vviu
  altri che'l cjl i'ai pierdt par no vej fede?"
  cuss chej doj; e jo l a scoltju.

  Com'chel ch'avnt di se al jot ch'an d
  roba ca lu fa plen di maravis,
  che crodi al stnta, e'l dis: A'. . .no'.'

  S'l parva luj; e dopo j li sis,
  e cul fa mil l tornt virs di luj
  e'ntr di nuf ghi'a butt i bras intis.[153]

  "O Gloria dal Latn," a la dit, "par cuj
  se ca pos la nustra lenga 'la mostrt,
  o etrn valu di 'nd chi'ai prin virt i vuj,

  cual mer't o grasia ti ja ch guidt?
  S'j'i soj di sinti li to perulis dn,
  dzmi ta cual clustri dal'infir t'sos stat." [154]

  No par fa ma par no vej fat no'ai podt
  jdi l'alt sol che tu ti desderis
  e che purtrp i'ai masa tars cognost.

  A l un post[155] la j no brut par martris
  ma doma pal scur, 'nd che i lamns
  somjn susprs e no sun di malris.

  L i'ri j cun chej 'nocns di ninns
  ch'rin stas muards daj dincj'da la murt prin
  che'l prin pecjt'l ves molt i so rampns;[156]

  Ch i soj cun chej che vists no si'rin
  cu li tre virts santis, e sens' vsi
  li altris[157] cognost e segut 'vvin.

  Ma se tu ti sas e pos, un indsi
  dni che p svels a ni fedi riv
  'nd che'l purgatr ver a la l'insi."

  A la dit: "I saj ben pa'nd ca si va,
  e lcit mi' di z s e zir 'ntr;
  fin chi pos i pol, guidt, sa ti va.

  Ma jot coma cal cala'l d ca atr
  e di z las di nt a no si pos;[158]
  alr vuardn di un bel post ch atr.

  Un puc'n la'n d nimis chi no ti js:
  si ti vous i pol menti la di lu;
  gust d'jdilis'varn i sintimns tos."

  "Ma coma?" 'la dit Virgilio, "s'un al vu
  z s di nt, al vegnarja'mpedt
  d'altris, o nol podarja da besu?"

  E'l bon Sordl 'n cjra'la rust 'l dit,
  diznt, "Jt, nncja sta psula riga
  no ti pasars dop'che'l sol l partt:

  e di altri'mpedimnt non d miga
  che'l scur da la nt par z p in s:[159]
  chel amndi a la vja gh'intrga.

  Cun chel l si pod'rs ben torn in j,
  al pi dal mont, timp pierdnt zint 'torotr
  mentri ch'l'oriznt il d'l ten sirt s.[160]

  U ch, un puc maravet, il me sir
  a la dit: "Prtini pur la chi ti ni'as contt
  ch'ncja spetnt si pol vej plasj, alr.

  Da l i si vvin da puc distansit
  cuant ch'un intj i'ai nott tal mont l visn,
  com'che taj nustri mons da valns ven fat.

  "U l," chel spirt 'la dit, "z i voln,
  'nd che'l flanc dal mont al fa di se un grin;
  e propit l il nouf d i spetarn."

  Ta'un troj d'un plan inclint i cjaminvin,
  che tal flanc da la val a ni menva
  e l tal mis di sta conca i zvin

  Blanc, ros, ru e arznt si jodva;
  blu scur, tintis d'avorio e len lustrt,
  e smerlt fresc intr si godva;

  dal'erba e daj flus dentri di chel prat
  ducj'chej altris colus sbiads a rin,
  com che dal grant il psul l supert.

  Erba e flus no dom'colors vegnvin
  da la natura, ma di mil odus
  an fev'un besu, che tant lu gustvin.

  Salve regina' in tal vert e'n taj flus
  animis sintdis cjant i'ai jodt
  che dal di fu no si sintva la vus.

  "Prin che'l sorli'l zedi a nidsi dut,"
  'la dit il mantovn, che ch ni vev'partt,
  "fra chiscj'no voris ch'j vi guidi dal dut.

  Di stu scjaln p ben l'aspit e l't
  di ognidn i cognosaris vultris
  cuant che lu la j i varis visitt.

  Mtus al fa chel sintt p alt daj altris
  di no vej fat se che fa'l vars dovt,
  e cul rest nol cjantva cansns scris.[161]

  Rodolf imperatu l'ra, che podt
  san'l vars che plajs d'un'Italia murta,
  che n'altri[162] di ricre la fat di dut.

  L'altri ca soma ca lu cunfurta[163]
  al regnva taj poscj 'nd che l'aga 'nas
  che Molda'n Elba e Elba'n mar 'parta:[164]

  Otacheri l'ra che com'frut in bras
  l'ra mij di Vincislu, chel barbt
  di so fi, di vsis plen, robis da mas.

  E chel cal sta cjacarnt--i dis di Nast--
  cun chel l ca la un bonri aspit[165]
  scjampnt e sfigurnt i gil, a mur l zut.

  Vuardit par l coma ca si bat il pet!
  Dit n'ocjda ncja a l'altri, ca la fat
  da la so man, cun tant di susprs, un jt.

  Pri e misir son dal fransis malt:[166]
  la vita so 'san ch' sporcja e visida;
  par chel ch'ognn si sint tant disturbt.

  Chel s ben trest e ca si acrda,
  cjantnt, cun chel ca la'l nasn cuss grant,
  d'ogni virtt'l veva plena la curda[167]

  e se dop'di luj re'l fos stat p avnt
  chel zvin che davu di luj l'r' sintt,
  alr da vas a vas[168] sars zut ben dut cuant;

  chist dzi no si pos daj frdis dal fantt;
  Jacu e Federc: ognn l'ra re,
  ma nisn l'ra com'l pari dott.[169]

  Ca rispnti di nuf amndi rar'
  la probitt umana, e cuss'l vu
  chel ca la da[170], che da luj d'invoc a'.

  ncja'l Nasn il me pensj'l va, e nol mu
  cun chel ltri, Pieri, che cun luj'l cjnta,
  che Pulia e Provensa za sntin dolu.[171]

  Tant mancu di so simnsa 'val sta planta,
  Com'che p di Beatrs e Margh'rita
  Costansa dal so omp'ncjam si vanta.[172]

  Jodit il re da la semplice vita
  sintt l besu, Rico d'Inghiltera:
  a la so simnsa s ghi va dreta

  chel che fra chiscj'si sbasa fin in cjra,
  e'l vuarda'n s, l Gulielmo Marchis,[173]
  par cuj Alesandria e la so gura

  plansi a fan Monfert e'l Canavjs.




  Purgatri  Cjant Otf

  A ra z l'ora ca volta'l pensj
  daj navigns e gh'inteners il cu
  tal d ca'an saludt i so ams mij;

  e che ogni nuf pelegrn di amu
  a spuns, se'l cjampan al sint da lontn,
  ca par chel d al plnzi ca l cal mu;

  cuant che j a sinti i provavi in van,
  e a vuard mi soj mett un'alma
  che'n pi d'si scoltda sens fva cun man.

  Ch rivda, levt'a  ognna palma,
  a si'a mett a fis virs l'Orinte
  com'par dz'ghi al Alt, Altri no mi calma.'[174]

  Cun granda devosin Te lucis ante'
  a'a suspirt e cun s dolsis notis
  che subit estasit mi'a stu ante.[175]

  Li ltris pur, tant dlsis e devtis,
  a l'an compagnda par dut l'n intj,
  cuj vuj alss ta li rodis p altis.[176]

  'Ngsa ch, letu, i vuj al ver, a' mij,
  che'l vel a l ads cuss tant sutl,
  ch'il trapaslu dentri l tant lizj.[177]

  Jo'i'ai jodt dut chel esrcit gentl
  subit dopo, sidint, vuard in s
  coma cal stes spetnt, mil e plit;

  e jodt i'ai dal alt vign fu e j
  doj nzuj cun do spadis infogdis
  ma cu li so puntis rotonddis s.[178]

  Vrs coma fuetis apna nasdis
  'vvin li vstis, che da vrdis plmis
  davu movdis 'rin e svintuldis.[179]

  Un subit s di nu'la pojt l'lis
  e l'altri tal'altri orli ju l zut,
  cuss che la zent tal mis t'jodvis.

  Il cjaf bindu'n lu i vvi ben jodt;
  ma ta la musa'l vuli si smarva
  com'un si cunfnt la ch' tanta virtt.

  "Ognn dal grin di Maria ch'l riva,"
  la dit Sordl, "par protsi chista val
  dal sarpnt che fra puc u ch al riva."

  Alr j, plen di timu d'jdi stu tal,
  voltt mi soj'atr e dngja tirt
  al me duce, tremnt d'jdi'l rivl.

  E Sordl, "Stu avalamnt ni'a partt
  tra sti grand'mbris; a lu ghi parlarn:
  a si la godarn a vjvi scuntrt."

  Tre pas a mi'an partt j un puchitn,
  fin sot, e un i'ai jodt cal mirva
  me com'che di cognsimi'l ves murbn.[180]

  ra l'ora che l'aria s'imbrunva
  ma no cuss tant che tra'i sos e i mes
  a no sclars se che prin a platva.[181]

  Virs me si'a fat, e j virs luj i'ai fat'l stes:
  Gjudice Nin gentil, cuant ca mi'a plast
  di jdi chi no ti'ris cuj dans stes!

  Il bil salud no lu vin sigr tast;
  domandt 'la dopo: "Cuant sotu partt
  da l'ghis lontnis[182] e ta stu mont vignt?"

  "Oh, par dentri di chej poscj' triscj'," i ghi'ai dit,
  "i soj vuj vignt, e'i soj'n prima vita,
  prin che, s zint, da l'altra i vedi dirt."

  E com'ca'an sintt se chi'ai dita,
  luj e Sordl un puc'ndavu si son tirs,
  com'zent ch'un puc di smarimnt subt'a.

  L'un al mestri e l'altri a un daj sints
  si'a voltt, signt: "Su, ven ch, Cort!
  cual ca l'l volj di Diu'ds t'jodars."

  E 'lr a mi: "Ti'as di'sighi s tant grat
  a chel che dal alt cuss ben al plta
  il so prin pars, che l no l maj cjatt,

  cuant chi ti sars aldil d'l'ondta
  diz'ghi ca prej par me la me Gjovna
  la'nd ch'ai'nocns risposta ghi' data.

  D'ammi'crot so mari no' p buna
  dop'che bandont vev'li fsis blncis
  ch' mij ch'encjam brmi, pura femina![183]

  Par via di ic cuss ben si caps
  cuant ch'in femina'l fuc dal amu'l dura,
  se'l vuli nol'impa, o li palpdis.[184]

  No'I far na s bila sepultra
  la vipera che'l milanjs'l met avnt
  com'cal vars fat il gjl di Galra.[185]

  Cuss luj al dizva, segnt dut cuant,
  tal so aspit, da chel just risintimnt
  ch'un bel puc entri'l so cu'l zeva 'nflamnt.

  I me vuj, golus, stvin tal cjl curnt
  fin la che li stelis a son p trdis[186],
  com'na roda che visn dal mis 'stin jodnt.

  E'l duca: "Fil, las se chi ti vurdis?"
  e j a luj: "L, a che tre flamtis[187]
  ca fan ardi dut il polo ta sti bandis."

  Alr luj a mi: "Che cuatri steltis
  chi t'jodvis stamatna 'son la j
  e la ch'rin chs son zdis chstis."

  Luj'l parlva, e Sordl la dit: "Jitu
  la'l nustri 'versri?[188] E la continut
  alsnt il dit ch luj'l pods jdilu.

  Ta che banda che nja 'ten ripart
  stu psul post valt, a l'ra chel madrs,
  forsi, ch'a Eva'l mangj amr ghi'a dat.[189]

  Tra l'erba e flus al vegnva chel mal strisnt bas
  ogni tant il cjaf o la schna voltnt
  e lecnt com'nemj ca si tegnin liss.

  Jodt no'ai, ne'i pol dzi p di tant,
  com'che chej anzuj dal cjl si son movs
  ma movs si son, l'un a l'altri, la 'vnt.

  Ca sbatvin li so verd'lis ju'a sints
  il sarpnt, che svign via i nzuj'an fat,
  e'n taj so poscj' subit svualnt a son zs.[190]

  Il spirt ca si vev'al Giudice partt
  al so clam, durnt dut cuant chel aslt,
  d'intr di me nol veva i so vuj gjavt.

  "Che pa la flama ca to parta in alt
  ti cjtis tal volj tanta cera,
  cuant ca bastars pal zi tal p alt smalt,"

  luj la tact, "se na nuvitt vera
  da la Val di Magra, o di l visn
  ti sas, dzmila, ch'j'i ven da che cjera."

  L i vegnvi clamt Corad Malspn;
  no soj chel antic, ma da luj soj vegnt:
  i mes ghi'ai dat l'amu che ch'l ven p fin." [191]

  "Oh," i ghi'ai dita, "jo'i no soj maj zut
  taj vustri pajs, ma 'nd l'ese il post
  che'n Europa cognoss no son dal dut?

  La fama ch'onu ghi da al vustri post
  fuart a clma i vustri sirs e contrda
  che p che'i visns i lontns la san pitst;[192]

  e'i vi zri che, se s'i vaj di strada,
  la vustr'onorda zent no sufrir
  dal valu da la so borsa e spada.[193]

  Dirt'a otn dal'usu e natura
  che, encja se'l mont da trist cjf sturt'l ten,
  dreta a sta ta'un mont cal fa tant'pura." [194]

  E luj: "'Ds va, che'l sol a pojsi nol ven
  par ben sit voltis tal lit che il montn
  cuj so cutri pi'l cujrs e dur al ten,[195]

  di mut che la to tanta bila opinion
  tal mis dal to cjf ti vgni'nclaudda
  da clus p gros che storis d'altris 'son,

  se la corsa dal just[196] no ven fermda.




  Purgatri  Cjant Nonu

  La concubina[197] di chel Titn antic
  za tal barcn dal'orint s'imblancjva,
  al di fu daj bras dal so amt amc;

  di gjmis la so front dut'a luzva,
  metdis j'n figura dal freit neml[198]
  che cu la coda la zent al sbatva;

  e la not ca zeva s a pas normal
  doj'n davva fas tal post'nd chi rin
  e'l ters za a calva e zeva a val;[199]

  cuant ch'j, che li pars d'Adm mi formvin,[200]
  vinst dal sun, ta l'rba mi soj sdrajt,
  l 'nd che ducjus sinc i si sintvin.[201]

  A prin d, cuant che'l matutn'l ven 'nuncit
  tant bunorta da la sisilta,
  che d'antchi lgnis si'a forsi recuardt,[202]

  e cuant che la nustra mins singarta,
  p da la cjar che dal pensj movda,
  'nta visins c'an alc di divn si buta,

  tal sun mi'a part d'jdi, suspindda
  in alt, un'cuila cun plumis dordis,
  e par cal pront'ra la so alda;

  e mi parva d'si 'nd ch'rin stdis
  da Ganimd bandondis li zens sos
  cuant che rapt l'ra stat ta zonis altis.[203]

  J'i pensvi: "Forsi chist'a razns sos
  par si ch, e forsi ta n'altri luc
  no vu partni s cun che sgrifis sos."

  Ma part mi'a che dop'si zud'atr un puc,
  com'un lamp, terbil, j a si lancjs
  e che me a mi raps s virs il fuc.[204]

  Ch parva che tant ic che j i ards;
  e s cjalt l'ra'l fuc chi vevi 'magint,
  ca la fat s che il me sun si romps.

  E com'che Achl stes si veva svet,
  vuardnt in ziru cuj vuj spalancs,
  sens'savj ind ca l'ra capitt,

  dop'che la mari cul frut'ndurmidt'n bras
  da Chiron a Schir lu veva trafugt,[205]
  da'nd che'i grecs a cjilu dop'rin stas,

  cuss svet mi soj j, e'l sun scjampt
  mi' dal cjaf, e restt i soj dut smurt
  com'omp che, spaurt, al sta l dut glast.

  In banda i vevi doma'l me cunfurt[206],
  e za l'ra alt il sol p di do ris,
  e virs il mar i vev'j voltt il sgurt.

  Il me sir 'la dit: "N'ocr chi ti tmis;
  dati corgju su, chi stin za rivnt:
  no cal, ma aumnta li to fursis.

  Il purgatri l la chi stin vuardnt:
  jt la'l sbals ca lu circonda torotr;
  par l si entra, par chel sclap la avnt.

  Bunorta, al cric di stu d, alr,
  cuant che l'nima di dentri durm'a
  su'i flus che chel post[207] la j an da dut'ntr,

  'na sira ' vegnda, ch'a dit: Soj Lusia:
  lasit chi cjli stu ch cal sta durmnt;
  judlu'i vuj cal psi par via.'

  Sordl cu l'ltri gran formis restt 'sint,
  ic a ti'a cjolt s, e cul vign dal d
  su  vegnda, cun me davu segunt.

  Pojt a ti'a ch, ma prin mi'an fat jdi
  i so vuj, cuss bij, ch'entrda virta[208];
  ic e'l sun alr son zus[209], chist ti'as da crdi."

  Com'omp ca no la p dbis par scorta
  e cal cambia in cunfurt la so pura
  dop'che la veritt ghi ven scujrta,

  cussi j; e com'che p sern na vra
  il duca me mi'a jodt, s par chel sbals
  si'a movt, cum me davu, virs l'altra.

  Letu, tu ti js ben com'che ta poscj' p als
  i parti'l me sogjt, ma se cun p art
  lu'mplens, no maraveti di stu sbals.

  Si sin visins, e rivs ta na part
  da'nd che chel che prin mi parva rot
  coma che un gran sclap un mur al ten virt,[210]

  ma jodt i'ai na purta cun tre scjalns sot,
  di colus divirs, ch'a ic a partvin,
  e un puartj ch'encjam nol fva mot.

  Com'i me vuj p e p si vierzvin,
  sintt tal scjaln p alt jodt a l'an
  ma vuardlu'n musa a no podvin;[211]

  e una spada[212] nuda'l veva in man
  ca rifletva i rajs virs nualtris,
  che j spes il cjaf i alsvi, ma invn.

  "Dizit subit s: se volizu vualtris?"
  luj a la scuminsit, "Cuj ca vi parta?
  Vuardit che'l z s l dur: chist l'un avs."

  "Na sira dal cjl, di chist esperta,"
  a ghi'a dit il me mestri, "puc p'n avnt
  a ni'a dit: Zit s: la ca' la puarta'."

  "Che ic ben vi guidi a vign avnt,"
  cun bel fa il puartj 'la di nuf tact:
  "alr fivi avnt, si'l voljs s tant."

  E su'i sin zus; e tal prin scjaln[213] rivt,
  di marmul blanc, cuss net e lmpit,
  jo'i mi soj coma ta'un spili vuardt.

  Il secnt l'ra tinzt p che scurt,
  di na piera gropolsa, e scja,
  e da tancju sclaps in lunc e'n larc sculpt.

  Il ters,  in alt una grangrsa macja,
  d'un rosstri flament mi parva,
  com'che da un taj il sanc al scor e'l macja.

  Ta stu scjaln i so pi al tegnva
  l'nzul di Diu, tal'entrda sintt,
  che pira di diamnt[214] a someva.

  S par chscju tre scjalns a mi'a tirt
  volentj'l duca me, diznt, "Domanda,
  umil, daj 'mpedimns di si libert." [215]

  Ai so pi butt mi soj, devt 'vnda:
  di lasmi entr i lu'ai implort
  ma'l pet tre voltis prin mi'ai dat na batda.[216]

  Sit P in ta la front alr mi'a tracjt
  cu la punta da la spada e "Lava ben
  sti plis,"  'la dit, "cuant che dentri to sos past." [217]

  Sinza suta o ncja sut tern
  'l stes colu'vvin dal so vistt, e lent
  da sot di stu vistt do clafs[218] al otn.

  Un'ra di oru e l'altra d'arznt:
  prin cu la blncja e dop'cu la zla
  sen ghi'a fat a la purta che fat mi'a contnt.

  "Se na claf un nol sav'rs ben usla,[219]
  e stuarta'zars ta la sieradra,"
  luj ni'a dit, "no si entra alr ta sta sala.

  Un' p buna, ma 'mndi da l'altra
  ocr d'art e d'inzn prin ca si virzi,
  pars'che par sdif'l grop tant a lavra.[220]

  Da Pieri l'ai vuda, ca mi'a dita d'si
  p pront a vjla virta che sierda,
  basta che la zent ai me pi si sbsi."

  La sacra puarta, dop'vjla pocda,
  'la dit: "Entrit, ma tegnivi ben necurs
  che fu'l torna chel che'n davu al vuarda." [221]

  E cuant che fu ta chej cncars dut sturs
  i spguj a tgnin di sta puarta sacra,
  che di metal a son e tal sun son furs,

  S tant no'a rugnt ne mostrt s amra
  la Trpea, cuant che cjlt ghi' stat il bon
  Metl, par cuj a' dop'restda magra.[222]

  J'i mi soj voltt, atnt, virs il prin tn
  e Te Deum laudamus' mi pareva
  di sinti, un mist di sun dols e cansn.

  Na imgin smil a mi rindva
  se chi sintvi, com'ca susit a voltis
  cuant che un a cjant cul organ al va;

  che si e no s'intndin li perulis.




  Purgatri  Cjant Decim

  Entrs i'rin tal sojr da la purta
  che pal mal d'amu puc era usda,
  ch' jdi'a feva dreta la via sturta,[223]

  dal sun sintt i'ai ca vegnva sierda;
  e s'j'i ves i me vuj virs di ic voltt,
  se scusa par stu fal sarsia bastda?

  Su'i zvin pa'un trojt 'nta rocja'ntajt,
  che da na banda a l'altra si movva,
  com'onda ca va e dopo a ven d'un trat.

  "Ch a' mij sta'tns indul ca si va,"
  il me duca'la tact, "e tgnisi
  tacs al mur c a l che'n dentri'l va."

  Plan plan i vin cuss dovt alssi,
  tant che prin la fetuta da la luna
  a' rivda tal so jt par pojsi,

  che nu fu dal sclap 'fsin zus a la buna:
  ma cuant che fu sin rivs, lbars e virs,
  'nd che'l mont in davu a si radna,

  j amondi strc e ducju doj incrs
  pa 'ndul z, si sin ferms ta chel plan
  solitri p che strdis taj desrs.

  Dal'orli dal straplmp, ca l puc lontn,
  al pi di che alta riva ca va'n s,
  tre voltis misur si pos'l cuarp umn;

  Tant'n c che'n l'l me vuli'l vuardva s,
  tal flanc di destra e ta chel di sinistra,
  e cuss ra par dut'sta curns ca su.[224]

  Las'i vvin'ncjam fers i pi'n cjra
  cuant ch'i'ai jodt che che riva dut 'ntr,
  che ripida'n salta a no era,

  ma'era'nvnsi di marmul candid e sir
  d'intjs s ben orns che ne Policlt
  ne Natura di mij 'n dn atorotr.

  L'nzul che'n cjra l vegnt cul decrt
  da la pas par s tant timp lagrimda,[225]
  che'l cjl a vierzva dal so lunc divit,

  davnt ni'era in forma rafigurda
  ta'un intj cal veva di grasia tanta
  da parj imgin di vus dotda.

  Zurt si vars che Ave!' 'l ves dita,
  pars'che ch l'imgin pur di che s'jodva
  che'l grant amu'a virt cun clf adta;

  e dal f chista ca dizs 'parva,
  Ecce ancilla Dei,' ta la maniera
  ch'un stamp la cera a tn e tegnva.

  "Nsta fisti dom'ta na figra,"
  'la dit il me bon mestri, e lu'ai sintt
  da che banda 'nd che'l so cu a l'ra.

  Par chel zirt i'ai j i vuj, ch'an jodt
  davu di Maria, da 'nd cal parlva
  chel che fin u ch a mi veva movt[226],

  un'altra storia che la rocja'contva;
  par chel, past Virgilio, mi soj fat pres
  par che'l me sgurt d'jdila ben'l volva.

  A l'era intajt l tal marmul stes
  il cjar, da nemj tirt, cu l'arca santa,
  ca si tm par compt che Diu nol ds.[227]

  L in front a era zent, e duta cuanta,
  spartda in sit crus, a doj daj me sens[228]
  dzghi parva, "co,sta zent'a cjanta."

  In chista maniera, al fun dal'insns
  che imagint l'ra, i vuj e'l nas
  dal s e dal no di discors 'rin plens.

  'Ndavnt ghi zeva di stu benedt vs,
  balnt mis disvistt, e l'mil salmista,[229]
  e p e mancu re l'era 'ds stu pajs.[230]

  Di front di David, in plena vista
  ta'un barcn di un pals, Micol 'vuardva
  com'femina dolorda ma trista.[231]

  Movt mi soj l che'l sgurt mi tirva,
  l ch'jdi i podvi un'altra storia
  che di davu di Micl s'iluminva.

  Figurda ch era l'alta Gloria
  dal gran Romn[232] cal veva s tant valu
  che sistt 'la Gregorio'a la gran vitria.

  I staj parlant di Trajan, l'imperatu;
  e na vedulta a era l al fren[233]
  dut plena di lagrimis e di dolu.

  Dut intr il post l'era pestt e plen
  di cavalers, e tal'ru l'cuilis
  sor'di lu il vint'l movva cun vaevn.[234]

  La puarta, ta stu bacn d'imginis,
  "vendichimi, sjr," dzi a parva,
  "pal me frutt murt; t'js li me lgrimis."

  "'Ds speta," luj rispndighi'l someva,
  "fin ch'j'i trni." E alra ic: "Sjr me,"
  com'una che tant dolu a sufrva,

  "e si no tornis?" E luj: "Chel par me
  t'judar." E ic: "S'altri a fan dal ben
  se ti zvia, se il to ust a no l?" [235]

  Alr luj: "Dati cunfurt; ben mi convin
  fa'l da fa, e nisn, prin, di ch mi gjva;
  cuss'l vou'l just, e la piett mi ritn."

  Chel ca no la maj jodt roba nova[236]
  a la produzt stu visbil parl,
  cal par stran pars'che par nu l roba nova.

  Mentri ch'j mi la god`evi a cjal
  s tanti figris di asins milis,
  e'l gust che'l so fabri'l veva d'jdilis l.

  "co, par c; ma di mvisi 'son lntis
  st'nimis," mormornt'l zva'l poeta:
  "scju ch ni farn jdi l'altri scjlis."

  I me vuj, che sta roba 'mirvin duta,
  par jdi nuvits, che tant ghi plsin,
  virs di luj volts si son, a la svelta.

  I no vuj per, letu, ca ti mncin
  i to bojs propsis par z a sinti
  com'che Diu'l vou che i dbis si pjn.

  Tal coma da la pena puc frmiti:
  pnsa a se ca segus, pnsa ch'al psu
  dut'l mal cul gran judsi'l zar a smti.

  J'i'ai tact: "Mestri, se ch'j'i jt che'n su
  al ven virs nu, a no somjn persnis,
  e no saj se che tal jdi mi ven s."

  E luj a mi: "Li condisins tant gravis
  dal so turmnt a bas li fan sta'n cjera,
  s che'i me vuj sigrs no'rin stas d'jdilis.

  Ma vurda fis l: 'ds ti pria vera
  d'jdi se che di sot di chej claps a ven?
  d'jdi za ti pos com'ca fan gura."

  Purs cristins, che di superbia'n vejs a plen
  e che'i vuj da la mins vurps ju vejs, s tant
  muj i sejs di z l ca no vi convin,

  che di si cavalis no zis maj pensnt,
  nass par form l'anglica pava
  che sens'onus e bs virs il just'va svualnt!

  E'ntnt che'l vustri spirt in alt'l svualasa,
  bestetis i sejs in stat imperft,
  com'vir ca le'ncjam ca s'impava.[237]

  Coma par sostgni un solr o tet,
  impleda ogni tant una figura
  a si jt ca uns i zenj al pet,

  ca fa di se che ver no l na pna vera
  nsi'nta chel ca la jt; e cuss fas
  chej i'ai jo jodt, cuant ch'ju'ai jods cun cura.

  Ver l che p o mancu 'rin contrs
  secnt ca vvin p o mancu'n schena;
  e chel che p pasinsa'l veva taj so s,[238]

  planznt dzi'l parva: "Basta pna!"




  Purgatri  Cjant Undicsin

  "O pari nustri, che la s'n alt ti stas,
  par nja limitt, ma p par amu
  che paj prin efis[239] di la s ti'as,

  cal sdi lodt'l to nn e'l to valu
  da ogni creatura, com'ca va ben
  di dizighi grasis al to bon vapu.[240]

  Ca vegni pur virs nu la pas dal to rgn
  che fin a ic i no podn par intj,
  s'ic no ven, nencja cun dut il nustri'nzn.

  Coma che i to nzui dut il so volj
  a te lu sacrfichin, cjantnt osna,
  cuss ca fdin'i mis dal so podj.

  Com'i'altri ds dami 'ncja vuj la mna,
  che sensa di che ta stu desert rit
  'n davu'l va chel che di z'n davnt s'afna.

  E coma che nu il mal chi vin sufrt
  a ducj'ghi perdonn, tu pur perdona
  par bontt, sensa vuard'l nustri merit.

  La nustra virtt, ca no' tant buna,
  nsta pruvin cul vecju'versri,
  ma cjoigh'la da luj che tant lu spirna.

  Ma, caro sir, chist'ultin desidri
  no lu vin par nultris, ca no ni ocr,
  ma par chej ca ghi sar necesri." [241]

  Bojs augrs par lu e par nu dut atr
  prent scju ch a zevin sot chel pjs grant
  che ogni tant ta'un brut sun ni ven intr.

  Sufrnt turmnt, chi p chi mncu[242], avnt
  a zvin, e'n su, fin ta la prima curns,
  il cjaln dal mont u ch plan plan purgnt.

  Se di l sempri ben da nu a si ds,
  di l par nu di dzi e fa ben 'pdin--
  no?--chej ch'an al volj 'na buna rads.[243]

  Il so ajt ben li pcjs ni lvin,
  ches partdis ch, s che purs e lizjs
  ta li rdis steldis z fu 'pdin.[244]

  "Se gjustsia e piett vi cjlin il pjs
  si che s i poddis ben move l'la,
  e z'n s secont i vustri desidis,

  mostrini par cuala man virs la scjla
  p curt' la strada, e sa' p d'un pas,
  cual'se che mancu ripid al scala?

  Ch chist che cun me'l ven, davu d'un pas,
  cargu da la cjar d'Adm ca lu vists,
  di z'n s a mal'vja'l ralnta'l pas."

  Li so perulis, torndis a chstis
  che chel che j'i seguvi dit al veva,
  no si sa da cuj ch'rin stdis dtis;

  ma dit l stat: "A destra pa la riva
  cun nu vegnit, e i cjataris il pas
  che scal'l pol encja persona viva.

  E se d'jdi'n su stu clap no mi limits,
  che'l me fa da gran bacn al doma
  e il me cjf mi fa tgni amndi bs,

  chist ch'encjam'l vif, e nisn lu clama,
  par jdi si lu cogns lu vuardars
  e par fighi du dal pis chi vin 'nsma.

  Latn[245] i'ri e fi d'un gran tosc i sars;
  Gulielmo Aldobrandes me pari l'ra;
  se cognost lu vjs, i no savars.

  L'antc sanc e la nobiltt intra
  daj me grancj' mi vvin fat s arogant
  che, maj penst a nustra mari cjra,

  dispit mi feva ogni omp cuss tant
  ch'a mur soj zut; coma, i Sanis lu san
  e lu sa a Compagnatic ogni fant.

  J'i soj Ombert; e no doma a mi dn
  mi'a la rognsa fat, ma'i me parncj' pur
  da ic a son stas inviscjs tal maln.

  E ch mi tocja alr part stu pjs dur,
  par ic, si che Diu'l resti sodisft,
  si no da vif, da murt lu parti di sigr."

  Intnt chi scoltvi i'ai'l cjaf'n j sbast;
  e un di lu, no chistu cal parlva,
  si'a stuarzt sot'l pis ca lu tegnv'intrigt,

  e jodt mi'a e, cognost, mi clamva,
  tegnnt i vuj cun tant'fadja fis
  sul me cjaf bas che cun lu si movva.

  "Oh!" ghi'ai alr dit, "no stu Oders,
  l'onu di Gubio e l'onu di che art
  che 'lumin[246] clamda' a Pars?"

  "Fradi," 'la dit, "a rdin[247] in p gran part
  li tlis piturdis da Franc Bolognis:
  l'onu l ads dut so, e me in part.

  I no crot chi sars stat cuss cortis
  mentri chi vivvi, pal me volj grant
  dal'ecelnsa ch'ra taj me pensis.[248]

  Il fo ch si pja par si s rognt;
  e ch'ncjam'i no sars sa no fos stat
  che, podnt pecj, a Diu'i'ai vuardt'avnt.[249]

  Oh se sbsa ch' l'umana podestt!
  Cuant puc che'l vert ta la pica al dura,
  sa no riva la grosolna ett.[250]

  Crodt'l veva Cimabue ta la pitura
  di si'l mij, ma 'ds Giotto l p'n alt
  e la fama di chel a' in j, p scura.

  Cuss l'un al altri Guido a ghi'a cjolt
  la gloria da la lenga; e forsi l rivt
  chel ch'ai doj fu dal nit ghi far fa'un salt.[251]

  La fama dal mont no  altri che flat
  di vint, cal tira prin ch e dopo l,
  e, cambint banda, cun altri non'l ven clamt.[252]

  Se vous vartu'n p se vecja si mola
  la to cjar, che si ti fos muart
  prin che "schejs" e "papa" ti ves last l,

  di ch a mil is? Ca son p curta part
  dal spsiu eterno, che'l movi da li sis
  al sircul che p tars tal cjl'l ven turt.[253]

  Chel cal cjamna cuss lent, com'ch'jodis,
  ch davnt, lu plaudva Toscana duta;
  e'ds a Siena 'pna'un murmur lu sintis,

  ind che sir l'ra cuant che distrta
  la rabia di Firense' stada, ca era
  nbil ind che ads a' puta.

  La vustra fama' com'erba'n cjera
  che'l colu a cambia, e chel[254] la sbiads,
  s che fu'ven cruda e scja da la cjera."

  E j: "Diznt cuss ti m'incorgis
  a si mil e a disglonf'l me maln:[255]
  ma cuj l'ese chel cun cuj ti parlvis?"

  "Chel," a la dit , "a l Provensn Salvn;
  e ch l pars'che presuntuus l stat
  di part Siena duta'nta la so man.

  Cuss l'ra e s'l v, maj ripost,
  dop'ca l murt: cu la stesa monda
  si pja chel che di l'l veva mas'aust."

  E j: "Se chel spirit cal speta'n banda,
  prin di pentsi, l'rli da la vita,
  ca j'l sta e nol ven ta sta sbalsda,[256]

  se'l bon pre ajt a no ghi parta,
  prin ca pasi tant timp cuant ca la vivt,
  com's'che ch concedt ghi' stat di sta?"

  "Cuant ca l'ra plen di Gloria cujerzt,"
  a la dit, "dut lbar tal Cjamp di Siena,
  copnt la so verggna, a si'a mett;

  e l, par tir'un so compj fu di pena
  cal sufrva ta na presn di Carli,
  a trem'si'a riduzt par ogni vena.[257]

  P i no dis, e scur i saj chi parli;
  ma no pasar tant timp, che'i to visns
  ti lu farn ben cap[258]; ma lasn l.

  E chist'opera a ghi'a cjolt chej cunfns.[259]




  Purgatri  Cjnt Dodicsin

  Di pari pas, com' nemj ca van al zuf,
  j'i zevi cun che anima cargda
  fin che pal bon mestri or'ra d'alc di nuf;

  e 'lr 'la dit: "Lsiu e fa p strada
  che ch a pi o'n carta si si rngja;
  chel cal pos, besu si jda avnda.[260]

  comi alr 'ndrest, com'chel dongja
  al voleva, encja se il me pensj
  bas e mil a Oders ghi 'era dongja.[261]

  Movt mi'ri, e'i seguvi volentj
  i pas dal me maestro, e j e luj
  zvels i zvin cul pas amondi lizj;

  e luj mi'a dit: "Volta pur in j'i to vuj:
  ben ti far e sinti tant p sigr,
  d'jdi se ch' sot daj to pi, cuj to vuj."

  Com'par che'l so recurt nol resti tal scur,
  li lastris insima daj purs soters
  sens a'an di se ch'rin prin da z tal dur,[262]

  'nd che tanti voltis si resta turbs
  da li spunzdis ca dan li memris,
  ma dom'i p pos'vgnin ben spirons;

  S mi son l pardis[263], ma p bilis
  secont i dizns ritrs, e figurs
  tal troj che su'l zev'ta stu mont, pa li bandis.

  Jodt i'ai chel che fra ducju i cres
  il p nbil a l'ra stat[264], j dal cjl
  ch'n banda saetnt col fin a bas.

  Jodt i'ai Briareus, che da'un folc dal cjl
  impirt, distr't l'ra ta st'altra part,
  in cjera, cun dut il pjs dal mortal gjl.

  Jodt i'ai Timbreus, Pallade e Mart,
  'ncjam arms, di so pri ducj' atr
  ca mirvin i tocs[265] daj Gigns, ogn'un murt.

  Jodt i'ai Nembrt[266], ai pi da la gran tr,
  na vura spierdt, che chej'l vuardva
  che rogns com'luj stas' rin a Senror.[267]

  O Niobe, che'l to sgurt'l sufr'l mostrva,
  com'ch'jodvi ben segnt ta la strada,
  tra sit e sit fij, ch'ognn ghi mancjva.[268]

  O Saul, com'che ta la so stesa spada[269]
  murt i ti parvis ch a Gelbo,
  che dop'no'a sintt ploja ne ruzda!

  O mata d'Aragna, s j'i jodvi te
  za miza ragna, dulnt 'nt li pestis
  dal lavru che tant puc zovt a ti'.[270]

  O Robom[271], ca no par chi ti mincis
  ch'l to disn, ma cun to grant spavnt,
  un cjar lu parta'n alt, e nisn lu segus.

  Al mostrava 'ncjam il dur pavimnt
  com'ch'Almen a so mari ghi'a fat tant
  cjar paj'l maldestint adornamnt.[272]

  Al mostrva com'che'i fis si son fas avnt
  e buts su Senach'rib dentri'l templi,
  e com'muart l'an last li, da chel istnt.[273]

  Al mostrva'l cadvar e'l macl, l,
  fat da Tamiri, cuant ch'a Cir ghi'a dit:
  "Sanc ti bramvis, cuss bjf chel sanc ch." [274]

  Al mostrva com'cal scjampva, stupt,
  ogn'Asro, dop la muart di Olofrnis
  encja'l cuarp, smembrt, l c'l'ra stat culpt.[275]

  Troja 'jodvin'n sinsa e cavrnis:
  O Ilin, cuant ca ti mostravin bas e vil
  sot daj nustri pi chisti imginis!

  Cuj di pinl l'se stat mestri o di stil
  da podj pitur st' mbris e linis
  ch'amir farsin un inzn sutl?

  Muars i muars e vifs 'parvin i vifs, vi dis:
  mij di me no'an chej che'l ver 'an ch jodt,
  fin chi tegnvi in bas il cjaf e splis.[276]

  Insuperbvi pur, vualtris dapardt,
  fij di va, e no stit z a cjaf bas,
  sin i zis a jdi'l vustri cjamn brut![277]

  Atr dal mont si'rin za inoltrs
  e'l sorli l'ra za tant p'n alt zut,
  chel me pensj sovracric no lu stims.

  Cuant che chel dal sgurt sempri'n davnt tindt
  al zeva, la tact: "Il cjaf ten alst;
  no ti'as p timp di z cuss spierdt.

  Jt chel nzul l ca l dut prepart
  par vign virs di nu; jt l ca torna
  la tersa zvina[278] dop'vej il d judt.

  Di rivernsa dut il so fa'l adorna
  ca par che dilt'l vedi d'invini s;
  pensa che chistu d maj p a nol torna!"

  Ben ust i'ri al so mut di dzmi s
  di no sta a pirdi timp, s che di chel
  p n'ocorva chi lu vuards di bas'n s.[279]

  Virs di nu al vegnva chel nzul bil,
  dut di blanc vistt, e'n musa t'jodvis
  com'ca trem'a prin d na steluta dal cjl.

  I bras 'la prin vierzt, e dop'li lis:
  e 'la dit: "Vegnit: i scjalns son visn:
  a' fsil ormj zi s par sti scjlis.

  A stu invt amndi pus a vgnin:
  O umana zent, par z'n s nasda,
  pars clitu j cul prin vintuln?

  Ment ni'a'nd che la rocja era tajda:
  ch mi'a batt li lis ta la front,
  prometnt chi vars vut buna strada.

  Com' ch'a man destra, par z s ta chel mont
  indul ca' la glisia ca domina
  l ben guidda 'nsma dal Robacnt,[280]

  a ven rota un puc la granda rivna
  par via da scjalns fas taj timps pass
  cuant ch'a fa'i cons la zent 'ra p buna;[281]

  Il gran rivn'l ven cuss mancu dret che a bas
  'nd che rpid'l cola dal'altri zirn;
  ch e l si ven lo stes dal alt mur fres.[282]

  Volts chi'rin par z'n s, chista cansn,
  Beti pauperes spiritu!' vin sintt
  cun vous che dolsis cjantvin e benn.

  Ahi cuant diferns ca son scju sbocs in dut
  di chej da l'infir! U ch bili cansns
  ni compgnin, e l si lgnin di dut.

  Ormj i montvin su paj scjalns sans,
  e tant p lizj d'si mi parva
  sin taj plans che za parvin lontns.

  'Lr j: "Mestri, dis, se pis ch'intr mi steva
  si'aja gjavt da me, che cuasi no sint
  p la fadja che prin strac mi feva?"

  E luj: "Cuant che'i P ch'encjam ti stas sintnt
  inta la to front, encja se debuls,
  a no ti sarn p par nuja presnt,

  ti sarn i pi dal bon volej tant vinss,
  che no dom'no fadja no sintarn,
  ma plasj varn d'si'n motu tegns."

  Alra i'ai fat j coma chej ca van
  cun alc tal cjaf sensa savj ca lu'an
  fin che sens d'altris sospet a ju fan;

  s che par sigurs si si jdin cu la man,
  ca sercja e cjta, e a fa'l compit
  che di solit a son i vuj ca lu fan.

  E usnt da la man destra ogni dit,
  doma sis da li lteris i'ai sintt
  ta la front che chel da li clafs'l veva scrit:

  e che vuardant'l me duca 'la suridt.




  Purgatri  Cjant Tredicsin

  Rivs i'rin insima da la scjla,
  'nd che pa la seconda volta si sa
  il mont che parnt in su al dismla:[283]

  u l streta na curns a si la
  intr da stu paju, coma la prima;
  doma che'l so arco p svelt si pla.[284]

  Sen u l a non d e nencj'anima;
  nut e crut ch l'ra il z dapardt,
  cul colu daj claps chi zvin insma.

  "Se par domand, stu post i vin sielzt,"
  al razonva'l poeta, "i'ai pura
  ch'a lunc i restarn ch ch'si vin mett."

  Fist 'la dop'i vuj l che'l sol l'ra;
  usnt la so destra coma il centri,
  'la 'lr zirt la so banda sinistra.

  "O lus buna, cun fede in te i ntri
  che pal cjamn just tu i ti ni gudis,"
  'la dit, "secont il to volj, chi dentri.

  Lus ti ghi das al mont, e ti lu scjldis:
  sa no' altra razn ca si punta,
  ch'a nu ni sdin sempri i to rajs gudis." [285]

  Cuant che par ca di c un mir si conta,
  altritnt par di l nu'i'rin za zus,
  svls, pars che la voja ni'ra pronta;

  e ca svualvin virs di nu ju vin sints,
  ma no jods, chej spirs ca zvin 'nuncjnt
  di fasi visns dal banc d'amu, ducjus.

  La prima vus ca'`e pasda svualnt,
  vinum non habent,' asj furt a'a dit,
  e'l stes la vin sintda dzi da'n davnt.

  E prin ca no si sints p stu spirit,
  che via'l zeva, 'n'altri I soj Orestis'
  l past signt, e via ca l partt.

  "Oh," i'ai dit, "pari, se vus soni chistis?"
  E com'ch'j'i domandvi, co il ters
  cal dizeva: Amit i vustri nems.'

  E'l bon mestri: "Chist' na vscja che virs
  la colpa da l'invidia a sbat, ma a ven
  dal'amu'l corn che sta scria'l cujrs.

  Dal rumu contrri al vou si fren:
  ti lu sintars i crot, par me avs,
  prin che dal pas dal perdn t'jdis il sen.

  Ma ten il to sgurt par chist'aria ben fis,
  e chi'n davnt zent sintda t'jodars
  e ducjus a'an virs la rocja li schenis."

  P che maj i me vuj si son spalancs;
  e'n davnt jodt i'ai ombris cun mantj
  ca rin coma na pira colors.[286]

  Un puc p'n front si rin visins a chej,
  ch'i'ai sintt sig: Maria, ora par nu'
  e Michel'e Pier e Ognisnt daj cjl.'

  No crot ch'encjam sedi'n cjra, ca s,
  omp cuss dur, ca nol sars stat tocjt
  dal dolu par chel ch'i'ai dop'jodt la j;

  ch, 'pna chi soj visn di lu rivt,
  e ogni so sst ni' stat di lu ben clar,
  lgrimis di dolu mi'an daj vuj colt.

  Vists parvin cun stras da pesotr,
  e'un tegnnt l'altri s cu li so splis,
  e'l mur a ducjus ghi feva da schna:

  cuss chej vurps che di robis'n dan pcis,
  ai perdns[287] si'u jot ch'ajt a domndin
  e l'un cal sbsa'l cjaf su un'altri t'jdis,

  ch a la piett d'altris si dispnin
  e no doma pal sun da li perulis
  ma pur pa la vista che tant a brmin.

  E com'che'l sol nol zova a zens vurbis
  s pur cun st'mbris ch, che di lu i dis,
  il cjl nol vou che la so lus[288] ju beneds;

  ma'a ducjus un fil di fir ghi sbza li sis
  e ghi li cus, com'che a'un salvdi
  si fa par cal stdi calmt cu l'lis.

  Zint avnt, mi parva d'ufndi,
  vuardnt i ltris sensa si jodt:
  dal me bon consj i'ai volut 'lr dipndi.

  Luj a vlu 'la capt il me sgurt mut;
  no la per spett la me domanda,
  ma la dit: "Parla pur, ma clr e curtt."

  Virgilio a mi vegneva da che banda
  da la curns 'nd che col ti pdis
  pars'che 'ncoronda no' da sponda;

  a man sanca i'jodvi che nimis
  devtis che pa'l'orbil cusidra
  lgrimis colvin ta li moslis.

  Voltt m'soj a lu e "O zent sigra,"
  i'ai scuminsit, "di jdi chel alt lumn,[289]
  che, besu, il vustri desidj'l cura,

  s che li pcis par grasia si ntin
  da la vustra cosinsa, cuss che clar
  il flun da la vustra mins par ic i'jdn,

  dizimi, che stu plazj a mi' cjr,
  se ch cun vu a' anima latina;[290]
  che forsi ghi zar ben s'a mi'apr." [291]

  "O fradi, ogn'na' sitadna
  di na sitt vera, ma tu ti intns
  sa vivs in Italia pelegrina." [292]

  Chistu, a mi par, a mi'a vegnt a mins
  zint p visn d'ind che la vus 'vegnva,
  'nd che mij 'sintvin i me muvimns.[293]

  Jodt ch i'ai pur un'ombra ca spetva,
  dal aspit; e s'alcn'l vols dizi Coma?',
  la barba com'un vurp in su a levva.

  "Spirt," i'ai dit, "che par z'n s te'i ti sas dom,
  se tu'i ti sos chel ca mi a rispundt,
  dizmi dal post o dal nn ca ti nmina."

  "J'i eri Senis," e com'chi ti'as jodt
  cun st'altris i nti ch la me mal vita,
  prent cun lgrimis chel cal pol fa dut.

  Savia no eri encja se Sapia'n vita
  mi clamvin; i'eri daj dans daj altris,
  p che da la me furtuna, contenta.

  E par ch'j busira i soj no ti crdis,
  scolta si'eri mata coma chi ti dis,
  za cuant ch'in j al zeva l'arc daj me js.

  Zus'rin i me citadns virs Colis[294]
  e l visn rivs 'rin cuj so nems,
  e pal volj di Diu'i dizvi prejris.[295]

  In rota li me zens'son zudis, amris
  tal so scjamp; e jo jodnt la cjasa,
  un gust tant grant i vevi a jdilis,

  ch'i'ai alst cun tant  disprs la me musa
  signt a Diu, Di te no'ai pura!',
  com'il por mierli ch'in plen unvir l'usa.[296]

  Ps i'ai volt fa cun Diu na vura
  visn da la fin; ma'ncjam a sars
  la me penitensa amndi dura

  sa no fos che a pre par me'l vars
  Pier Petinr ta li so sant'orasins,
  che gran caritt 'an vut paj pecjs mes.

  Ma cuj sotu che di nustri condisins
  ti vas domandnt e chi ti'as i vuj virs,
  com chi crot, e rispirnt ti das razns?" [297]

  "I vuj," i'ai dit, "mi vegnarn 'ncja 'mi cjls,
  ma par puc timp, ch ninn' l'ofsa
  ca'an fat par sisi cun invidia rivls.

  Tant p granda a' la pura ca'a z
  l'anima ma dal turmnt ca l la sot,[298]
  che z' cargu di la j a mi pesa."

  E ic: "Cuj duncja ti'aja partt da sot
  ca s da nu se di torn ti pensis?"
  e j: "Chist ca l cun me e nol fa mot.

  Vif i soj; e domandis ti pol fmilis,
  spirit elt, se tu ti vous chi fedi
  alc par te ta li contrdis mortalis."

  "Oh, chist' p nova che maj sintt i vedi,"
  'la dit; "gran sn a' che Diu ben ti vu;
  dal to pre'i zari alr a godi.

  J pur ti prj, par chel che p ti'as in cu,
  che se maj ti mes pi'n ta la Toscana,
  ai ms dizghi che par me n'cr vej du.[299]

  Tu ti ju jodars tra che zent vana
  che a Talamn a spera, e a pirt
  p speransa si no di cjat Diana;[300]

  ma p'l pierdar ogni capitn espert." [301]




  Purgatri   Cjant Cuatordicsin

  "Chist'cuj l'se ch'atr dal nustri mont al zira
  prin che la muart il volo ghi vedi dat
  e'i vuj al virs cuant cal vu e al sira?"

  "Cuj, no saj; ma'i saj che besu no l rivt:
  domndigh'lu, tu che p t'ghi sos visn
  e par cal parli dighi un bon benrivt."

  E doj spirs, l'un a l'altri faznt inchn,
  di me a parlvin l a man dreta;
  cul musu alst, par dzmi, dal bas ch'rin,

  e un la dit: "O anima che duta
  'nsimit cul to cuarp pur virs il cjl ti vas,
  conslini, dzni, che tant n'impurta:

  da'nd i vntu e cuj sotu, chi ti ni fas
  s tant marave da la to grasia,
  com'chel che maj si pensars cal capits?"

  E j: "Par miza Toscana'l scor via
  un flumizn[302] cal nas a Falterona,
  e sent mis di percrs a no lu ssia.

  Di che bandis l i parti sta persona:
  dzvi cuj chi soj a sars parl 'nvn
  che'l me nn'ncjam tant a nol suna."

  "Se tal to'ntindimnt i me pensjs 'van,
  com'ca varsin," a la 'lr minsont
  chel di prin, "tal'Arno i to pensjs a stan."

  L'altri ghi'a dit: "Pars a l'aja platt
  stu ch il nn dal flun che par l al scor,
  com'che l'omp'l fa cun chel ch'lu ten disgustt?"

  E'l spirt che da rispundi'l veva, alr
  cuss si'a sdebitt: "No saj, ma ben dgn
  da mur l'l nn da la val ca la dit'l sir;

  ch di l ca tca, 'nd ca l dut plen
  chel mont alpn[303] che tronct l da Pelu
  che ta pus poscj'l pasa p'n l di chel sen,

  fin'nd che par ristru si da'n davu
  dut chel che l'alt cjl dal mar a suja s
  par dighi ai fluns se[304] che dopo a va cun lu.

  Virtt ven com'nemga bandonda s
  da ducjus, com'madrs, o par malra
  dal post, o pal vsi ca ju sburta'n s:

  si' che cambit'an la so natura
  chej ca vivin ch ta sti vlis puris
  ch'ogn'un, stret, al par cambi in pira.[305]

  Tra brus purss, che p mritin glandulis
  ch'altri da mangj pa la zent p adt
  par prin tal so pur fosl al scaturs.

  Vignnt j, Botuls[306] al ten insurit,
  ca rugnin p che dal so stamp si dizars,
  e da lu cun disprs il cjaf 'l ten zirt.

  E j cal ven; e p sglonf ca si fa luj stes,
  tant p'l cjata che'i cjans si fan lupos
  stu pur jet cal pasa par scju poscj' mal'ds.

  E zint j ta scuri glis dop'ti lu jos
  'nd cal scuntra volpis cuss imbrojnis[307]
  che timu no'an ch'altri'ngn fighi ghi pos.

  No'mpurta s'altri'l sint[308], ch'j lo stes i dis
  e'a chistu[309] bon ghi sar, se'n mins al ten
  se cal disgrpa'l spirt di robis veris.

  Jo'i jt to nevut che p avnt ben'l ven,
  cjasadu di chej lupos[310] ta la riva
  dal nbil flun, e'a ju'mpaurs a plen.

  Al vent la so cjar cuant ch''ncjam viva;
  e da bestia salvdia fu ju neta:
  tancjus di vita e me d'onu'l priva.

  Sangant'l ven fu da sta pura foresta;[311]
  e tal la lasa che nencja fra mil ajs
  com' ca era prin di nuf a dovnta."

  Com'ch'al sinti cont di penus detis
  al ten platt la musa chel cal scolta,
  da'nd che vign 'posin dal mal i scjs,

  s jodt i'ai l'altr'anima, ch'atnta
  a sintva, malinconnsi duta
  pensnt a se che l'altri'l veva dita.

  Da l'un'l dzi e da l'altri la vista
  di savj i so nns a mi'an fat curious,
  e domanda ghi'ai fat cun prejris mista;

  par chel il spirt che prin mi veva dat vus
  di nuf 'la tact: "Ti vous chi mi meti
  a fati se che tu a fami no ti vous.

  Ma da che Diu'l vou che'n te si riflti
  tant la so grasia, no vuj si pignu;
  chi soj Guido dal Duce i pol ben dzti.

  D'invidia'l veva'l me sanc s tant brusu,
  che se jodt i ves omp fasi content,
  livid i sars doventt di colu.

  Di me simnsa sta pja'i cjj, a stent:[312]
  o purs umns, pars metizu'l cu
  ta se che spart no si pol cun altra zent?

  Chist l Rinir, chist l stima e onu
  Di chej sirs di Calboli, nisn daj cuj
  si' fat dopo erde dal so valu.

  E no dom'il sanc si' dut svueitt ormj
  tra'l Po e il mont e il mar e il Ren
  dal ben dal ver e dal vivi'l viavj;[313]

  pars'ch dentri scju cunfns a' dut plen
  di zentja trista, s che masa tars
  a' par dighi na svolta virs il ben.

  'Nd l'se'l bon Lisio e Rigo Manars?
  Pier Traversar e Guido di Carpigna?
  O Romagnj cols di nuf fra'i bastrs!

  Un Fabri cuant'l tornarja a Bologna?
  cuant a Faensa un Bernardn di Fosc,
  butult cuss gentl di cjampgna?[314]

  No maraveti se jo'i plans, Tosc,
  cuant ca mi ven a mins Guido dal Prata
  cun Guido d's, che cun nu'n vivt, com'd'erba un frosc,[315]

  Fedric Tignous e compagnia, duta
  la cjasa Traversara e'i Anastjs
  (da l'na e l'altra la zent a' muarta),

  zvins e zvinis, afns e plasjs
  invojs dal f gentl e dal amu
  'nd che durs' son i cus e no p li zjs.[316]

  Pars no scjmpitu tu, Bretinu,
  dop'che la to fama zuda' via,
  e tant'altra zent, par no pirdi onu?

  Ben'l fa Bencjavl che p nol fa[317];
  e mal'l fa Castrocjr, e pezu Coni,
  che cns cuss a prin via a fi.

  Ben farn i Pagns dop'che'l demni[318]
  so al sar zut; ma no per che pur
  di lu luj a nol resti testimni.

  O tu Ugolin daj Fantolin, sigr
  a l'l to nn, sicm' p no si speta
  ch'un'l psi falu, degenernt, oscr.[319]

  Ma ls'mi, Tosc; ch'ads a mi dilta
  p il mtimi a planzi che'l parl,
  che'l razon pat mi fa, e basta."

  Ben i savvin che che bunnimis l
  a mi sintvin z avnt; ma, taznt,
  cap mi fvin che jscj' i zvin par l.

  Besj rests tal nustri procedimnt,
  un flc cal sclpa l'aria a'a somet
  na vus che cuntra nu a'a saett, diznt:

  "Se cualchidn mi cjta i ven copt";[320]
  e scjampt a l coma'l tn cal svans,
  ch'atr di se a colp'l ven il nul sbregt.

  La vus mi vev'apn'last li orlis
  che un'altra i vin sintt cun grant bot,
  ca'a part di ton sti perulis:

  "Agluro i soj che clap i'ri doventt,"
  e alr, par visinsi al poeta,
  a destra mi soj, e no davnt, spostt.

  L'aria 'era za par dut sidinta;
  e luj mi'a dit: "Stis ch son li rdinis
  che l'omp 'varsin da tegni'n strada dreta.

  Ma la lscja cul amp vualtris i cjoljs
  s che l'antc 'versri a se vi tira;
  e'l fren puc vi zova, o li clamdis.

  Il cjl vi clama e'ntr vi zira,
  e li so belsis vi mostra etrnis,
  e'l vustri sgurt virs cjra'l punta e'l mira;

  chel che dut al jt par chel a vi puns."




  Purgatri   Cjant Cuindicsin

  Cuant che al fin da l'ora tersa
  e'l tac dal d a s'jt la sfera
  che sempri, com'cal fa un frut, a schersa,

  Altritnt someva che virs la sera
  tal so cors al sorli a ghi mancjs;
  il tramnt l, e ch miezant 'ra.[321]

  E'i rajs ni fervin tal mis dal ns[322]
  pars'che par nu si'era s zirt il mont
  che virs il tramnt i'rin dres punts,

  cuant che na gran presin mi'a colpt la front
  cun'un splendu p intns di chel di prima:
  di stc i'eri l che prin no ghi fevi cont;

  par chel li me mans i'ai alst insma
  da li me sis, par fami un puc d'ombrena
  che il luzu intns un puc a lima.

  Com' che da l'aga o dal spili'l torna
  un raj di lus in ta che altra banda
  zint in s coma una altalna

  tant cuant ch'l'era zut'n j , e si disbnda
  dal col di una piera il stes trat,
  com'ch'esperiensa e art jdi a fan vonda;

  cuss da lus rifletda, i soj stat 
  che ch'n davnt l'era--subit culpt,
  che di svi la me vista a colp'a provt.

  "Dols pri me, se ca l chel l," i ghi'ai dit,
  "che ben par i vuj no mi lasa
  e par ch'a soma cal vegni, spedt?"

  "Di stu'mbarlum no stupti masa,"
  rispundt mi'a. "Da la fama dal cjl
  a'nvidni a z s un nzul si sbsa.

  Puc a mancja che a jdi dut stu bil
  no p pjs a ti dar ma tant plasj
  cuant che natura'ti'a dispont a chel."

  Rivs ch'i'rin l dal benedt mesagj,
  cun bila vus a la luj dit: "Entrit pur;
  ta sta scjalinda'l z l p lizj."

  Parts da l, cul z ca l'ra puc dur,
  Beati misericordes!' 'vin sintt
  cjant davu e Gt tu ch'ti vins sigr!'

  J e'l me mestri ta stu post nut[323]
  s'i zvin, e j'i pensvi, zint avnt,
  se'l so dzi zovmi'l vars podt;

  Cuss voltt mi soj a luj, domandnt:
  "Se'l volvia dizi'l spirt di Romagna,
  cun chel no si pos' e spart' minsonnt?" [324]

  E luj: "Da la so p granda maggna
  al cogns il dan; e n'ocr stupsi
  s'altris'l verts[325] par ca sedi mancu lgna.

  Pars'che i vustri desidis a puntsi
  a van 'nd che mancu 'son s'altris ju gdin,
  l'invidia vi parta un grant afansi.

  Ma se l'amu pal p alt srcul divn
  al pocs virs l'alt il desidi vustri,
  a chel timu l ghi metars fn;

  ch, par tancjus che l a dzin nustri',
  'ncjam di p al va a vej ognidn
  e p 'art la caritt ta chel clustri."

  "Di si contnt i soj p a dizn,"
  i'ai dit, "che se prin i ves dal dut tazt,
  e di dbis in daj ads p di un.

  Com'psia si ch'un ben spartt dal dut
  in p poseditus al fdi p sirs
  di se, sin se da pus'l fos posedt?"

  E luj a mi: "co che di nuf ti cors
  cu la to mins ta li robis ternis,
  e da la lus vera ti lsis'l percrs

  L'infint ben da li sfris celestis,
  da la ca l, cuss ghi cor al amu
  com'ca'un cuarp lustri ghi colin i rajs.

  Tant a si d com'cal cjta di ardu;
  ch, par tant che caritt si espandi,
  in ic p'ncjam'l crs l'eterno valu.

  E p zent ca  la s ca s'intndi[326],
  e p'n d di se am, e p si ma,
  e com'spili l'un l'altri'l va'a rindi.

  E se'l me razon a no ti sfama,[327]
  t'jodars Beatrs, e ic par sigr
  ti cjolar chist'e ogn'altra brama.

  Ca ti vgnin subit sierdis, prova pur,
  com'li primi dos, li altri sinc pljs,
  ca si sirin doma cul pentimnt pur." [328]

  Pront i'ri da dizi, Tu t'mi sodsfis!'
  cuant che rivs i sin tal'altri zirn,
  s che tzi mi'an fat li lus bramsis.[329]

  L mi'a part che in ta una vision
  estatica a colp i'ri stat tirt,
  e ta'un templi zent jodt i'ai ta'un cjantn;

  e'una sira sul entr a mi'a vuardt
  e cul fa dols di mari[330] mi'a dit: "Fil me,
  pars i'atu tu cuss virs du nu fat?

  Eco, sufrnt, j e to pari pur cun me
  ti zvin sercjnt." E com'ca'a tazt
  a colp mi' sparda di davnt di me.

  Di l a'un puc, un'altra[331] i'ai jodt
  cu l'aga che daj vuj'ven cul lambic
  ca l al gran disprs pa'un'altri dovt,

  e'a dit: "Se di sta sitt il sir ti sos c,
  che pal so nn i dos tant'an baruft,
  e da'nd che la sinsa si spant l e c,

  vendichiti di chej bras ca'an aust
  d'imbras nustra fia, o Pisistrt."
  E'l messr benvul e dols si'a mostrt

  tal rispndighi, cun bil fa tempert:
  "Se maj ghi farnu a chel ca ni dia
  se chel che ben ni vu'l ven da me condant?

  Zent i'ai dop'jodt rdi cun fuc di rabia
  cun claps un zovint[332] cop, signt
  furt a l'un l'altri: "Cpa sta canja!"

  E luj si sbasva, cu la murt che tant
  lu gravva, sempri'n j, virs la cjera,
  ma purtis dal cjl'l fv'daj so vuj, colnt

  e prent al'alt Sir, in tanta guera,
  cal perdons ogni so persecutu,
  cul dols fa cal libera piett vera.

  Cuant che la me anima ' tornda fu
  ra li robis ca son fu di che vris,
  riconost i'ai ogni me--no fals[333]--eru.

  Il me duce, ca mi deva ocjdis
  com'ches ca si dan a'un ca si sta svent,
  'la dit: "Se tu che cusi ti clis

  e miza lega o p ti sos fat avnt
  cuj vuj vels e cu li gjmbis molis
  coma un che'l vin o'l sun al sta plent?"

  "O bon pari me, se tu ti mi scltis
  j'i ti conti," i'ai dit, "se che j i'ai jodt
  cuant che li gjmbis mi son stdis cjltis."

  E luj: "Se sent mscaris ti ves mett
  ta la to musa, lo stes no ti platars
  nisn daj to pensjs, nencj'un pisult.

  Jodt se chi ti'as jodt no ti vars
  sensa tegni'l cu virt a l'ghis da la pas
  che defsis a son da l'etern font stes.

  No ti'ai miga domandt se chi ti'as
  com'chel che dom'cul vul di fu al vurda
  cuant che'l curp, svant, a l colt a bas;

  ma par poc'l to pi ti'ai fat sta domanda:
  cuss si ghi fa ai ms cuant ca son lens
  di z a rimtisi ta la so strada."

  Avnt i zvin tal crepscul, atns
  d'jdi fin l che'i vuj si slungjvin
  cuntra'i rajs dal tramnt ch'rin di lus plns.

  E'co ch'a puc a puc un fun'jodvin
  che virs nu'l vegnva, com'da la not'l scur;
  e da chel zghi'n banda no podvin:

  chistu i vuj ni'a cjolt, e l'aria pur.




  Purgatri  Cjnt Sedicsin

  Scur d'infir e di nt duta privada
  daj pians e, sot di un puart di cjl,
  cun nultis ca la vvin incjalinda,

  a no ghi'a maj fat al me musu'n tal vel
  coma chel fun che ch a ni'a cujerzt,
  ne s furt bect a mi'a vuj e pil;

  che'l vuli no l stat bon di sta vierzt;
  par chel la scorta me, bun'e fidda,
  la spala mi'a ufrt par simi d'ajt.

  Si com'ch'un vurp al segus la so guida
  par no pirdisi o'ntr z a sbati
  t'alc ca lu sci o lsi murt'n strada,

  tirnt'l flat, i pas'ndavnt'zvi a meti,
  ben scoltnt il me duce cal dizva:
  "Di me sta atnt di no separti."

  I sintvi vus, e'a m mi parva
  ch'ognidna 'pres par ps e piett
  l'nzul di Diu che'i pecjs'l cjolva.

  Agnus Dei'--s'l so pre'l tacva'n fat;
  insimit 'cjantvin e'l stes fa 'vvin
  s che di concordia 'parvin ritrt.[334]

  "A soni spirs, maestri, chej ca cjntin?"
  i'ai dit. E luj: "S, il ver ti caps,
  e'l grop da la rabia a son ca slijn."

  "Tu, cuj sotu che'l nustri fun ti sclpis
  e di nualtris i ti stas tu parlnt
  com'che se'l timp'ncjam'n mis ti divdis?"

  Cuss una da li vus si'a fat'n davnt;
  alr il me mestri 'la dit: "Rispnt tu,
  domandnt se par ch si va'n s e avnt."

  E j: "O creatura, che pura tu
  torn ti vous e bila pal to fatu,
  maravis ti conti se cun me ti vens tu."

  "Fin ca mi' lcit i ti ven in davu,"
  'la dit, "e se d'jdisi'l fun no ni lsa,
  lo stes si sintarn, sensa zighi fu." [335]

  Alra i'ai scuminsit: "Cun che fsa
  ca ven disfda da la murt i vaj'n su,
  e ch'soj vegnt pa l'infernl matsa.[336]

  E se Diu 'nta so grasia mi'a cjolt su,
  tant da volj che j'i jdi'l so pals,
  roba ch'al d di vuj a' fu di usu,

  prin da mur se ritu la a bs?[337]
  ma dzmilu, e s'just i staj zint dizmi,
  s chi vegnni dal to parl guids."

  "Lombart i'ri, e Marco i mi clami:
  i capvi'l mont, e chel ben i'amvi,
  che nisn p ghi bada, mi par a mi.[338]

  Par z'n s, z dret i crot ca ti zvi."
  S 'la dit, e 'la zontt: "I vuj preti
  che di pre par me las alc ti mvi."

  E j a luj: "I pol ben sigurti
  di fa se chi ti vus, ma j'i staj scopint
  d'un dbit dentri ch'in clar i'ai da meti.

  Prin l'era psul[339]; 'ds si sta radoplnt
  cun se chi ti mi stas diznt, ca mi fa cert
  ch e t'ltri post 'nd chi'l vaj acopint.

  Ben a  che'l mont a l s dut desrt
  in ogni virtt, com'che tu ti cntis,
  e di ogni malsia plen e cujrt;

  ma, ti prej, la causa i vuj chi t'mi mostris,
  ch'j'i la jdi e che par me altris pur;
  che tal cjel un la met, e chi'n j altris." [340]

  Pal dolu cal sintva, un suspr dur
  'la prin last fu; e dop'la dit: "Fradi,
  vurp l'l mont e tu ben ti vens da chel scur.[341]

  Vualtris vifs ogni causa i zis a jdi
  la su tal cjl, coma che se propit dut
  par necesitt a ves da susdi.

  Se cuss'l fos, in vu'l sarr distrt
  il podj fa lbars, e just nol sars
  pal ben di godi e pal mal di vej lt.[342]

  Il cjel ghi da insi ai vustri afis;
  no dis ducjus, ma encja si lu dizs,
  in ben e in mal di na ls i vjs poss

  e di volj lbar; che, se pur'l vars
  fadja cu li primi ltis cul cjl,
  dopo, se ben si nudrs, dut'l vins luj stes.[343]

  A un podj p grant[344] e mij di chel dal cjl
  sot lbars vi metis, e chel al cra
  in vu la mins, ca no' sot l'infls dal cjl.

  Dncja, se'l mont l cort, com'ca soma,
  in vu  la causa e'n vu si vurdi;
  e co ch com'che chist si displa.

  A la lasa fu, luj ca la pol godi
  prin ca sedi[345]; com'ca fos na frutta
  plena di matiris tal so planzi e ridi,

  l'anima puarta e 'gnorantta,
  ma che, cun motu dal nustri bon fatu,
  volentj 'ndavu a va, contentta.

  D'ogni psul ben a sint prin il savu;
  ch s'ingna, e davu di luj ghi cor,
  se guida o fren[346] no ghi sva stu amu.

  Par chel tocjva mtighi ls intr;
  par chel tocjva vej un re cal jods
  da la sitt vera[347] almncu la tor.

  Li ls a son, ma cuj regulja ches?
  Nisn, pars'che'l pastu ca l la avnt
  rumi'l pol, ma forct no l'l pi ads;[348]

  par chel la zent, che la so guida intnt
  a jt rangjsi dom dal ben ch'ic tant ghi ten,
  di chel si pasda, nuj'ltri mangjnt.[349]

  Ben t'js che'l mancj di un cal gudi ben
  a la caust chista corusin dal mont;
  che marsa natura'n vu 'sedi, no s'jt sen.

  A'usva Roma, ch'era mari dal bil mont,
  doj sorlis[350] vej, che l'un e l'altra strada
  jdi a fvin, di Diu e dal mont.

  L'un l'altri 'la 'studt[351]; e co la spada
  cul pastorl[352], e l'un cun l'altri 'nsimit
  doma mal'l pol z, cun st'unin fuarsda;

  S uns, l'un nol ven da l'altri 'ntimort:
  se crod'mi no ti vus, vuarda la spiga
  ch'ogn'erba a si cogns dal so profit.[353]

  Tal stat'nd ch'Adige e Po fan riga,[354]
  a si'usva valu e bil fa cjat:
  cun Fed'ric rabius[355] com'ds no era miga!

  'Ds pasnt par l ognn sigr'l pol st,
  che par vergogna di tralas'l vors
  di razon cuj bojs o cun lu rest.[356]

  Tre vecjus ch a somearsin lou stes
  critics si da la nova ett, e tart
  a par che Diu a mij vita z'ju fs:

  Cordo da Pals e il bon Gherrt
  e Guido da Cjascjl, che mij si clama,
  a la franssa, il bonri Lombart.

  A s'jt duncja che la glisia di Roma,
  par volj asmi'n se i doj regimns,
  j cola, 'nfangnt s e se ch'a'nsma.[357]

  "O Marc," i'ai dit, "ti fas bij razonamns;
  ads jt pars'ch dal'ereditt
  i fij di Lvi a son rests esns.[358]

  Ma cual Gherrt l'se chel ca l restt,
  sviu recurt, ti dis, da la zent ch'ra,
  e crid furt di sta salvdia ett?"

  "O'l to parl m'ingna o na vura
  mi tenta," la dit, "che'l to parl toscn
  al dis che puc t'sas dal bon Gherrt, vera?

  Miga'i saj se par altri nn clamt lu'an,
  se da Gaja, so fa, il nn no cjlin.
  Zit cun Diu, che i me pi p avnt no van.

  Jitu chej rajs che pal fun a si jdin
  za lumin? A' mij che via i zdi
  --l'anzul l l--prin chi ghi aparsi visn."

  'Ndavu l zut, e ado'l me scudi.




  Purgatri  Cjnt Dizisietsin

  Se maj in montagna, letu, ti'a cujerzt
  il calgu, che il jdi ti'ra dur,
  com'che pa la pil l pa'un farc tal bust,[359]

  e nott ti'as com'che'l vapu mid e scur
  a sclarsi'l scumnsa, e la sfera
  dal sorli plan plan ghi ntra, ma sigr,

  'lr la to imaginasin lizra
  benn a jodar com'chi'ai j nott
  il sorli che pront par z j l'ra.

  Cuss, unnt il me al pas tant fidt
  dal me mestri, fu i'ri da li nlis
  taj rajs za muars tal p bas dal inclint.

  O'maginasin chi ti ni discjlis
  s tant dal di fu, che un no si necurs
  nncja se intr a snin mil trombis,

  cuj ti mvia se i sens no ti dan un sfurs?
  A ti muf la lus che tal cjl s'infrma,
  par s[360] o par motifs che las son ben clars.

  Di che tristta ca'a cambit forma
  tal usil che p no si la got[361] a cjant
  jodt i'ai'nta l'imgin me la forma.

  E ch la me mins tant ristrinzt si'a
  dentri di se, da no stravisi via
  di chel che, fu, era solit capit.

  E'co plovi'n ta l'alta fantasia
  un[362] tal crucifs, rabius e crudl
  tal vivi e tal mur, e cuss sia.

  Intr di luj a rin il grant Assur,
  Ester, sposa so, e il just Mrdocot
  che tal dzi e fa l'ra onst e ver.

  E subit dop'che st'imgin si'a rot
  su se stesa, coma na bufulta
  mentri che dal'aga fu'ven dal di sot,

  su'n mins mi' vegnda na fantasta[363]
  che, planznt furt, dizva: "O regina,
  tu par rabia fat fin cuss bruta?

  Ti ti'as copt par no pirdi Lavina?
  Pierdt ti mi'as me, ch'ads i soj'n lut
  par te, mari, prin'che par altra ruvna."

  Com'cal va a rmpisi'l sun cuant che dut
  ta'un colp la lus a sbat taj vuj siers,
  che, urts, si strnzin prin di virzisi dal dut,

  cuss'l me imagin l colt a bas
  cuant che'l lustri la musa a mi'a urtt
  tant p'ntns di chel chi sin abitus.

  Par jdi 'nd chi ri mi soj 'lr zirt
  cuant che na vous[364] mi'a dit: "Par ch si monta,"
  che da ogni altri intnt a mi'a stravit;

  e ca'a fat la me voja tant pronta
  di cjat sbit fu chel cal parlva
  che provt'i vars dut par podjlu front.

  Ma com'ch'al sol il nustri jdi j'l va[365]
  e par masa lus jdi a no si fa,
  cuss la me virtt[366] ch mi mancjva.

  "Stu ch l'l spirt divn, che mostrnt ni sta
  la via da segu, sensa prelu,
  e cul so stes lustri platt al resta.

  A nu cuss'l fa, com'un'l vars di flu;[367]
  ch chel che'l bisgnu'l jt e'l pre'l spta,
  da trst il bon fa'l va belz a neglu.

  'Ds fnghi onu a stu'nvt; basta sost;
  provn a z'n s prin ca si scursi,
  che dop'no si pol, se'l d no si volta."

  Cuss'l me duce; e'n motu a mtisi
  i vin tact, cjaminnt virs na scjla;
  e prin che'l pi tal prin scjaln'i metsi,

  'ntr mi'ai sintt un mvisi di la
  cal svintulva dols e 'la dit: "Bes
  i pacifics, che rbia no'an malvula."

  A si'rin su di nu belz tant alss
  i ltins rajs che da la nt 'son segus,
  da parj che na stela ch e l s'impis.

  "Pars, virtt me, stu chi ti spars?"
  dentri mi dizvi, che mi parva
  cal calva'l podj da li me gjmbis.

  Rivs i'rin 'nd che p'n s no zva
  la scjla, e l i'rin rests fiss
  com'naf che ta na spigja a finva.

  J'i'ai spett un puc, l chi rin rivs,
  par sinti s'alc a era tal nuf zirn;
  dop'i'ai dit, cuj vuj al mestri volts:

  "Bon pari me, dzmi, cual turt o pasin
  si prghia ch tal zru 'ndul chi sin?
  I pi son fers, ma muf la to spiegasin."

  E luj a mi: "L'amu pal ben, jodarn,
  che'l cul'l tira'n davu, ch si rimt;
  ch svels zarn chej che plan si movvin.

  Ma par chi ti capsis p al complt,
  scolta ben se chi dis, chi ti restars,
  cul frutn[368] chi ti daj, tant mancu puart.

  "Ne'l creatu ne maj nisn daj cres,"
  'la tact, "fiol me, l stat sensa amu,
  naturl o volt[369], e tu ti lu sas.

  Chel naturl l sempri sensa eru,
  ma l'altri'l pol sbali, o par brut ogjt
  o par vej masa o masa puc vigu.

  Mentri che luj a l al prin ben[370] dirt,
  e in taj secns[371] se stes al misra,
  a nol pol luj tal mal cjatighi dilt;

  ma cuant ch'al mal si zira, o cun p cura,
  o mancu dal dovt a cor virs il ben,
  'lr cuntr'il creatu a va na vura.

  Ti capirs da chist che l'amu al ven
  a si'n vu simnsa d'ogni virtt
  e d'ogni asin che pena'a merita'n plen.

  Ads, pars che l'amu da la salt
  dal so sogjt[372] a nol pol separsi,
  dal'diu virs se stes l ognn protezt;

  e pars ca no podar maj dsi
  ch'un in se'l sedi, dal prin[373] separt,
  che chel'l odij no capitar maj d'si.

  A resta che, se chistu i'ai ben stimt,
  il mal ca si'ma'l dal prsin, e stu
  amu, in tre[374], tal vustri fangu l format.

  A l chel cal spera d'jdi'l so visn zi'j
  par podj zi'n s, e par chistu'l brama
  che chel al vegni dal so alt butt j:[375]

  e chel ch'onu, grasia, podj e fama
  di pirdi al tem e d'jdi n'altri z'n s,
  e mal si sint e'l contrri al ma;[376]

  e chel l, ch'ufindt, si la cjapa s
  da dovent di vendta tant golus
  ch'ai ltris di volighi mal si ten sustt s.

  Ch sot cuss chiscju tre divirs amus
  i planzn: m'ads pur dal'ltri intnt
  che virs il ben al cor, ma'mndi estrus.

  Ognn, magri cunfs, un ben al sint
  ca'i cujti'l spirt e ch'atirt lu ten;
  e ognn par rivighi visn'l cuntnt.

  E se d'jdilu no vjs un amu plen,
  o pur d'otgnilu, alr sta curns,
  dop'che ben pents i sjs, a punvi'a ven.

  'Nd n'altri ben[377], ca nol fa l'omp fels;
  felisitt no l, no l la buna
  esnsa, di ogni ben frut e rads.

  L'amu ch'a chistu masa si ghi bandna,
  Insm'di nu ta tre srcui'l ven planzt;
  Ma coma ch'in tre pars[378] a si razna

  i tas, che'l pensj stes'l zdi l, dut.




  Purgatri  Cjant Dicjotsin

  U ch'l so razon'l veva termint
  il me gran mestri, e atnt'l vuardva
  se j'n musa i parvi sodisft;

  e j, che sit encjam mi spunzva,
  sidn dentri, di fu 'dizvi: "Forsi
  il masa domandighi no mi zva."

  Ma'l bon pari l zut ben a necurzisi
  dal timit volj, ca no si vierzva,
  e parlnt, corgju mi'a dat chi parlsi.

  'Lr j: "Mestri, tant p vif'l me jdi'l va
  cu la to ls, che j'i jt amndi ben
  se che la to razn a mostrmi a va.

  Per, dols pari me, di preti'i ten
  di mostrmi l'amu al cual t'ghi'mparts
  il bon oper e chel ca nol va ben."

  "Indrsa pur," 'la dit, "li lcis furtis
  dal'intelt, e cal sedi manifest
  a t'l sbliu daj svurps ca si fan mestris.[379]

  Il spirt, che fat l stat par am imprst,[380]
  a l in motu virs dut chel ca ghi plas,
  e'l plasj lu fa z dal podj al t prest.

  A la vustra comprensin da bens cres
  a ghi ven l'idea, ch'entri vi displa,
  s che'l spirit vustri'l ven cjapt ta'un ls;[381]

  e se'ntrapult virs di ic si pla,
  chel plesi l amu, e naturl,
  che pal plasj dal nuf in vu si la.

  E com'che'l fuc ch'in alt si muf da la val,
  e par so natra sempri p'n alt'l va,
  virs il post'nd che p'l dura, tal e cual,[382]

  cuss'l spirt virs'l desidri al va,
  e coma spirt si muf, e maj si ferma
  fin che l'ogjt amt content a lu fa.

  'Ds ti pos ben jdi la malaforma
  ch'a la verett pa la zent ca intnt
  che lodvul l dut se che un al ma,

  sicom'che chel d'am l un sintimnt
  cal par sempri bon; ma na buna sra
  no fa sempri un sigl bon, nencja volnt.

  "Il me'nzn e li to perulis, ognna,"
  rispundt ghi'ai, "l'amu a mi'an rivelt,
  ma'l me dbit pur p furt che maj'l suna;

  ch se l'amu dal di fu a mi ven dat,
  a il spirit a ghi va subit cuntra,
  o dret o sturt, nol pol si lodt."

  E luj a mi: "Se che razn a mostra
  dzi ti lu pos; da l'n l ti speta
  Beatrs, che di fede a  op'ra.

  Ogni forma sostansil, ch' distnta
  da la materia e cun ic' unda,
  dentri a'a na virtt che so a' duta,

  che sensa oper no ven sintda,
  e maj si la jt al di fu dal so efit,
  com'ch'un rbul s'jt cal vif da la fueda.[383]

  Per da indul cal ven il conct
  da li primi nvis, no savnt, lu ts,
  com'pur da li prim'inclinasins l'afit,[384]

  che dom'vu'i vis, com'che natural pa li's
  ghi' di fa'l mil, e di sta prin'volontt
  dzi no si pos che ben o mal a merets.[385]

  'Ds, par ch'ogn'altr'impls a chist'l vegni pojt,[386]
  pur naturl l l'ajt da la virtt
  ca si opera par tegni dut sestt.[387]

  Chist'l'l prinspit d'ind ca si cjj dut'
  la razn di se chi meretis, secnt
  l'amu ca risif, cal sedi bon o brut.

  Chej che razonnt a son zus fin in font,
  ben savt'an di sta naturl libertt;
  ma moralitt a ghi'an last al mont.

  Suponn, duncja, che par necesitt
  al nasi ogn'amu ch'ntri vi s'impja,
  di dighi fren o no il podj vi' dat.

  Beatrs sta nbil virtt a'ntnt voja
  libera[388] di si, ma per vurda
  di vjla'n mins s'a parlti si met via."

  La luna, cuss a miza nt tarda,
  parj mi feva li stelis p rris,
  fata com'na mascjla ben lustrda;

  a corva cuntra'l cjl par che strdis
  dal sol'nflamdis cuant che chel da Roma
  tra Sars e Cors z j lu jt com'ducju i ds.[389]

  E chel spirt gentil par cuj a'a p fama
  Pietola che la sitt mantovna
  tant dal me pis cjolt mi veva d'insma;

  ch'j che la razn i'vevi a la buna
  'nsma da li me domndis pojda,
  i'ri l insimint, com'un mona.

  Ma sta gran sun i l'ai a colp pierdda
  apn che certa zent jodt i'ai dopo,
  davu li nustri splis za voltda.

  E com'Ismn ch'jodt 'la, e Asopo,
  lunc di se di not che furia e casn,
  che'i Tebns 'fvin par invoc Baco,

  cuss par chel zirn i so pas 'slungjvin,
  chej che j'i'ai subit jodt che, vignnt
  pocs dal bon volj e just amu a vegnvin.

  Ta'un lamp u ch a rin, pars'ch curnt
  dut'si moveva che marmja magna
  e doj di lu signt vegnvin, planznt:

  "Maria svelt' zuda ta la montagna;
  e Szar, par sotomti Ilerdi,[390]
  un sburt ghi'a dat a Marsilia, zint in Spagna." [391]

  "Svels, svels, che'l timp a no bisgna pirdi
  par puc amu," sigvin i'altris davu,
  "che'l volj fa dal ben la grasia si rinvrdi."

  O zent, ch'ads il vustri tant grant calu
  vi dar compns, forsi, par vej spett
  cuss a lunc che ben al fes il vustri cu,

  stu chi cal vif, ca  pura verett,
  s'l vou z, se'l sorli ls ni rid;
  ma dizini'nd che'l pas l situt."

  Chistu al veva dita la me guida,
  e un di chej spirs a la rispundt: "Ven
  davu di me e t'jodars la strada.

  Voja di mvisi nu'n davn a plen,
  che sost no podn; ma'a nu perdna
  sa ti par chi corni via par disdn.[392]

  bat i'ri di San Zen a Verona
  sot l'impero di chel bon Barbarsa
  che Milan cun dolu 'ncjam'l razna.

  E un tal[393] 'la za'l pi dentri la fosa
  che fra puc'l planzar chel monastj
  e mal si sintar di vej vut potnsa;

  pars'ch so f, cul cuarp malt par intj,
  e mins pzu'ncjam, e tant mal nast,
  pastu 'la fat d'un post cal merita mij."

  No saj se p la dit o sa la tazt
  pars'ch za'un bel puc ni veva sorpast;
  ma chist'i'ai capt, che di tegni mi'a plazt.

  E chel ch'in dut e par dut mi vev'judt
  'la dit: "Vltiti: chej doj l vuarda ben
  com' ca stan rosent la musett.[394]

  "Prin," di scolt ghi fvin a ducjus sen,
  "murs a son chej paj cuaj il mar si'a vierzt,[395]
  che'l Gjordn i so ers al jods ben;

  e chej che di fadja no'an volt
  cun chel che di Anchs frt a l'ra stat,
  di na vita sensa Gloria a'an godt." [396]

  Dop'che da nu si vvin tant distact
  che mbris, da no podj p jdilis,
  dentri a mi' un nuf pensj penetrt.

  E nsi co altri idis divirsis;
  da un'a l'altra s stupidt i zvi
  ch'i vuj plan plan mi colvin, incuchs,

  e'i pensjs'n sun tramutnt i stevi.




  Purgatri  Cjant Dicjanovsin

  Ta l'ora ca nol pol il calu dal d
  intipid p il frit da la luna,
  dal Satrn vinst e dal tern 'cjam p;

  cuant ch'i Geomns[397] la so Gran Furtna
  tal orient 'jdin 'mndi bunorta,
  alssi'n s, ta l'aria 'ncjam bruna;

  tal sun jodt i'ai na fmina barbta,
  stralocjda di vli e strupida,
  cun sgrnfis par mans e di siera bruta.

  La vuardvi, e com che'l sol al scjlda
  li pars dal curp  che la nt a'ntirizva,
  s dal me sgurt ghi vegnva molda

  la lenga, e dopo dut s'indresva
  ta puc timp, e la musa tant smarda,
  com'che'l volj'l vu, ghi la colorva.

  Dop'ch'a ben parl si'ra rimetda,
  a cjant a si'a mett, che cun pena
  si sars la me tension da ic movda.[398]

  "J'i soj," a cjantva, "na dols' sirna
  che i marinrs l tal mar i discjj;
  che tant di da plasj i soj plena.!

  Dal so cjamn Uls stravit i'ai
  al me cjnt; e chel che a me al ven
  a' rar cal zdi, s tant plasj ghi dj."

  Il so bil cjnt si sintva 'ncjam ben
  cuant che jodt mi'ai na fmina santa[399]
  visn di me par cunfndi l'ltra a plen.

  "O Virgilio, Virgilio, cuj ch' chista?"
  a dizva cridnt, e luj'l vegnva
  tegnnt i vuj punts s che onesta.

  Cjapnt l'altra, davnt a la vierzva,
  la pansa mostrnt tra ctulis sbregdis,
  fu lasnt un tnf ch'a colp mi sveva.

  I'ai mot i vuj, e'l bon mestri, "Tre voltis
  za ti'ai clamt," 'la dit. "Leva s e ven:
  cjatnghi'l bus pa'nd ch'entr ti pdis."

  Levt su'i soj e dal alt d za lra plen
  ognn daj zirns di chistu sant mont;
  e via 'vnt, che'i rajs davu i sintvin ben.

  Ghi zevi davu, e'i partvi la me front
  com'chel che di pensj a la tant colma
  che di luj a va a fa mis arc di punt;

  cuant che "vegnit, par ch si va insma"
  i'ai sintt dizi, cun bon fa e dolst
  che ch di nu[400] maj si sint na tal calma.

  Com'ches d'un cign'l veva li lis vierzt;
  cun ches z'n s ni feva chel dal parl
  dols ch'entri scju murns 'vvin sintt.

  Li plmis si'a mett a movi e svintul,
  Qui lugent' afermnt di si bes,
  ca v'ran l'nimis siris di consol.

  "Se tu che viers il bas vuardnt  ti stas?"
  la me guida a dzmi a la tact,
  dop'chi si'rin dal anzul alc distacs.

  E jo: "Cun tant dbit mi sint atirt
  da na nova visin, ch'a ic mi pla,
  e'l me pensj nol vu stjghi separt."

  "tu jodt," 'la dit, "che vecja stra[401]
  pa la cual 'nsm'di nu si si lamnta;
  jodt ti'as pur com'l'omp da ic si sla.

  Ma basta; e ads s a la svelta:
  punta i to vuj ta dut chel sfars che zirnt
  cu li gran rodis l'eterno re al sta."

  Com'il falcon, i so pi par prin mirnt,
  a si volta virs'l clam e si slungja
  par voja dal past che l lu sta tirnt;

  cuss j; e cuss lunc di che rocja
  rota par fighi strada a chel cal va'n s,
  i soj zut fin ch'a z atr un si rangja.[402]

  Cuant che tal cuint zirn mi soj cjatt s,
  zent i'ai jodt che ta chel a planz'a
  pojda in cjera e voltda'n j.

  Adhesit pavimento anima mea'
  ju sintvi dizi cun susprs so als
  che la perula apna s'intend'a.

  O els di Diu, chi sufrs chej scals
  che gjustsia e spernsa vi rint manc'durs,
  metini ta la strada da l'altri sbals." [403]

  "Se vualtris i sis dal sta pojs lbars,[404]
  e'i voljs al p prest cjat la strada,
  tegnivi sempri a la destra daj murs.[405]

  La prejra dal poeta  s stada
  rispundda puc davnt di nu, ch'alr
  jodt i'ai j chel di chista parlda;

  e'i vuj mes voltt i'ai ai vuj dal me sir:
  e'lr luj consentt a la cun bon sen
  al volj che daj me vuj ghi'a zut intr.

  Podnt duncja cuss fa di me inzn,
  mi soj visint a che creatra
  che puc prin i vvi sintt cuss ben,

  diznt: "Spirt che tal to plnzi'l madura
  chel sensa'l cual a Diu no si torna[406],
  smet un puc par me la to gran cura.[407]

  Cuj r'tu e pars chi vis la schena
  voltda'n su, dzmi, e se alc ti vlis
  di l di'nd che'l z vivnt mi mena."

  E luj a mi: "Pars'che li nustri schnis
  al volti a se'l cjl, ti lu sav'rs, ma prin
  Scias quod ego i'eri un daj Piris.[408]

  Tra Siestri e Chiavri scri si sntin
  li ghis di'un bel flun, e dal so nn
  il nn dal me sanc a la'l p alt scjaln.[409]

  Par un mis e puc p i'ai capt benn
  il pis dal gran mant par chel che dal fanc tegn'lu'l vu
  ch'ogn'altri carc plum'l soma'n paragn.

  La me conversin, na volta fat pastu
  di Roma, a' vegnda ma'mondi tars;
  cuss, pars'che l no si cuetva'l cu,

  Subit scuprt i'ai la vita daj busirs:
  p'n s che vita l a no partva;
  par chist'alr si'a'mpit l'amu, se pur tars.

  Fin l, pura e lontna a steva
  da Diu l'anima me, dut'tirda:
  'ds, com'chi t'js, u ch punda a va.

  Oh avarsia, ch ti vens mostrda:
  tal purgsi da l'nimis pentdis;
  e p amr pna u ch no' maj stada.

  E com'che'n alt no zvin i vuj nustris
  maj, fs com'rin dom'ai bens terns,
  a vuard 'n cjera a son s dal just puns.

  L'si avrs tant tegnt ni'a i juscj' bens
  di am, che'l fa nustri nol zovva,
  par chel gjustsia ch fers ni ten e strens;

  cun mans e pi les di ch no si va,
  e ch, fin che al just sir ben ghi zar,
  a pnsa in j i restn, fin ca ghi va."

  'Nzenoglt mi'ri e'i volvi parl;
  ma apna tact luj a si'a necurt,
  scoltnt, dal river chi stevi par fa,

  "Pars," 'la dit, "ti tentu s bas e sturt?"
  e j a luj: "Pa la vustra dignitt
  in cosinsa mi soj 'nclint, prest e furt."

  "'Ndrsa li gjmbis, frari, tenti alst!"
  'la rispundt. "No sbali: serf i soj un
  com'te e i altris d'un'unica potestt.

  Se maj i ti'as chel sant evangelic sun
  ca la dita Neque nubent,' intindt,
  t'js che'l me razon cun chel l dut un.[410]

  Ma para via: no sta p ch fermt,
  ch'l to sta puc cmut ghi fa'al me plnzi
  cal madra chel chi ti vvis za jodt.[411]

  Na gnsa i'ai di l, Alagia, che s
  buna a , ma ca pol vign vuastda
  daj nustris, e'n trista 'zdi a cambisi;

  e ic a' l'unica ca mi' restda.




  Purgatri  Cjant Vincjsin

  Cuntr'un mij volj[412], il volj mal'l pugna;
  ch, cuntra'l me volj, par fighi plasj,
  trat fu da l'aga i'ai, puc plena, la spugna.

  Mi soj movt, e'l me duce pur par chej
  poscj' che visins 'rin da la rocja,
  com'che plan si va taj merls, poscj' d'usij;

  ch la zent che gota par gota a sbcja
  paj vuj il mal che dut il mont al cupa
  'ngrumd'era fin lontn da la rocja.[413]

  Che maladta ti sdis, vecja lupa,[414]
  ch p d'ogn'altra bestia[415] ti'as preda
  pa l'abs da la to fn che maj si stropa!

  O cjl, che cul zir da la so roda
  si crot che dut ch'j 'zedi a tramutsi,
  cuant sarja ic da chel[416] fu butda?

  Avnt i zvin, atns tal mvisi
  e j sempri atnt ai spirs, chi sintvi
  planzi da fa tant du e pur lagnsi;

  par casu Maria me!' sintt 'vvi
  sig davnt di nu ta chel lamnt grant,
  com'femina cuant che dal part a sint'l movi;

  prosegunt cun "Puarta ti'ris tant,
  com'che ben jdi si pol dal ospsi;[417]
  'nd che j ti'as mett il to cargu sant."

  E'n sguit i'ai sintt: "O bon Fabrsi,
  chi ti'as prefert povertt e virtt
  al dovent un gran sir dut plen di vsi." [418]

  Sti perulis mi vvin s tant plast,
  ch'avnt mi soj tirt par mij cognsi
  chel spirit chi vevi apna sintt.

  Encjam'l contva dal cu bon che s
  Nicol mostrt'l veva virs li frutis
  par ch'ogn'una l'onu a mantegnsi.[419]

  "O anima che tant ben ti favlis,
  cuj r'tu," i'ai dit, "e pars besla
  tu i prtitu in mins sti bili ldis?

  Ripajda sar la to perula
  se j i torni a fin chel cjamin curt
  di che vita che a la fin a svula."

  E luj: "Ti dizarj, ma no pal cunfurt
  ch'j mi spti di l, ma pa la tanta
  grasia ca t'ilmina prin da la murt.

  J'i soj stat rads di che bruta planta
  ca scurs duta la cristiana cjera
  s che di rar un bon raclt a buta.

  Ma se Lil, Gand e altri poscj' di Fiandra
  a podsin, subit 'sars vendta;
  e s lu prj, luj[420] cal jt se ch' vera.

  Di l clamt i'ri Ugo Cjapta:
  da me nast 'l ogni Filip e Gigi,
  che scju ds a tgnin la Fransa dreta.

  I'ri fi di un becjr di Parigi:
  cuant ch'i regnns antics son vegns a mancj,
  fu che chel fat frari, l'ltin Carolngi,

  in man me'l fren i soj vegnt a cjat
  dal governo dal stat, e tanta potnsa
  i vvi--e tancju ams pur--u c,

  che da la corona vedula la fuarsa
  zda ghi sars a me f, dal cual
  insi'an vut i vus scris di sta cjasa.[421]

  Fin al d che la gran dote provensl
  al me sanc a no ghi'a cjolt la verggna,
  al valva puc[422], ma nol feva dal mal.

  Tact a' l[423] cun fuarsa e f da cagna
  la so rapna; e dopo, par amnda,
  Pont 'la cjolt, e Normand e Gascogna.

  In Italia Carlo, par no sta'n banda,
  prin a la fat vtima di Coradn,
  e dop'la mandt la s Toms, par amnda.[424]

  Un d p avnt i'jt, puc p di ch chi sin,
  che fu'l tira n'altri Carlo da la Fransa,
  par che mij cognoss luj e'i sos'vgnin.

  Fu'l ven sens'arma, fu che cun che stesa
  che gjostrt'l veva Gjuda[425], e che'l punta
  s ch'a Firense scopi ghi fa la pansa.

  Da chist, no cjera ma vergogna tanta
  al guadagnar, par se stes tant p graf
  cuant p lizj chistu gran dan al conta.

  L'altri[426], belz tirt fu da la so naf,
  j'i jt che so fia'l vent, faznt marcjt
  com'cal fa'l pirta cun ogni so sclaf.

  O avarsia, s'altri ti'se restt
  di fa dop'di vej il me sanc a te 'tirt,
  che nencja'l so si a nol ten curt?

  Par che mancu'l somj'l mal futr e past,
  i jt in Alagna[427] entr'l floudils
  e tal so vicjr Crist vign caturt.

  Di nuf lu jt ca ghi fan tontondis;
  i jt che di nuf a sin l'azit e'l fil,
  e mur lu fan fra i grancj'--ma vifs--laris.[428]

  I jt il nuf Pilt cuss tant crudl,
  da chist tant puc sasit, sensa decrt
  tal Tmpli part i laris, stu Filp Bil.[429]

  O Sir me, cuant i varju il dilt
  di jdi la vendta che, platda,[430]
  a dulss la to fta tal to segrt?

  Se ch'j'i dizvi di ic, che sposda
  cul spirit sant, che stsa ca ti'a fat
  vign a mi par cualsasi domanda,

  tant l'l rispndi a chel chi vin pret
  durnt il d; ma apna ca si fa nt,
  un sn contrri al ven da nu alst.[431]

  Di nuf'dizn di Pigmalin, chel simit
  traditu e lari e paricda
  che'mpasudt si'a cul ru di Sicht;[432]

  e la misria di chel tirt di Mida
  che segut'a la so domanda'ngrda,
  che ridi a fa cuant ca  ben pensda.

  Dal mat d'Acn, po, ognun si recurda
  da la so trufa, s che da la ira
  di Gjosu'l sint encjam la muardda.

  E dop'acusn cul so omp Safra;
  lodn i scals ca la vut Eliodru;
  e in'infmia dut stu mont al zira

  Polinstor che copt 'la Polidru:
  taj ltins timps si sint sig: Hej, Cras,
  dzni, chi ti'l sas, di se'l saja l'ru?'

  Ogni tant un'l parla alt e l'altri bas
  secont l'afesin ch'a z ni spirna,
  prin amndi furt e dop'a pas p bas:

  per al ben ch'al d si ghi razna,
  no ri l'nic j, ma u ch visn
  no si feva sinti altra persona.."

  Nu'i rin za parts da stu Capetn[433]
  e'i si sbrigvin di z sempri p avnt
  ncj'sa no'ra fsil ta stu stret cjamn,

  cuant ch'j'i'ai sintt, com'alc cal va colnt,
  trem'l mont; e alr un frit i'ai sintt
  com'un che a la murt si sta visinnt:

  ver l che s furt Del[434] nol scjasva dut
  prin che Latona'n ic ghi fazs il nit
  e'a partur i doj vuj dal cjl si ves mett.

  Un grant sig l dop'dapardt partt,
  tal, che'l me mestri viers di me si'a partt,
  diznt: "Ti sos cun me: no sntiti vilt."

  "Gloria in excelsis Deo," [435]mi'a somet
  che ducj' dizvin, da chel che di cap,
  a stent, da dut chel cjant mi'ra dat.

  Fers i stvin nultris l a sinti,
  com'i pastus ch'an prin sintt chel cjnt,
  fin che chel e li scsis 'an sintt fin.

  Di nuf alr avnt pal nustri cjamn sant,
  vuardnt li mbris distirdis in cjra,
  ca si stvin belz di nuf lamentnt.

  L'ignor no mi'a maj cun tanta gura
  fat vign s granda vja di savj;
  se'n memoria'i ritn ca' vera,

  ch'alra tal pensj mi parva di vej;
  e di domand i'eri masa ansius,
  e l d'jdi alc da besu no vvi'l podj:

  cuss i zvi avnt tmit e penserus.




  Purgatri  Cjnt Vincjunsin

  Che sit naturl che maj si ssia,
  fu che cun l'aga cu la cual la fruta
  samaritna[436] domandt'a la grsia,

  mi muardva, e'n davu a la svelta,
  'ntrigt daj spirs, i zevi al me duca,
  patnt pur j da la jsta vendta.

  E jt tu, propit com'cal descrf Luca,
  Crist ghi'a apart a doj in strada,
  dop'che dal seplcri l'ra tornt fu ca,[437]

  co n'ombrena, davu di nu vegnda,
  cul pi atnta di no pest i distirs;
  palrlt ni'a, prin di vjla ben jodda,

  e'ni'a dit: "Fradis, che Diu vi ddi pas."
  Nu si sin volts a colp, e Virgilio
  un daj sens ghi'a fat a chistu adats.[438]

  Dop'la tact: "Tal beat concilio
  ca ti meti che cort granda e justa
  che mett a mi'a tal etern eslio."

  Cun nu'n premra, "Ma coma!" 'la dita,
  "se di z s'i vjs par Diu puc merit,
  cuj vi ja pa la so scjala fat da scorta?"

  E'l me mestri: "Se ben ti'as i sns capt
  che chist'l parta e l'nzul al segnala,[439]
  cal zar su cuj bjs ti capirs subit.

  Ma pars'che ch che d e nt a fila[440]
  di fil par luj no vev'ncjam fint,
  e Clot a'nsst di fa par ducj'la fila,

  La so anima, su dal me e to spirit,
  in s a no podva vign besla
  che com'nu no podva vej chist[441] capt.

  a'Lr soj j trat fu da la gran gola
  da l'infir par guidlu, e pur p'n s,
  fin ca podr menlu la me scula.

  Ma dzmi, si ti sas, pars'che'l scjasva s
  puc fa stu mont, e pars a una vus
  ducjus'an part sig da ch in j."

  S parlnt di se chi eri desiderus
  a la ben capt, che dom'cul nuf sper
  si'a fat la me sit na p psula crus.

  Chel'la tact: Maj e maj a no sar
  che sens'rdin a sedi la religion
  da la montagna[442], o che p no s'usar.

  Ch'l timp a l libar d'alterasin:
  di chel che'l cjl da s in s al risif
  ch si pol cjat, e no d'altri, razn.

  Par chel ne ploja ne tampiesta ne nif
  ne calgu ne ruzda p'n su a cola
  ta sta scjla di tre scjalns, nencj'par intf:

  ne nuln ne nulta si jt ca cala,
  ne tons ne lamps, ne la fia di Traumnt,[443]
  che tal'aldil'l stes post spes a mola:

  il vapu sec a no si alsa p'n davnt
  dal p alt daj tre scjalns chi'ai minsont,
  'nd che'l vicri di Pieri'l fa da sant.

  Cal tremi un puc pn j pol si vertt;
  ma par vint che in cjera a si plata,
  no saj pars ma ch s maj 'la tremt.

  Ch a trema cuant che n'nima neta
  a si sint, cuant ca va'n s o ca si muf
  par z'n s, e a siga ben contnta.

  Al prova'l so stat pur il so volj, nuf,
  ch, dut lbar ads di cambi convent,
  l'nima'l surprnt, e'ntr di plasj ghi pluf.[444]

  Prin a vors, ma a no lasa'l talnt
  che la gjustsia dal alt, cuntra che vja
  cal vva di pecj, a met al tormnt.[445]

  E j che ta stu post i'ai patt via
  sincsnt is e p, pur ads i'ai sintt
  na vja di z'n alt, na libera vja:

  ma scju bojs spirs, e'l teremt, ti'as sintt
  che par chista montagna a van lodnt
  il Signu, che svels j fdi z'n s, par dut."

  Cuss ni'a contt; ma'a si la steva tant
  godnt dal bevi cuant ch' granda la sit,
  ch'encj'j stu ch mi lu stevi tant gustnt.

  E'l me sviu duce: "Ormj i'jt la rit
  che ch vi la s e com'ca vi mola,
  il pars dal trem e dal godi la sit.[446]

  Ma dzmi, par plasj, cuj ritu la,
  e pars par tancju scuj distirt
  ch sotu stat? Ds, e la razn dmila."

  "Tal timp lontn cuant che'l bon Tito, judt
  dal gran re, vendict l li ferdis
  ca sgorgvin'l sanc da Gjuda baratt,

  cul nn cal cres onort ta li memris,[447]
  i'eri j di la," rispundt 'la chel spirt,
  "cun fede no'ncjam, ma peris famsis.

  Cuss dols l'era'l me poetic spirt,
  che, tolosn[448], a se mi'a tirt Roma,
  'nd che li me tmplis merett'an'l mirt.

  L 'ncjam la zent Stasio a mi clama:
  di Tebe cjantt i'ai, com'pur dal grant Achil;
  ma colt i soj sot la secnda cjama.[449]

  Sul me ardu li falscjs tal me curtl[450]
  colvin e scjaldvin, da la dura flama,[451]
  che dut intr a ilmin p di mil;

  da l'Eneide i ds, che da vera mama
  mi'a tant nudrt cuant chi stevi poetnt:
  sens'ic, scrit no vars nuja di fama.

  E par si stat vif di l propit cuant
  che Virgilio al scriveva, i vars dat
  un an p di se ca mi tocja ta stu bant.[452]

  Virs me sti perulis Virgilio'an voltt
  cun musa che "Tas" a dizva, taznt;
  ma miga dut a pol fa la volontt;

  ch'al ridi e plnzi fsil ghi''l z segunt
  la pasin da 'nd che l'un e l'altri'l ven,
  che'i p onscj' a stent si tgnin, pur volnt.[453]

  E j i'ai suridt, com'un cal fa'un sen;
  e tazt'la'l spirt, e n'ocjda mi'a dat
  taj vuj 'nd che'l vero a si les p ben;

  e "Se'n ben un s grant sfurs[454] ti ten alst,"
  a la dit, "pars propit ta stu moment
  i'atu suridt, com'ch'j i'ai ben nott?"

  J ch da na banda a l'altra mi volti a stent:
  Tas,' mi dis l'una; l'altra cun primra
  a vu chi dizi; e'l me mestri, atnt,

  il me suspr al sint, e "Nosta vej pura,"
  a mi dis, "di parl, ma cntighi pur
  se cal vu savj cu la p gran cura."

  Alr j: "Maravjti, maravjti pur,
  spirt antic, di vjmi a ridi nott;
  ma co n'altra marava, par sigr.

  Chistu ch'in alt al ten i me vuj guidt,
  a l chel Virgilio ch l'ispirasin
  di cjant daj mis e daj dos ti'a dat.

  Se'l me ridi'l parva vej altra razn,
  ch a no era vera; crot invnsi
  che stat l se che su luj ti'as dat espresin."

  Za ai pi lu jodevi inclinsi
  dal me mestri, ma luj a la dit: "Fradi,
  j e te i sin spirs; a n'ocr sbassi."

  E chel tal alssi: "Ben ti pol jdi
  il grant amu che a te mi scjlda
  cuant che di se chi sin p no mi recuardi,

  e'i trati un'ombra com'roba solida."




  Purgatri  Cjnt Vincjadusin

  L'nzul l'ra za davu di nu restt,
  chel par cuj tal sest zirn entrs i'rin,
  dop'vjmi da la front n'altri P[455] nett;

  e chej che di vej gjustsia a desderin
  dit ni veva ch'rin bes, e li so vus[456]
  doma cun sitiunt u ch a finvin.

  E j, lizj p che'n altri pasgjus
  i zevi, e'ai spirs svels ghi stevi davu
  cun'un pas ca no mi'ra par nuja penus,

  cuant che Virgilio 'la scuminsit: "L'amu,
  impit da virtt, altri 'la sempri 'mpit,
  se la so flama mostrt si'a par di fu;

  e dal moment che ch j l capitt,
  di fat, tal limbo dal infir Gjovenl,
  che sen da la so afesin mi' stat dat,

  il me benvolj par te a l stat tal
  che maj l stat cun maj'ncontrda persona,
  che curt mi somear'l scal stu rival.[457]

  Ma dzmi, e d'amc ti mi'as di perdon
  si mi faj lbar di mol'un puc il fren,
  e tu com'amigo cun me razna:

  com'se ca si'a insert tal to sen
  l'avarsia, tal mis di s tant sintimnt
  dal cual un omp coma te l'era dut plen?"

  A Stasio a ghi'a sbrist da ridi sintnt
  sti perulis, ma dopo a la rispundt:
  "Ogni mot dal to amu contnt mi rint.

  Spes a susdin rbis, un puc di dut,
  ca ni fan dubit ca sdin vris
  pars'che la vera razn no vin jodt.

  Tu ti cros--chist s'jt da li to domndis--
  Ch'j'i sedi stat tirt[458] ta l'altra vita,
  forsi pars ch'i'ri ta che bndis.[459]

  Ten in mins che l'avarsia distanta
  da me pur mas'ra, e sta dismisra
  par scuj cjara paj mi l'an fata.

  E sa no fos ch'j cjatt i'ai la me cura
  cuant che capt i'ai se chi ti esclmis,
  secjt da sta nustra pura natura,

  Pars no sostegnisu, o santi brmis
  dal'ru, l'apett di scju pours mortj?',
  zirnt i sintars che gran sburtdis.[460]

  Alra i mi soj necurt, p di maj,
  dal me grant spindi, e i mi soj pentt
  alr di chist e di ducju i altri maj.[461]

  Cuancjus ca risorgirn cul cjuf spart[462]
  par ignornsa di no vej savt sta pcja
  net, pents, in vita o'n tal limit.[463]

  E l pur ver che la colpa ca fa zi via
  par dreta oposisin n'altri pecjt,
  insijmit cun chel ch'l so vert a scja:[464]

  alra, s'j'i mi soj tra che zent cjatt
  ca plans l'avarsia, par vign purgt
  dal so est contrri a mi'a tocjt." [465]

  "'Ds, cuant che da li crudl'armis ti'as cjantt,
  e di che pura disgrasida d'Jocsta,"
  'la dit chel cal veva i pastorls[466] cjantt,

  com'ca s'jt da chel che Clio[467] a tasta,
  tirt no ti vev'ncjam tra zens fedlis
  la fede, che sens'ch'l bon fa nol basta.[468]

  S esnt, cual sorli o cjandlis
  a ti'ni stenebrt s che dop'alst
  ti'as davu dal pescjadu li vlis?"

  E chel a luj: "Tu par prin ti mi'as invit
  a Parns a bevi ta li so grotis,
  e par prin a Diu ti mi'as ilumint.

  Ti'as fat come chel cal va ta li ns scris,
  che'l lumn cal ten davu no ghi zova,
  ma dop'di luj'l lasa zens ben studidis,

  cuant che dit ti'as: Il scul si rinva;
  a torna gjustsia e'l prin timp umn,
  e dal cjel a ven j na rsa nova.'[469]

  Tu[470] ti mi'as fat poeta, e tu cristin:
  ma par che mij ti jdis il me ritrt,
  a colorlu i slungjarj la man.

  Il mont intj l'era za plen doventt
  da la cristianitt, ben semenda
  da dut chel discri su l'eternitt;

  e la perula, za minsonda,
  d'acrdu a zva cuj nufs predicjadus;
  ch'a lu ghi'ai la me atensin prestda.

  A primi 'son prest vegns sens da la crus,
  che cuant che Domisin ju'a perseguits,
  sensa'l me plnzi no son stas i so dolus;

  e mentri che di l i vvi'ncjam i me pas,
  juds ju'ai, e li so usnsis jstis
  a'an fat s ch'ogn'altra seta i dispregjs.

  E prin ch'j'i conduzs i Grecs ta l'ghis[471]
  di Teb, poetnt, i soj stat batezt;
  ma, paurus, platt i vev'li me nov'idis,

  e pagansin par lunc timp i'ai mostrt;
  e par stu psul timu il cuart srcul
  a mi'a par p di cuatrisnt is serclt.

  Tu duncja che vierzt i ti mi'as il vul
  che siert l'era stat al ben ch'i'ai contt,
  mentri che s'i zn virs il prsin srcul,

  dzmi'nd che l'antc Terensio'l ven cjatt,
  Cecilio, Plauto e Vario, si t'lu sas:
  dzmi'nd ca son se ognn l dant."

  "Scju ch e Persio e j e altris rivs,"
  'la dit il duca me, "cun chel Grec i sin[472]
  da li Musis mij nudrt d'altri so lats,

  ta'un srcul da la scura presn, tal prin:
  tanti voltis i razonn di chel mont[473]
  'nd che li nustri nnis sempri a vvin.

  Euripide l cun nu, e Antifont,
  Simonide, Agaton e altris pur,
  grecs che cul orr a ornvin la front.

  Ch da la to zent[474] a si pol jdi pur,
  com'Antigone, Delfilia e Argja,
  e che puarta di Ismene[475], ic pur.

  A s'jt encja che ca'a mostrt Angja:
  ch a' la fia di Tirsia e Ttis
  e cu li so sus a  pur Deidnia."

  Ch'an i pos tazt, li me gudis,
  di nuf atns a vuard atorotr,
  lbars da z p'n s e da partis;[476]

  li prin'cuatr'ris dal d'rin alr
  za'n davu, e la cuint'ra al timn,
  alt'alsnt la punta ruvnt, com'un fr,

  cuant che'l me duca: "I crot chi fni benn
  a z a destra, voltnt li splis al mont,
  coma al slit zint atr dal zirn."

  Cuss dal usu past i vin fat cont,
  e segut'vin il cors cun mancu sospt,
  segnalt dal spirt ca ni tegnva cont.

  Lu zvin davnt e j ghi stevi dret
  davu e'i scoltvi atnt i so discrs,
  ch'al'art di poet mi dvin dilt.

  Ma dut t'un colp a la rot scju bij discrs
  un rbul che cjatt'vin in mis la strada,
  cun mils bois, dal odor amndi dols;

  e com'ch'a'un pin ghi cala'n alt la butda
  da ram a rams, cuss a chel in j,
  par che nisn a ghi fes na scalda.

  Da'nd che'l nustri z l'ra siert s,
  da na rocja'n alt'a gotva'un licu clar
  che ta li fuis al zeva a spndisi s.

  Movs si'an i doj pos virs il morr[477]
  cuant che na vous dal dentri da li frascjs
  a sigt: "Stu mangj vi sar tant cjr." [478]

  Dop'a dit: "P ghi pensva a li nsis
  Maria, ca fsin bunis e'ntris,
  ch'a la so bocja, ch'ads 'rispnt par vultris.[479]

  E li antchis romnis contntis
  a rin aga di bvi; e Danil
  mangjt no la ma savt robis veris.[480]

  Ta l'ett dal ru, cuant che dut 'era bil,
  gustsis'rin pa la fan li glandis
  e pa la sit ogni rvul l'ra mil.

  mangjnt doma mils e cavaltis,
  il Batsta a si'a nudrt in tal desert:
  par chel luj a l grant e plen di gloris[481]

  tant d'si cul mant d'Evangelst cujrt.




  Purgatri  Cjant Vincjatresin

  Mentri che'i vuj in ta li frscjs vrdis
  i zirvi, coma cal fa di solit
  chel ch'a la cjsa[482] d'usij al pirt ris,

  Com'bon pari'l me duca "Fiol me," mi'a dit,
  "ven avnt, che'l timp ca ni' stat asegnt
  uslu a ni tcja cun p merit."

  Il sgurt, e'l me pas pur, i'ai a colp voltt
  virs i mestris, che si ben discorvin
  che sensa sfurs mi tegnvi a lu tact.

  Ma co che plnzi e cjant sintt i vin
  Labia mea, Domine' in manira
  tal che dilt e dolu sintt i vin.

  "O dols pari me, se chi sint, se vera?"
  tact i'ai j. E luj: "nimis ca stan
  forsi provnt di z da stu post ca ju sira." [483]

  'Lr com'che'i pelegrns penserus a fan,
  pasnt par strada zent ca no cognsin,
  ch'a lu si vltin ma sempri avnt a van,

  cuss di par davu svels a vgnin
  spirs tancjus che mirnt, ni trapasvin:
  silensius e devs a ni mirvin.

  I vuj scurs e'nfoss ducjus a vvin,
  cu la musa s magra e plida
  che doma pil e vus a somevin:

  no crot che cun scsa cuss tirda
  tant sc Erisitn[484] al fos stat fat,
  cuant che'l dizn'l temva, a la p granda.

  "co," j mi'ri a pens sofermt,
  "la zent ca' zuda a pirdi Gjerusalm,
  cuant che Maria di bec al f ghi'a dat!"

  I bus daj vuj anj'parvin, sens'gjm:[485]
  chel che tal musu daj mis al les "om,"
  ch al var tant ben cognost la "em."

  Cuj al crodarsia che l'odu d'un pom
  tant podj al ves e brama'l geners,
  e chel d'un'ga pur, sensa savj com'?[486]

  Z'i pensvi al pars ch'rin afams,
  a la razn ch'encjam no s'jodva
  da la pil scajsa e curps secjs,

  cuant che dal p font dal cjaf al voltva
  virs me i vuj un spirt, fisnt me par dut
  e signt a furt: "Ma jt cuj ch'jt. Ma va!"

  Di musa maj lu vars ricognost,
  ma maj, e'pur da la so vus i'ai ben capt
  cuj ca l'ra, ma no dal so aspit brut.

  Chista falscja[487] a mi'a rimpit sbit
  la cognosnsa di stu cjaf dut cambit,
  e la musa di Faris i'ai percept.

  "No badighi, va, al aspit dut secjt,"
  a la pret, "che la pil s m'imbruts;
  magri magri, purtrp, i soj doventt.

  Ma dzmi di te e di chej doj spris
  ca mi par ca ti stan faznt di scrta:
  s, conta pur, che j'i soj dut orlis."

  "La to musa, che dolt mi'a za murta,
  i plans encj'ads cun altritnt dolu,"
  rispundt ghi'ai, "tal jdila s sturta.

  Ma, Diu bon, dzmi se ca vi sfua fu:
  no fami dzi mentri chi mi maravj,
  che mal'l pol dzi chel ch'altri 'la tal cu."

  Alra luj a mi: "Dal divn volj
  j'a ven virtt ta l'ga e ta la planta
  ch'jodt ti'as davu, par cuj no soj p'ntj.

  Duta chista zent che planznt a cjanta
  par vej vut gola fu d'ogni misra,
  ch'n fan e'n sit si rif di nuf snta.

  Di mangj e bvi ni fa vja pura
  l'odu che fu'l ven dal frut e dal sclaps
  che'nt stu len si spant pa la verdra.

  E no doma na volta, ta sta curns
  zirnt, si rinfrscja la nustra pena:
  co che'nvnsi di gdi 'pena'i dis,

  che che vja a chej rbuj ni mena
  che ment 'vva Crist a dzi: Eli,'
  cuant che libert ni'a cu la so vena." [488]

  E j alr a luj: Foris, da chel d
  tal cual i ti'as cambit mont a mij vita,
  nncja sincunt'is no son pass fin ch.

  Se di pecj a chel punt da la to vita
  p no ti podvis, prin di che ora
  cuant ch'il bon dolu a Diu ni riconta,

  com'sotu belz rivt ch parzra?
  i ti crodvi'ncjam la j di sot
  ind che'l timp cul timp a si ristra." [489]

  Alr luj a mi: "Cuss prest a mi'a mot
  a cjoj e bevi'l dols amr daj martirs
  la so Nela cun chel so planzi dirt.

  Cul so pre devt e cuj so susprs
  cjolt a mi'a dal plan ind ca si speta[490]
  e judt mi'a a sorpas i altris zir's.

  Diu tant p a gusta e dilta
  la me vedulta--oh'l ben chi ghi'ai volt!--
  cuant p il so ben lu fa besolta;

  ch la Barbagja di Sardegna' in dut
  p plena di feminis onstis
  che la Barbagja d'ind ch'j'i soj vegnt.[491]

  O bon fradi, cuss a son li rbis!
  Il timp da vign 'lu jot belz tant ben
  ca no sarn sti ris ch tant antchis,

  cuant che dal pulpit ton si sintar ben
  cuntra chel scandul da li fiorentnis
  che li ttis fu a mostrin dal so sen.

  Culis brbaris maj, o saracnis,
  'rini che par flis z cujrtis
  'ocorvin ls di spirt o civlis?[492]

  Ma se sigris 'fsin li svergogndis
  di chel che'l cjel'l sta z par lu preparnt,
  par sig 'varsin z li bocis virtis;

  che se l'avnt jdi no mi sta'ngannt,
  prin a pat zarn ch'a meti su pel
  chej ch'ads si conslin cul ninannt.[493]

  O fradi, ti tentu platt? Dzmi chel.
  Jjtu che no dom'j, ma pur chista zent
  ti sta mirnt, l ch'al sol ti ghi fas vel." [494]

  'Lr j a luj: "Si no ti jdis a stent
  se chi ti ris par me e j par te,
  chel pensj'l dar puc gust ta stu moment.

  Di sta vita cjolt mi'a chel che di me
  al va'vant, l'altra d, cuant che rotonda[495]
  la sou di chel si'a mostrada'n front di me,"

  e'l sol i'ai mostrt. "Chist pa la profonda
  nt mi'a ment di chej ca son propit murs
  cun chista cjar vera che luj'l seconda.[496]

  Da la j mi'an tirt s i so cunfurs,
  vignnt'n s e atr da la montagna
  ch'a'ndrsa vualtris che'l mont la fat sturs.

  St'anima'a dit ca vou s'mi compagna
  fin chi rivarj l ca' Beatrs,
  ind ch'ic stesa mi sar compagna.

  Virgilio l chistu che cuss mi dis,"
  e'l me dit'lu'a mostrt, "e l'altri l chel spirt
  pal cual puc fa scjast'a ogni curns

  di stu mont, cal vu che d'altri ghi sedi part.[497]




  Purgatri  Cjant Vincjacuatrsin

  Ne'l dzi il z, ne'l dzi'l dzi al fva
  ralent; ma, discurnt, i zvin furt,
  com'naf che, cun bon vint davu, a zva;

  e ogni spirt, soment do voltis murt,
  cuj so vuj'nfoss a si maraveva
  cuant che dal me vivi si veva necurt.

  E j, cul me parl ch'avnt'l parva,
  i'ai dit: "Tal z s chista[498] forsi a tarda
  p che sa no fos par chel che cun me'l va.

  Ma dzmi, si t'lu sas, 'nd ca' Picarda;
  dzmi se'n ta sta zent'nd cualchidna
  di merit che cuss fsa mi vurda."

  "Me su, che tra l'si bila e buna
  no saj cual che p a fos, a' za ca got
  la tal alt Olimpo la so corona."

  S 'la tact, e dopo: "Ch no sin sot
  divit di nomin i spirs, che dut svant
  pal dizn l'l nustri lineamnt, che p no s'jt.

  "Chist," a luj puntnt il dit, "'l Bonunt,[499]
  Bonunt da Luca; e che musa l,
  che pil e vus a' p di che d'altri spirit,

  taj so bras[500] la Glisia Santa'l veva vut l:
  dal Tors l'era, e al purg par dizn
  li biztis al vin che tant ghi fvin gola." [501]

  Tancju altris mi'a nomint, un a un;
  e d'si noms ducj' contns 'parvin,
  e malcontns non daj jods, nencj'un.

  Jodt i'ai ch'a vuit, par fan, i dincj' ghi zvin
  d'Ubaldn dala Pila e Boniofasiu
  che tancju luj, com'bon pastu a vvin.[502]

  Jodt j'ai il sir marcheis che p spasiu
  a'la vut di bevi a Forl, sens'si maj sut,
  e tal l'era da no sntisi ssiu.

  Ma com'cal fa chel cal jt, stimnt in dut
  p chist che altris, s j a chel di Luca,
  che tant curious di me mi veva part.

  Luj'l borbotva; a mi par Gentuca'
  di vej sintt, l[503] cal patva'l turmnt
  da la gjustsia, che tant ju fra[504] u ca.

  "O spirt," i'ai dit, "chi ti pars tirt a simnt
  di parl cun me, fati pur intndi,
  chi zini cul to dzi ducju doj godnt."

  "Na zovinta jdi ti pols chist d,"
  a la scuminsit, "ca ti far godi
  la me sitt, encj' se p d'un la crdi.

  Via ti zars cun chist antijdi:
  se dal me murmur ti ves cjolt eru,
  rbis vris il just ti far jodi.

  Ma dzmi se j'i jt propit chel che fu
  'la trat li rimis novis  cuss tacnt:
  Feminis chi sjs partdis al'amu'." [505]

  E j a luj: "J'i soj fat cuss, che cuant
  ch'Amu m'ispra, i noti; e si sint
  ch'entri mi parla, j'i vaj di fu contnt."

  "O fradi," 'la dit, "'ds i'jt l'impedimnt
  che'l Nodr e Guiton e me 'la tegnt
  lontn dal nuf stil e bil[506] che j'i sint!

  Ben i jt li vustri pnis, com'ch'in dut,
  davu da l'ispiratu[507], a stan strtis;
  che cu li nustris no'ra maj susedt;

  e se un al vu z p a li lungis,
  altri no ghi jt dal'un o dal'altri stil";
  e, sodisft, no la dit p peraulis.

  Com'i usij che d'unvir a stan lunc il Nil,
  tal'aria ogni tant somjn na scuadra,
  ma dopo un davu l'altri svels svulin a fil;

  cuss duta la zent che l a era,
  voltnt il cjaf, slungjt a'a il pas,
  tant par magrsa e volj lizra.

  E com'un che di trot no gh'impuarts,
  z'l lasars i compjs, restnt in davu
  a spet che'l grant tir flt a si sfogs,

  cuss ju'a lass ca passin ducj' lu
  Foris, e davu di me a l vegnt,
  diznt: "Di nuf cuant si jodarnu, o signu?"

  "No saj cuant chi vivarj," ghi'ai rispundt;
  ma sens'altri no tornarj s tant prest
  ch'a la riva'i no sarj za cul volj vegnt;[508]

  e chel post ind chi vivvi, dal rest,
  di d in d sempri p a si spolpa
  e a fa na bruta fin al par dispost."

  "'Ds va," 'la dit, "che chel che p 'la colpa,
  j'i jt pa la coda d'una bestia trat
  virs la val 'nd che maj nisn si scolpa.

  Sta bestia a pas sempri p 'celert
  a va, e ghi da na tal sacagnda
  da las chistu pur diu[509] dut masacrt.

  Sti rdis[510] no'an tant p di na voltda,"
  e alst 'la'i vuj al cjl, "prin d'sti clar'
  se che da me no pol p si mostrda.

  Ma tu resta pur ch; che'l timp a l cjar
  ta chistu post, s che j in pirt masa
  cjaminnt cun te cuss pari a par."

  Com'che galopnt a voltis'l ven tal virt
  un cavalier, la prima linea saltnt,
  e 'vnt al va par fsi l'onu dal prin urt,

  s da nu le zut, cun pas altritnt grant;
  e j i'ai parat via a z cun chej doj
  ca rin zus il mont s tant 'luminnt.

  E cuant che'n davu ni vev'last besj,
  tant ch'a stent a jdilu'i rivvin,
  com'ch'a stent i seguvi dal so dzi'l troj,

  vrdis e plnis li ramsis 'parvin
  di n'altri milusr, e no tant lontn,
  pars'che i me vuj propit 'ds lu jodvin.

  Sot vi'ra zent ch'alsva l'un'e l'altra man,
  e a sigvin no saj se virs li frascjs,
  com'fruts cuant che alc a brmin invan,

  ca prejn, e il pret nuja 'nol dis,
  ma par fa vign la voja p granda
  al ten alt se ca brmin e vurdin fs.

  Dopo, scjasnt li splis[511], via ' zuda;
  e nu visn dal grant arbul 'sin vigns,
  ch'al tant lagrim e pre'l scolt nol da.

  "No stit miga zghi msa visins:
  p'n s l'un len za stat muardt da Eva,
  e lens tra chist'e chel'n d p di un pus."

  Tra li frascjs cualchidn s'l dizva;
  par chel Virgilio e Stasio e j, stres,
  pa la banda ghi sin zus ch'in su zva.

  "Recuardivi," al dizva, "daj malads
  ta li nulis forms, che ben incjocs
  cuntra Teseo'an lotat, cuj dopli ps;[512]

  e daj ebros al bvi tant parts
  che Giden no ju'a vols coma compjs
  cuant che virs Madin l zut j fin a bas."

  Dongja di un daj orlis cuj me compjs
  mi soj tegnt, sintnt colpis di gola
  segudis da purs disgrasis di guadjs.[513]

  Vnsi dop'slungjt ta sta strada e besla,
  mil pas e p ni'a partt p avnt,
  ognn contemplnt, sensa fa perula.

  "Vualtris tre, a se'i pensjzu cuss tant?"
  a colp na vus'a dit, ch'j mi soj scjast
  com vigeln cuant ca si sta spaventnt.

  Par jdi cuj ch'l'ra stat, il cjaf i'ai alst;
  e maj p vri si'a jodt ta na forns,
  ne metal, che p luznt e ros'l fsi stat,

  com'un ch'jodt i'ai cal dizva: "Sa vi pls
  z p'n s, u ch a si fa la svlta;
  par ch al va chel cal vu z virs la pas."

  L'aspit so la vista mi veva cjolta;
  ch'j'n davu mi soj voltt ai me mestris
  com'un cal va secont di chel cal scolta.

  E coma, anuncjnt li primi lucis,
  l'arita di maj a si muf, dolsta,
  dut' plena di profn di flus e d'rbis;

  cuss mi'a part ca mi tocjs n'arita
  ta la front, e sintt i'ai fin la pluma[514]
  ca'mplenva d'odu d'ambrosia l'arita.

  E na vus'a dit: "Bet chel che flama
  di grasia a 'lumina, che l'amu dal gust
  trop desidj tal pet no lu consuma,

  ma al sint voja dom cuant che'l gust l just.




  Purgatri  Cjant Vincjasincusin

  L'or'ra sens'intrc par z su pal scjaln;
  che'l soreli'l veva'l srcul meridin
  last at Toru e la nt al Scorpin:[515]

  'Lr, com'ca fan chej ch'a pindul no stan,
  ma'van via drs, sedi se ca sedi,
  se bisgna di un psul sburt a'an,

  entrs cuss 'sin ta'un post stret amndi
  un davu l'altri, zint s pa la scjala
  ca ni separva, streta da jdi.

  E com'il cicognt cal'alsa l'la
  par vja di svual, ma a nol tenta
  di bandon'l nt, e j a la cala,

  s i'ri j, cun voja basa e alta
  di fa domndis, rivnt parfn al t
  cal fa chel che al dizi a si ssta.[516]

  Encja se'l z l'ra svelt, no la last
  di dzi'l bon pari me, ma dit 'la: "Dncja,
  scta l'arco dal dzi, chi ti'as ben tirt."

  Alr par sigr i'ai vierzt la bocja
  e tact i'ai: "Com'si psia dimagr
  l 'ndul che nudrsi a no tocja?" [517]

  "Si ti'as in mins coma che Maleagri
  si'a cunsumt al brussi d'un stect,
  no ti sars," 'la dit, "stu pensj s magri;[518]

  e si ti pnsis che, al vustri sguist
  a sgusa pur tal spili la vustr'imgin,
  se che dur a par a dovnta fasilt.

  Ma par ch'i to pensjs a si cujtin,
  co ch Stasiu; e j lu clami e prj
  che luj'l vuarsi li pljs ca ti dlin.

  "Se j l'eterna vista ghi liberj,"
  'la rispundt Stasiu, "che davnt di te
  ti mi disclpis di fa il to volj."

  Dop'la tact: "Se ch'ads ti sins da me,
  fil, ben la to mins a vuarda e risif,
  clar ti far se ch'ads mistri ti'.

  Il sanc p perft nisna maj lu bif
  da li vnis plnis di sit, ma'l resta
  com'bon mangj cjolt da tula, par nuja grif,

  cal cjoj dal cu e a ogni part'l parta
  dal cuarp il ben  ca la forma, com'chel
  che par fa ch al scor t'ogni venta.[519]

  Digert di nuf, j'l va 'nd che p bil
  l 'l tazi che'l dzi, e di l sclapisnt
  tal sanc d'altri 'l va ta naturl vasl.[520]

  L'nsimit si van ducj'doj coletnt,
  l'un dispst a pat e l'altri a f[521]
  par via dal cu stes da'nd cal ven 'vnt;

  e, l rivt, al taca a oper,
  prin indurnt, e vita dopo dant al va
  a se che dal so stes si'l va'a form.

  Fata anima, la virtt atva
  com'che di na planta, ma'n alc difernt',
  che chist''n motu e ch za' a riva,

  e tant dopo'a fa che za si muf e'a sint
  com'il func marn; e da l a va
  il so grant podj in organs convertnt.[522]

  Ds si slargja, fil, e'ds a slungjsi a va
  la virtt ca ven dal cu dal genernt,
  e forma a dut'li pars dal curp ghi da.[523]

  Ma com'che d'animl in si parlnt
  al cambi 'ncjam no t'js: chist' na cuestin
  su la cual p svius di te sbalit 'an tant,

  fin a z a pens ca no'ra union
  fra l'anima e'l pusbul intelt,
  ch'nd cal steva no s'jodva benn.

  A la veritt ca ven, virs il to pt;
  ti'as di savj, duncja, ch'apna che tal fat[524]
  l'articul dal sarvil a l perft,

  virs luj si volta'l prin motu cun afit
  par sta gran art da la natura e'i sofla
  dentri un nuf spirit, di virtt complt,

  che se che d'atf'l cjta ch, ghi cola
  tal so si, formant n'anima sola
  ca vif e sint e riflt da besla.[525]

  E se strana ti par la me peraula,
  vuarda com'che'l calu dal sol si fa vin
  cuant ca s'uns al suc che da la vit'l cola.

  Cuant che Lachsis a'a ust dut il so lin,
  da la cjar si libera e di so virtt
  cun ic a parta l'umn e il divn:[526]

  ogn'altri potensil[527] al resta dut mut;
  memoria, 'ntelignsa e volontt
  tant p atvis a dovntin in dut.

  Besla a cola, sensa visi fermt,
  da marava, virs una da li rivis:
  la so via ch par prin ghi ven mostrt.

  Apna rivda l ta che bandis,
  la fursa'nformatva si sparns atr
  com'ca fva cu li pars dal cuarp vvis:

  e com'l'aria cuant ca ghi ven ploja'ntr,
  e'un raj dal sorli'n se a si riflt,
  di tancju colus a s'implens alr;

  cuss l'arita visn ch a si met
  in che forma che'ic a genera
  cun so virtt l'alma che ch veva jet;[528]

  e com'la flamta, ca ghi soma,
  che par dut ghi va davu al so fogt,
  cuss'l spirt il so nuf cuarp al seguita.

  Sicom'com'l so spirt stu cuarp al par'n dut,
  ombra l clamt; e stu spirt al muf pur
  ogni sensasin, e'l jdi prin di dut.

  I parln e'i ridn par chist, di sigr;
  e par chist i vin lgrimis e susprs
  che vignnt s ti pol vej sintt tu pur.

  Com'che'i desidris ni ljn taj so delrs,
  e'i altri efis pur, l'ombra si va formant;
  la razn  chista che tu ti amr's."

  A la prin voltda i zvin rivnt
  a chistu punt, tegnnsi a man destra,
  ben atns aj riscjus chi zvin schivnt.

  Chistu rivn fuc in fu al balstra
  e la curns a sofla tant flat in s
  che fuart al rimnda'l fuc a sinistra;

  par nu'era mij pal lat p'n fu z'n s,
  un davu l'altri, e j'i temvi'l fuc
  ch, e l pur'i vevi di cola j.

  Al dizva'l me duca: "Par chistu luc
  ai vuj a' mij tgnighi ben stret il fren,
  che par fa'un sbliu a bastars tant puc."

  Summae Deus clementiae' propit tal sen
  dal gran rdi sintt i'ai ca stvin cjantnt,
  e di voltmi di voja i'ri plen;

  spirs si movvin ta chistu post flamnt;
  che j'i vuardvi lu tant com'i me ps,
  spartnt'l jdi a chiscj' e'a chej, zint avnt.

  Subit prin che chel cjant al termins,
  alt a sigvin: Virum non cognosc';[529]
  e a cjant di nuf a tacvin, bs.

  Fint chist, di nuf a sigvin: "Tal bosc
  a ra Diana, e Els a'a cjast
  che di Venere a veva sintt il tos'c." [530]

  E di nuf cjant; e dop'vjlu fermt,
  via cun fm'nis e mis ch'rin stas cascj'
  com'che virtt e matrimoni a'an dett.

  Stu fa'i crot ca ghi basti ta scju poscj'
  par dut il timp che il fuc a ju brusa:
  e cuss chista cura e chiscju pascj'

  a vuar la so plaja ghi sarn causa.[531]




  Purgatri  Cjant Vincjasejsin

  I'rin tal rli alr, un dopo l'altri,
  ch'avnt i zvin, e spes il bon mestri
  mi dizva: "Jt: ch no si pol cri."

  Mi batva'l sorli tal flanc destri,
  che belz i so rajs dut il ocidnt
  a sblancjvin s, dut l'aspit celstri;

  e j'i fevi, cu l'ombra me, p ruvnt
  some la flama; e'a stu psul sen
  jodt i'ai tanti ombris mtighi mint.

  Par sta razn a si'an mett, j'i crot ben,
  a cjacar di me, scuminsint cuss
  a dzi: "Stu ch di si spirt no la sen."

  Un pus a'an dop'provt a slungjsi
  virs di me, sempri cun amndi rigurt
  di sta l'nd ca podvin scuetsi.[532]

  "O tu chi ti vas, no par si p tart,
  ma forsi par rispit, davu daj altris,
  rispnt a mi, che'n sit e in fuc i rt.

  E'i no vuj che dom'a mi 'ti rispndis;
  che ducj' chiscjus a'an encjam p sit
  di chej da l'India o da li Etipis.[533]

  Dzimi com'chi ti fas di te parit
  al sorli, coma s'encjam cjapt
  no ti fos da la murt, in ta la so rit."

  Cuss un di lu; e j za manifestt
  mi sars, se j'i no fos stat atnt
  a se ca susedva, altra nuvitt;

  pars che tal bil mis dal cjamn ruvnt
  jodt i'ai altra zent vign virs chista;
  e a bocja virta j'i mirvi sta zent.

  D'ogni banda si visinva svelta
  ogn'ombra; si busvin, un'a una,
  sveltis, godnt di sta psula fiesta:

  cuss li furms a fan, ogni una,
  cuant che mus'a musa'n fila si cjtin
  par scupr, chi s, il fil da la furtuna.

  Cuant che l'una da l'altra a si lsin,
  prin'encjam di vej fat un pas, 'lra
  dutis a sigas a colp si mtin:

  la zent nova: "Sodoma e Gomora";
  e che altra: "Pasife'n vacja 'ntra
  s che l'l scjaldn dal toru ghi sbora." [534]

  Dopo, com' grs ch'ai Mons Rifs a van cuntra
  cuant ch'altris virs i savolns a svulin,
  i'uns il cjalt, i'altris il gl schivnt cun cura,

  Scju spirs in part a van, in part a vgnin;
  e, com'prin, lagrimnt a cjant si mtin
  e di sig'i so esmplis puc 'sptin;

  e di nuf si visnin a me, com'prin
  chej stes ca mi vvin p'n davu pret,
  e ducjus prons di scolt a somevin.

  E j'l so volej 'vint do voltis nott,
  i'ai tact: "O animis ben sigris
  di dj, prin o dopo, pas al vustri stat,

  no son restdis crudis ne madris
  di l li pars dal me curp, ma ch ca son
  cul so sanc e cun dtis li zuntris.

  Par no rest vurp su'i vaj par stu rivn:
  na sira' las ca mi da grasia
  di pas, mortal, ogni vustri zirn.[535]

  Ma se la vustra granda vja ssia
  a sta par fsi, s che'l cjl vi spiti,
  che d'amu l plen e tant grant si spsia,

  dizimi, che su'i me scris i vi noti,
  cuj chi sis e cuj ca' che marmja
  che davu dal vustri pardavu i noti?"

  P marvet a nol resta par nuja
  il cjargnl, mentri cal vurda sidint,
  cuant che, rustic, fu al va da la Cjrnia,

  che st'mbris si'an mostrt cuant ca l'an jodt;
  m'apn'che la marava si vev'calmt,
  che puc a dura taj cus grancj', dopodt,[536]

  "Bet tu che di scju nustri poscj'" tact
  a la chel che prin mi si'ra fat visn,
  "par mij mur ti vus vej un prin contt!

  Li nimis che cun nu a vgnin
  ufindt 'an di se che Szar, trionfnt,
  regina si sintva ca lu clamvin:[537]

  Par chel da nu a van Sodoma" signt,
  e besj si crdin, com'che sintt ti'as,
  e cul vergognsi l'rdi a van judnt.[538]

  Nu'i vin pecjt da ermafrodtas;
  ma par no vej l'umana ls oservt,
  e davu daj apets bestij buts,

  par vergogna nustra in nu'a ven nott,
  cuant chi si lasn, il nn da la trja[539]
  che'mbestialt si'a cuant ca si'a'nvacjt.

  Di s ch'in nu ' brut ti sas na scja:
  s'ads a nn cuj chi sin ti vus savj,
  di cont no' timp, e j'i saj puc e nja.

  Di savj di me co'l to desidj:
  Guido Guinizl[540] i soj; e za purgt
  par vej ben di pentmi vut il volj:"

  Com'cuant cal steva Licurgo dolort,
  a corvin i so fij virs la mari,
  cuss i'ai fat j, ma'i no'ri tant slancjt,[541]

  cuant che sintt i'ai nominsi'l pari
  me[542] e daj altris tant mij di me che scrit
  a'an rmis d'amu che dolsis 'fvin cori;

  e, mut, sintnt nja e nja vint dit,
  tegnnt luj di vli un bel toc i soj zut,
  stant atnt di no vign dal fuc culpt.

  Dop'che di vuardlu i'ri past,
  mi soj ufrt di sta ai so servsis
  cun'un fa ch'ognn al vars ben crodt.

  E luj a mi: "Il sen che tu ti lsis
  in me, da chel chi sint, clar a l s tant
  che nencja Let p nol cjl ne scurs.

  Ma sa' pur vr se chi ti'as dit p avnt,
  dzmi par cuala razn chi ti mostris,
  tal dizi e vuard, afit par me, e tant."

  E j a luj: "Li vustris rmis dolsis,
  che, par cuant cal durar l'usu di vuj,
  a darn sempri tant gust a lsilis."

  "O fradi, "a la dit, "mostrti i vuj,"
  e al spirit davnt il dit 'la puntt,
  "chel che daj fbris dal parl di vuj l'ra'l mij.[543]

  In rmis d'amu e romnsos supert
  a la'i altris, e lasa dzghi ai stpis[544]
  che chel di Lemosn l'ra p 'vanst.

  No'al vr ma'al sinti dizi 'son dut orlis,
  e cuss a frmin la so opinin
  prin d'jdi d'art o razn li rgulis.

  S'an tncjus na volta fat di Guitn,
  da vus a vus pasnt dom'a luj'l merit,
  fin ch'altris cun art'an scrit, e p benn.[545]

  Se'l privilgjo ti' 'ds stat confert
  e permett di z las tal clustri
  'nd ch'abt di ducjus l Crist par dirt,

  par me dis pur u l un paternostri
  o tant almncu ca basti ta stu mont,
  'nd che'l z'a pecj no l p nustri."

  Dopo, forsi par fighi post a'un secnt
  che visn ghi'ra, spart l tal fuc,
  com'che ta l'ga'l fa un pes, zint a font.

  A chel mostrt visint mi soj un puc[546],
  diznghi ch'al so nn, com'a chel d'un re,
  preparnt i stevi un gran bil luc.

  E alr a dizi a si'a mett, su che tre:
  "Tan m'abellis vostre corte deman,
  qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire.

  Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan;
  Consiros vei la passada folor,
  E vej jausen lo joi qu'esper, denan.

  Ara vos prec, per aquella valor
  Que vos guida al som de l'escalina,
  Sovenha vos a temps de ma dolor!" [547]

  Infn platt si'a ta la flama visna.




  Purgatri  Cjant Vincjasietsin

  Cuss coma cuant che i prins rajs al vibra
  l 'nd che'l so fatu'l sanc'l veva spandt,
  colnt j l'bro sot da l'altra Libra,

  e'l Gange, par di l, dal misd cjalt tegnt,
  s'l steva'l sorli; e'l d duncja'l zva,
  cuant che, content, l'nzul di Diu ni'a part.[548]

  Fu da la flama l'ra, 'nta la riva
  e Beati mundo corde!'[549] al cjantva
  cun vus ch'era, p da la nustra, viva.

  E dop' "Animis santis, p no si va
  se prin dentri ta stu fuc i no sj sus
  e scoltt i vjs'l cjant che d'aldil 'l riva,"

  s mi'a dit cuant che visns si'rin mets;
  'lr j'i soj doventt, cuant chi l'ai sintt,
  com'chej che'n fosa a vgnin depons.[550]

  Cun mans undis in davnt i soj zut,
  il fuc vuardnt e imaginnt tant furt
  curps umns ch'rdi i vevi za jodt.[551]

  Virs me li me scortis'an voltt il sgurt;
  "Fil me,"Virgilio a stu punt a mi'a dit,
  "u ch cjat si pol turmnt, no murt!"

  "Recurda ben, recurda ben," 'la pur dit,
  "se fin sul Gerin san e salf ti'ai guidt,
  p dongja di Diu tu ads di sta vilt?

  Crd'mi che se tal cu ti vegns last
  di sta flama par mil is e encja p,
  nencja un cjavil no vegnars brust.

  E si ti cros che j'n ingn ti meti,
  ten ta la to man l'rli dal to vistt
  e visn di ic va pur a mtiti.

  A' ora di smetila di si'mpaurt:
  zriti par  ch; ven dentri e sta sigur!"
  Ma j, paurus, i stevi par li, stecht.

  Cuant ch'jodt a la chi stevi fer e dur,
  un puc turbt mi'a dit: "Fil me, ads jt:
  tra te e Beatrs a l chistu mur."

  Com'ch'al nn di Tisbe[552] Piram 'la di bot,
  murnt, i vuj vierzt, e di nuf jodt,
  'lr che rosstri'l morr si'a fat, com'ca s'jt;

  cuss, doventt l a colp p molt,
  al bon duca mi soj voltt, chel nn sintnt
  che'n mins di sbuzig no la maj smett.

  Scjast il cjaf 'la 'lr luj, e dit: "Ma sint!
  restnu propit ch?"; e'a colp suridt
  a la com'un frutt ch'un frut'l sta godnt.

  E tal fuc davnt di me si'a 'lr mett,
  preant Stasio di tgnisi sbit davu,
  che prin ni veva par un toc dividt.[553]

  Apn'entrt mi sars butt di cu
  in ta'un vri bulnt par rinfrescjmi,
  cuss intns l'ra di stu fuc il brusu.

  'Lr il me bon pari, par cunfurt dami,
  di ic, di Beatrs, al discorva,
  diznt: "I so vuj za'i jt, mi par a mi."

  Guids i'rin da na vus ca cjantva
  di l; e di sntila faznt il mij,
  fu sin rivs ind ca si montava.[554]

  Venite, benedicti Patris mei,'
  sintt si'a dentri di na lus che l 'era
  furta s che vinst veva'l me volj.

  "J'l va'l sol," la dit, "e a ven la sera:
  parit via, ma studiit il vustri pas,
  fin che'l tramnt vi aners la cjera."

  Su dres i zvin paj pas'n rocja
  par la che l'ombra me i rajs 'cjolva
  davnt di me dal sol ca l'era za 'bas.

  Ognn di nu pus scjalns montt'l veva
  cuant che'l distudsi da la me ombra
  dit ni'a che'l soreli pojt'l steva.[555]

  E prin ch'in ogni banda da la cjera
  l'oriznt si ves fat dut di'un aspit,
  e la nt nera 'fos par dut l ch'era,

  ognn di nu d'un scjaln'l veva fat jt;
  pars'ch la natura dal post infiact
  ni vev'la fuarsa di z'n s e'l dilt.

  Com'che rumint 'stvin cun trancuilitt
  li cjavris, ch'rin di murbn s plnis
  la su'n pica prin di vjsi pasudt,

  pal grant cjalt, ta l'ombrena sidnis,
  sot vuli dal pastu sul bastn pojt
  che ncja ghi zova par custodlis;

  E com'l mandrin che fu'l sta spes svet
  cu li so piris la nt trancul pasnt
  sigr che'l lupo visn no si vars fat;

  cuss i stvin nualtris tre riposnt,
  j coma cjavra e lu coma pastu,
  tra sti paris che virs l'alt si alsvin tant.

  Da l, asj puc s'jodva dal di fu;
  ma'l bastva chel puc par che li stlis
  'jodsin p grandis e claris la di fu.

  S rumint e mirnt che robis bilis,
  cuct mi'a'l sn, il sn che spes, com'ch'intnt,
  prin ca cpitin, za'l cognos li nvis.

  In ta l'ora, i crot, cuant che dal Orint
  il prin raj'l ven ta stu mont da Citrea,[556]
  che dal fuc d'amu a par sempri ardnt,

  zvina e bila tal sun mi par'a
  na femina d'jdi ta'un prat bil e grant
  che flus s'a cjolva e cjantnt diz'a:

  "Di savj ti'as, se'l me nn ti vas domandnt,
  ch'j'i soj Lia[557], e atr i staj movnt
  li mantis che'l cjaf mi stan coronnt.

  Par pri bon mi staj metnt st'ornamnt;
  me su Rachel, per, maj no bandna
  il so spili, ma l dut'l d si atnt.[558]

  Di mir i so bij vuj ic ' sempri buna,
  com'chi soj j d'ornmi cu li mans;
  contntis 'sin, cul jdi e'l fa, ognna."

  Chej splendus ch'al prin d si fan s 'bondns,
  che'i pelegrns tant contns da jdi a son,
  cuant che, tornnt, a si cjtin puc lontns,

  il scur scjamp a fan[559] da ogni cjantn,
  e'l me sn pur, e par chel mi soj levt,
  e'i me grancj'mestris prin di me, par dabn.

  "Chel mils dols che par tanti braghis sercjt
  sempri al ven da la cura daj mortj,
  vuj'l var i to desidis sodisft."

  Nisn a no'a maj risevt mij regj
  di chel che da Virgilio i vevi sintt,
  che tant plasj mi'an fat, p che maj.

  Na s granda voja mi veva vegnt
  di cjatmi la s che cun ogni pas
  di cjap svul mi parva, com'usielt.

  Dopo vjsi s pa la scjala buts
  e rivs chi rin tal ultin scjaln,
  Virgilio, cuj so vuj ta'i me vuj fiss,

  'la dit: "Fil me, li flmis che sempri a brzin
  e l'altris[560] jodt ti'as, e ds ta che part
  ti sos 'nd che li me facolts si fermin.

  Fin ch ti'ai partt cun inzn e cun art;
  'ds segus il to plasj: luj ti conds.[561]
  Fu ti sos dal z rpid, stret e stuart.

  Jt il sorli che'n front a ti fa lus;
  jt st'erba frscja, i flus e i rbuj
  che la cjera di besla a prods.

  Fin che, content, a no rvin i bij vuj[562]
  che, lagrimnt, a te vign a mi'an fat,
  ch tenti sintt o va pur fra di chej.[563]

  Ne vous me ne motu p ti sar dat:
  ads san, dret e lbar l'l to volj:
  e just no sars cjighi sta libertt:

  par chel te su te i corni e'i mitrij.[564]




  Purgatri  Cjant Vincjotsin

  Desiderus di esplor dentri e fu
  la foresta divina, densa'e viva,
  che dal nuf d a bonva'l splendu,

  sensa p spet i'ai last la riva,
  a travirs i pras, plan plan cjaminnt
  su cjera che di profn dut implenva.

  Un'arita tant dolsa che maj mutnt
  a si zeva i sintvi ta la front
  che, delicda, mi zeva rinfrescjnt;

  li frascjis a tremulvin ta dut stu mont
  e si plevin pal vint ta che banda
  'nd che la prin'ombrena'l tira'l bon mont;[565]

  ma la so pla no era tant granda
  che'i usiels ca rin ta li puntis
  dal cjant a si tirvin in banda;

  ma li primi ris dutis contntis,
  a risevvin dentri li fuis, cjantnt,
  ca compagnvin ben li so rimis,

  coma da li braghis si pol z scoltnt
  ta la pinta da la spigja di Clas[566]
  il sirc ch'Eulo stes  al trasforma'n cjnt.

  Za mi vvin, plan plan, partt i me pas
  s tant dentri tal bosc antc che fadja
  i fvi a jdi pa'nd ch'rin entrs;

  ma co ch'a colp fermt mi'a na rja,
  ch'a man sanca, cu li so ondultis,
  l'erbta ta la riva'a pleva via.

  Duti l'ghis ca son di c p ntis
  a soma ch'impurits a vdin,
  no com'stu rvul da l'ghis pris,

  ch'a scri clris via a parvin
  pur ch che sempri er'ombrna, che maj
  raj di sol e luna pas a lasvin.

  Cuj pi fers ma cuj vuj ca zvin ormaj
  aldil da la rojta par gust
  la bielsa varida di stu fresc maj;[567]

  e l i'ai jodt, com'che capit
  a pol, che a colp a ni fedi stravi
  alc di stran che d'altri ni ten da pens,

  na femina besolta che via
  zva cjantnt e sielznt flu dopo flu
  ca colorvin duta la so via.

  "Ah, bila zvina, ch'ai rajs da l'amu
  ti ti scjldis, secnt da li aparnsis,
  che sempri ni cntin com'ca si sint'l cu,

  pstu tirti p visn di st'ghis,
  a ic ghi'ai dit, "u ch, ta sta riva,
  s chi psi scolt se chi ti cjntis?"

  In mins ti mi partis d'ind ca zeva
  Proserpina che volta ca'a pierdt
  la mari ic, e ch la primavera." [568]

  Com'che cuj pi'n cjera stres a fa'un zirt
  su se stsa na femina ca bala,
  e'un pi prin da l'altri apn'a ten mett,

  s si'a voltt, e'i flors ca veva l
  a mi ufrva, chej ros e chej zaj pur,
  com'frutta che par pudu i vuj 'cala;

  il me pre content a'a fat di sigr
  s visn vignnt che la so bila vus
  ben i sintvi, com'pur il so sens pr.

  Apna rivda tal rli erbus
  che bagnt l'era da l'ghis dal bil flun,
  su me a'a alst i vuj, regl presius:

  maj tal splendu l stat jodt da nisn
  fu vign daj vuj di Venere, ch'Amu[569]
  culpda'l veva, fu d'ogni so costn.[570]

  La jodvi par di l ridi di cu
  cun p bij flus colors ta li so mans,
  ch sens' simnsa'l cres ta stu alt post ogni flu.

  Dom'tre pas a ni tegnv'l flun lontns;
  ma l'Elespnt, 'nd che Serse l past,
  che pur vuj'l frena li vanits daj umns,[571]

  da Leandro a no l stat tant odit
  pal so sfrent nod fra Sert e Abt[572]
  che chist[573] da me par no vjsi alr spalanct.

  "Nufs i sejs, e forsi pars'che j'i rit,"
  i'ai tact, "in ta chistu post elt
  pa la natura umana coma nit;

  marava'i vjs ma no sensa suspit;
  ma'l salm Delectasti[574] lustri al pol fa
  par ben sclarvi'l nul dal vustri intelt.

  E tu, davnt, che me i ti'as sintt pre,
  ds s'altri ti vus savj; che risposta
  i dedi, sa ocr, al to domand."

  "L'ga," i'ai dit, "e'l sun da la foresta
  a mi fan dubit ca sedi vera
  se che puc timp fa a mi'era stat dita." [575]

  "La razn ti contarj alra,"
  a'a dit, "di se che maravent ti stas
  e di sclarti dut mi darj cura.

  Il p grant ben, che dom'chel a chel[576] ghi pls,
  l'omp a la fat bon pal ben, e chistu luc
  a ghi'a dat par cal pdi sta sempri in pas.

  Par colpa so ch l stat amndi puc;
  par colpa so in planzi e in afn
  a la cambit'l ridi onest e'l bil zuc.

  Pars'che'l turbamnt che sot di se a fan
  i muvimns da l'ghis e da la cjera,
  che sa pdin davu dal calu a van,

  al omp a no ghi fs nisna guera,
  chistu mont virs il cjl si'a fat tant avnt
  che lbar l da'ndul ca si sira.[577]

  Ads pars che atorotr dut cuant
  il vintuln a si muf cul prin motu
  se'ntert nol ven menatri cal sta zirnt,

  Ch'n alt, 'nd che dut espst a' a chistu
  vint pr, il so motu stes'l fa svintul
  e sun stu bosc, com'ch'jdi ti pos tu;

  e l'rbul svintult s tant al pol fa,
  che cu la so virtt l'aria 'l'implens,
  e che, zirnt, dut'ntr'l so ben a da;

  e l'altra cjera[578], secnt i so mris,
  ss e dal'alt, a conceps, donnt
  di divirsis virts divirsis plantis.

  Ocorarsia maravesi tant
  se, chistu savnt, a s'jt cualchi planta
  ch'encja sens'simnsa'l so vert a fa, dut cuant.

  Ti'as di savj che la cjampagna santa
  'nd chi ti sos, d'ogni simnsa' plena,
  e'l frutn ca'a'n se, la di l no si conta.[579]

  L'aga chi t'js a no ven da na vena
  rimplenda da vapu dal frit convertt,
  com'flun che nisulnasulnt'l mena;

  ma fu a ven da na fontana, tant pult,
  e par volj di Diu tant s'implens
  che furt a buta ben da l'un e l'altri get.

  Fu ven virtt da una di sti bandis
  ca cjj la memria d'ogni pecjt;
  l'altra a parta'n mins rbis ben fatis.

  Par ch l Let; mentri cal ven clamt
  Euno chel altri get; ma nol zova
  se ch e l prima a nol ven gustt:[580]

  Tant p alt d'ogn'altri gust stu gust[581] al va.
  E encja sa pol belza si ssia
  la to sit sensa dizi roba nova,

  ti darj n'altri corolri par grasia;
  se chi ds no crot ca ti sedi mancu grat
  se'n p dal promett ads si spsia.

  Chej taj timps antics a'an poett
  l'ett dal oru cun chel so grant bil sta,
  forsi dal Parns di stu post si'an'nsumit.

  Ch l'umana rads 'era 'nocnta;
  ch s'jt sempri primavera e ogni frut;
  ntar l chistu, che ognun[582] al conta."

  Alra'n davu i mi soj voltt dut
  virs i me pos, che cul so surdi
  a mostrvin di vej chistu ben sintt;

  e l di nuf la bila fila a jdi.[583]




  Purgatri  Cjant Vincjanovsin

  Cjantnt com'fruta che'l so amu no plta,
  via a'a part cu li so perulis:
  Beati quorum tecta sunt peccata!'

  E com'che nnfis ca zvin beslis
  'nta l'ombrnis salvdis, desidernt,
  chi s chi n, di godi dal sol i rajs,

  'lr cuntra curnt si'a movt, cjaminnt
  s pa la riva; e j ghi stevi a par,
  cun psuj pass visn di ic restnt.

  I nustri pas no'rin nncj'un sentenr
  cuant che li rivis tal stes timp si'an voltt,
  s chi zevi par l che prin si fa clar.

  'Ncjam un puc i vvin cuss cjamint
  cuant che sta fiola virs me si'a zirt,
  diznt: "Fradi, vuarda e ten ben scoltt."

  E un lustri dut'un colp a la 'lumint
  par c e par l la granda foresta,
  tant ch'j'i vevi subit al lamp penst.

  Ma'l lamp, com'cal ven al va a la svelta;
  chel'nvnsi, durnt, p e p'l splendva,
  ch'j tal pensj mi'ai dit: "Se ca'a chista?"

  E na bila meloda si sintva
  ta l'aria luminsa, e in ta chel
  momnt sintt i'ai di nuf disprs par Eva.

  Che l 'nd ch'ubidvin cjera e cjl,
  dom'la femina, 'pena'pen formda,
  no'a podt sufr di rest sot un vel;[584]

  sot dal cual, se devota 'fos restda,
  i vars sti robis cuss tant bilis
  tant prin godt e in ogni zornda.

  Intnt che j chisti prin belsis
  dal eterno plasj i stevi godnt,
  e bramus di prov altri delsis,

  davnt di nu, propit com'un fuc ardnt,
  'nrosd'era l'aria sot li frscis verds;
  e'l cjant dal sun dols i zvin za sintnt.[585]

  Se la fan, O Verginis sacrosantis,[586]
  o'l frit o li vjs[587] i vevi maj patt
  par vualtris, i vors tant ch'ads m'juddis.

  In me al vors l'Elicn[588] z, e subit,
  e ca m'jdi Urania pur cul so coru[589]
  robis duris da pens e mti'n scrit.

  Un  puc p avnt, sit rbuj di oru
  tal some a falsvin il lunc trat
  che tra nu l'era e sti robi d'oru;

  ma cuant ch'asj visn di lu mi soj fat,
  che l'ogjt comn[590], che'l sens al ingna,
  nol pierdva, par distnsa, nisn so t,[591]

  la virtt ch'a la razn discrs ghi mena,[592]
  ca'rin cjandelirs a'a subit capt,
  com'che tal cjant a'a sintt osna.'

  Flamnt'n alt l'era stu afr, ben defint,
  'mndi p clar che la luna tal sern
  da la miezant, plena, tal cjl sclart.

  Voltt mi soj, d'amirasin esnt plen,
  al me bon Virgilio, ca mi'a rispundt
  cun vuj che di mar'va 'vvin pur sen.

  Virs sti gran rbis l 'lr il me vuli zut
  che virs nu plan plan a si visinvin,
  che p furt na sposta si vars movt.

  Cridt mi'a la fila[593]: "Pars ca rdin
  i to vuj cuss tant vuardnt sti lcis,
  e d'jdi se ca ven davu a lsin?"

  Zent i'ai alr jodt, com'a lu guidis,
  vignmi dongja dut di blanc vistdis,
  un blanc s vif che di ca[594] maj ti jdis.

  A man sanca a splendvin li ghis[595]
  ca mi rifletvin e la me costa,
  s'j la vuardvi, com'ca fan i spilis

  Cuant ch'i'ri rivt ta na punta justa
  che doma'l flun a mi tegnva distant,
  par mij jdi ai me pas ghi'ai dat sosta,

  e jodt i'ai flamtis par'n davnt,
  che'n davu lasvin strchis colordis,
  cha pinj tirs ghi somevin[596] tant;

  s che l'n s a restvin distntis
  sit listis[597], che chej colus a vvin
  che l'arc a fan dal sol e di Delia i srclis.[598]

  In davu, sti strichis a si slungjvin
  p dal me jdi [599]; e ches ta li bandis
  no p di dis pas a li separvin.

  Sot un cuss bil cjl coma ch'j i dis,
  a doj a doj vincjacuatri vecjs
  corons a vegnvin di fleur di lis.[600]

  Ducjus 'cjantvin: "Benedta[601] ti sos
  tu ta li fjs di Adm, e benedtis
  ca sdin par sempri li belsis tos!"

  Dop'che i flus e altri bili erbtis
  dirimpt di me ta che altra riva
  lbaris 'rin da che zens eltis,

  s coma lus na lus'n cjl a ten viva,[602]
  davu di lu 'son cuatri nemj[603] rivs
  c'una frascja ch'ognn coronava.

  Ducjus a rin cun sis lis dots;
  plnis di vuj li plmis; e'i vuj d'Argus,
  se vs a fosin, compjs 'sarsin stas.

  A cont ben, letu, com'ch'ju'ai jods,
  no spint p rimis; altri da dzi i'ai,
  tant ch'ads di p i no ds di chiscjus.

  Ma les Ezechiel, cal descrf ben asj
  com'ch'jods ju'a da l che il freit al ven,
  partnt cun lu vint, nul e fuc, p che maj;

  cuss, com'ch'jods ti'ju'as tal so dizn,
  taj e cuj a rin ch, fu che li plmis
  che da Zuan[604] a vegnin, lasnt il so sen.

  In tal mis di chiscju cuatri t'jodvis
  un cjar, su do rdis, dal aspit trionfl,
  ch'un grifn[605] lu tirva cu li so splis.

  Cun lis ltis, l'un'e lltra tal e cual,
  tal mis l'era fra li tre e tre listis;
  pasnt, a chistis no ghi fva dal mal.

  Tant'n alt 'zvin da no podj jdilis;
  D'oru l'era fin tant ca l'era usil,
  ma l'altri pars blncis 'rin, e rsis.[606]

  Ne vars Roma podt c'un cjar s bil
  fa content l'Africn o'l vero Augst,
  ma chel dal sol puc l'era visn di chel;

  chel dal sol, che di svi Fet 'la vut gust,
  e brust 'l stat pal pre da la cjera
  cuant che Gjove l stat misterius ma just.[607]

  Tre fminis atr da la roda destra
  a stevin balnt; l'una di colu ros
  che dal fuc puc difernta a era;

  l'altr'era coma se'n cjar e vus a fos
  duta cuanta d'un bel smerlt fata;
  la tersa a parva che njf frescja a fos;[608]

  prin la blancja segu 'parvin, e basta;
  ma dop 'la rosa; e cul cjant di chista
  l'altris 'balvin, o a plan o a la svelta.

  Da la sinistra cuatri a fvin fiesta,
  vistdis di porpora, segunt il fa
  d'una di lu: cun tre vuj tal cjaf, chista.[609]

  Davu di dut'l grup ch'jodt i vin u c,
  co ch doj vecjus cun dif'rens vists
  ma ducju doj onscj' e srius tal so fa.[610]

  Un l'era da la banda, secnt indsis,
  dal grant Ipocrate, che la natura
  fat a veva paj nemj cun p mris;[611]

  l'altri'l mostrva la contraria cura
  cu'na spada cuss lustra e gusda[612]
  ch'encja di ca dal flun mi feva pura.

  Dop'jods'n daj cuatri d'mil partda;
  e davu di ducjus un vecju besu
  al vegnva, durmnt, cun musa sveda.[613]

  E scju sit[614], ch'intr a partvin il stes colu
  daj vincjacuatri vcjus[615], ma di glios
  nol veva'l cjaf'ncoront nisn di lu;

  ma di rsis s e di altri flus rs:[616]
  da'un puc p lontn un al vars zurt
  che daj vuj'n su ognn'n flmis stat'l fos.

  E cuant che'l cjar mi'ra dirimpt rivt,
  sintt a si'a un tn, e che zens dgnis
  il so z avnt a'an a colp ralentt,

  e ch son restdis cu li prin'insgnis.




  Purgatrj  Cjant Trentsin

  Tal moment che il setentrin dal prin cjl,[617]
  che cognost maj no la'l nsi ne'l tramnt,
  ne altri nul che da la colpa il vel,

  e che l al tegnva ogni un pront
  a fa'l so dovj, com'cal fa'l p bas[618]
  cun chel che par z'n purt si ten tal timn'n front,

  fer l restt, che'i vcjus u l rivs
  par prin tra'l grifon e'l setentrin stes,
  al cjar volts si son coma par vj pas;

  e un di lu, com'che'l cjl mandt lu vs,
  Veni, sponsa, de Libano,' la, cjantnt,
  sigt tre voltis, e'i altris a'an fat il stes.

  Com'ch'i bes a l'ltin invt avnt
  si farn, e svls, ognn di so cavrna,
  la cjar so, rivistda, alelujnt;

  ch pur in ta la letiga divna
  sent levs si son, ad vocem tanti senis,
  ministros e mesagrs di vit'etrna.

  Ducj' dizvin: "Benedictus qui venis!",
  flus sparpajnt insma e dut intr,
  "Manibus, oh, date lilia plenis!"

  Tal scuminsi dal d, jodt 'vvi alr
  la banda orientl duta rosda,
  e'un bil sern al veva'l cjl dut atr;

  e la musa dal Sol'nasva ombrda
  s che, pal si temp'rda daj vapus,
  a lunc i podvi tgn'la jodda:[619]

  cuss dal dentri di una nula di flus
  che da li mans anglichis si alsva
  e colva dentri e fu, plena di colus,

  su'n vel candid e coront d'ulva
  compart mi'a na fmina sot vert mant
  vistda d'un colu di flama viva.

  E il me spirit, che belz cuss tant
  timp past l'era ch'a la so presnsa
  a l'era, cun marava e tremnt

  sens'che i me vuj'vsin p conosnsa,
  pal mv'si di na so misteriosa virtt,
  d'antc amu[620] sintt i'ai la gran fursa

  ta la vista scumbusulda i'ri dut
  da l'alta virtt che za mi vev' traft
  tant prin, cuant ch'encjam i'ri frutt,[621]

  Voltt mi soj 'lr a sinistra cul solit
  fa di un fiolt cal cor virs la mama
  cuant che mal a si sint o ca l impaurt,

  par dzghi a Virgilio, "Nencj'un drama[622]
  di sanc mi' restt ca nol stedi tremnt:
  chiscju a son i sens da la vecja flama".

  Ma Virgilio no l'era ch p avnt;
  last mi veva, Virgilio, dols pari;
  Virgilio, che pal me ben, ben ghi volvi tant;

  ne dut chel pierdt da l'antca mari[623]
  zovt'la'n musa a tgnimi sut,
  ma co li lgrimis di nuf cori.

  "Dante, pars che Virgilio a l zut,
  no planzi; di planzi no''ncjam ra;
  che razn di planzi no ti'as'ncjam vut."

  Com'amirliu che in popa e'n prora
  al ven a jdi la zent cal ministra
  ta altri nafs, e di fa ben ju'ncra,

  ta la banda dal cjar, che di sinistra,
  cuant ch'al sun dal me nn mi soj voltt,
  che par necesitt ch si registra[624],

  jodt i'ai la femina che cun cjaf velt
  i vev'prin jodt sot angelica fiesta,
  che ca dal flun virs me i vuj veva levt.

  Se ben che'l vel cal colva dal cjaf di chista,
  serclt dut cun fujs di Minerva,[625]
  no la lasva 'par manifsta,

  cun fa maestus ic a si partva,
  parnt via propit coma chel cal dis
  ma'l parl p seriu'l ten'n risrva:

  "Sta atnt! Sta atnt chi'j'i soj Beatrs.
  Com'ti sotu degnt di vign ta stu mont?
  No savv'tu che'i mis son ch bes?"

  J mi colt il vul ta la clara font;[626]
  l jodt mi soj, e'l vul a colp ta l'erba
  mi zut pa la vergogna chi vev'in front.

  Cuss la mari al f ghi par suprba,
  com'che part mi'a a mi; pars'che l'amr
  dal benvolj propit tant a ni turba.

  Ic a'a tazt; e'i nzuj d'insm' l'altr
  In te, Domine, speravi' a cjantvin,
  ma cun pedes meos' tazt'an tal cjar.

  S com'njf taj trafs ch'encjam a vvin,
  ta la schena d'Italia si congela,
  che i vns di Sclavnia[627] ch a soflvin,

  e in se stesa a si pirt dop'ca si disgla
  basta che'l pas ch'ombrena'l pirt'l spri,
  da some fuc cal font la cjandla;[628]

  cuss sensa lagrimis e susprs i'ri
  prin dal cjant di chej che sempri a cjntin
  secnt li ntis di chel eterno cori;[629]

  ma li so ntis, dolsis com'ca rin
  dal so du par me 'contvin, com'se dit
  "Pars, sira, sigighi tant?" a vsin,

  il glas ca mi si'ra 'ntr dal cu 'ndurt,
  ga e spirit si'a fat e, cun dolu
  di vli e bocja, fu dal pet l spart.

  Ic, restnt encjam ferma tal paju
  dal cjr, a dut' li sostnsis pietsis[630]
  li peraulis a ghi'a voltt e'l so cu:

  "Sves i stjs vualtris ta l'eterni lucis
  si ch ne nt ne sun ne altra ora
  d'jdi se che la j'l fa l'omp v'impeds;

  cul me rispndi duncja'l var p cura
  d'intimidmi chel la da li lgrimis
  che colpa e dolu 'sdin di na misra.

  No' dom'par op'ra da li rodis magnis
  ca'ndirsin ogni simnsa'l so fin,
  secnt che li stelis ghi son compgnis,,

  ma pa li grasis dal benvolj divn
  che s'als vapus a'an che plvi lu fan,
  che nu[631] i no podn jdi da visn,

  chistu da zovent[632] no l'era lontn
  par nja, vint volt, dal podj vej fat
  robis s bilis che gran virtt a'an.

  Ma'n alc tant p brut e salvdi'l ven cambit
  un cjamp mal sement e cultivt
  cuant p'n gamba'l sars s'al fos ben ust.

  Par cualchi timp a tgn'si s l'ai judt;
  faznghi jdi i me vuj zovens,
  a me lu menvi, virs'l just voltt.

  Apn ch'al entr i scjalns si son vierzs
  da la me second'ett, e vita i'ai mutt,
  cjolt si'a luj da me, e'i vuj su'altri ju'a mets.

  Cuant che da cjar in spirit i vevi cambit,
  e bielsa e virtt cresda mi'era,
  ben coma prima no mi'a p vuardt,

  sielznt invnsi strada ca no'era vera,
  lasnt che bunis par imginis falsis,
  che na promsa maj no rndin intra.

  Zovt a'an puc li me 'spirasins bunis,
  che taj suns ghi lasvi o metvi'n mins;
  sti prvis 'erin dtis da luj 'gnordis!

  Tant j l'era colt[633] che ducj' i argumns
  su la so salt tant mancu a'an judt
  che la pierdda zent mostrighi e'i so turmns.

  A' par chel che'l cjamp daj murs i'ai visitt
  e a chel che ta stu post a la guidt
  dut il me pre, planznt i ghi'ai partt.

  L'alt destn di Diu'l vegnars violt
  se'l Let al pass e di sti ghis
  al gusts sensa vej prin ben dimostrt

  chel pentimnt ch'jdi a fan li lgrimis.




  Purgatri  Cjant Trentunsin

  "O tu chi ti sos di l di stu flun sant,"
  'ndresnt il so parl virs me, spuntt,
  ch'encja la lama'l veva 'ngust, e tant,

  di nuf 'a tact, e a colp a segut:
  "Ds, ds: se vera o no? a sta acsa
  ti'as di da la to confesin in merit."

  La me virtt a era s tant cunfsa,
  che movt si'a la vus, ma prin a'a smett
  che da vign fu a ves cjatt sfsa.[634]

  "Se pnsitu tu?" a'a dit dopo un mint.
  "Rispundimi; che li bruti memris
  l'ga no ti'a'ncjam cjolt via dal dut."

  Pur'e cunfusin, insimit miscjdis,
  di dzi un s s psul a mi'an fat sust ,
  ca si podv' cap dom'vuardnt i lvris.

  Com'ca si romp la balestra al scat
  par masa tensin da la cuarda'e arc,
  e, debula, l'asta'l sen a va a urt,

  s 'soj j scopit sot di stu pesnt car'c,
  sgorgolnt fu lagrimis e grancj' susprs,
  'mpednt a la vus di sun fuart'al larc.

  Alr'ic a mi: "Pur savnt i me desrs,
  ca ti menvin a volj ben al ben,
  che oltri al volj altri a si' crumrs,

  se cjadnis o fosl cuss tant plen
  tu cjatt che, esnt zut p avnt,
  siert a ti'an il sper di chistu ben?

  E se di bon o di bil cuss tant
  ta la front daj altris a si aja mostrt
  da vjti fat cun lu cjamin'n davnt?"

  Dopo di vej un suspr amr tirt,
  a stent par rispndi i'ai cjatt la vus
  che'i me lvris cun fadja a'an format.

  Planznt i'ai dit: "Daj bens dal mont i'ri golus;
  e lu cun fals plasj voltt mi'an i pas
  cuant che lontanda[635] i sjs daj nustri cus."

  E ic: "Se tu ti tazs o s'ti negs
  se chi ti confsis, pur si savars
  --da chel che dut'l sa--ognn daj to malfs!

  Ma 'lr cuant che un al amt da se stes
  di vej pecjt, ca s chi sin nualtris
  a' com'ch'a smus la lama'l gua si mets.[636]

  E dal moment che tu ti ti verggnis
  daj to sbalius, e pars'che n'altra volta
  p fuart i ti sos stat da li sirnis,

  pja j la razn dal plnzi e scolta:
  ben ti sintars com'ch'in altra banda
  'ndiristi'a dovt la me cjar muarta.

  Ne natura ne art ti'an maj avnda
  plasj ufrt com'li pars dal me cuarp, s bilis,
  ch'rin presn me, e'son 'ds 'nt bsa fonda.

  E sa ti'a mancjt il p grant daj plasjs
  cu la me murt, cuala maj roba mortl
  podvia dop 'tirti taj so desidjs?

  Ben ti vars dovt, cun chel prin colp dal
  mont da li robis falsis, levti s
  davu di me, chi no ri p tal e cual.[637]

  N'ocorva las li to plumis in j,
  e spet par p colps, o da ninta
  o d'altri bens che puc ti podvis gdiu.[638]

  L'usielt psul doj o tre an speta;[639]
  ma la davnt di chej usij p vcjus
  invn si slargja la rit o si sata."

  Com'i fij, plens di vergogna e sidins,
  cuj vuj in cjera sbass, ma pur scoltnt,
  riconosnt ducj' pents i so sblius,

  cuss i'eri j; e ic'a dita: "Cuant
  che'l scolt ti fa mal, alsa la barba,
  e p dolu'ncjam ti sintars vuardnt.

  Cun tant mancu resistensa al sgoba
  il nostrl[640] vint un rori a sbati j,
  o'l vint cal ven da la cjera di Jarba,

  ch'j al so comnt il cjaf i'ai alst s;
  e cuant che la me musa barba a'a clamt,
  ben capt i'ai cuant che cun me la veva s.[641]

  E'l moment che la me musa si'a alst,
  ca vvin smett li primi creatris
  di spandi flus il me vuli'l vev'oservt;

  e li me lucis, 'ncjam puc sigris,
  jodt vvin Beatrs che'l neml 'vuardva,
  ch'un si besu l'era'n do natris.[642]

  Di l dal flun e sot se ca la velva,
  p bila 'someva d'un timp past,
  e tant mij da l'altris, cuant ch'era viva.

  L'urtja dal pentimnt tant mi vev 'bect
  che di duti li robis che cjolt mi vvin
  dal so amu, par ic i vevi un diu mat.

  Tancju displasjs il cu mi muardvin
  che, scunft, colt i soj; e chist lu sa
  ch che li criddis sos libert mi vvin.

  E cuant che'l cu di fu ridt mi veva fursa,
  la fila chi vevi'ncuntrt besla
  di'n s mi'a dit: "La me man nsta las!"

  Trat mi veva tal flun fin ta la gola;
  l mi trainva e avnt a zeva
  su l'ga, lizra com'na gondula.

  Visn chi'ri da la beta riva,
  Asperges me' sintt i'ai cun sun s dolst,
  che tant'l recuard che'l descrivi puc'l zova.

  I bras a'a la bila zvina vierzt;
  sot'ga il cjaf mi'a tegnt imbrast
  'nd che ga dal flun'nglut i'ai dovt.[643]

  Alr fu mi'a tirt e mi'a ufrt, bagnt,
  l tal mis dal bal da li cuatri bilis;
  e dal bras d'ognna[644] cujrt i soj stat.

  "Nu'i sin nnfis ch, e tal cjl sin stelis:[645]
  prin che Beatrs a vegns j tal mont
  l'rdin 'vvin vut di sighi masris.[646]

  Ai so vuj ti partarn; ma a chel gjocnt
  lzi ca l dentri, i tos t'inganarn
  che tre[647] la via, ca jdin p a profnt."

  Cuasi cjantnt a'an scuminsit; e a'an
  subit a menmi tact davnt dal grifn;
  virs nu voltda, Beatrs ghi'era a man;

  e lu a'an dit: "Vuarda ben, vuarda benn:
  davnt daj smerldos mett i ti vin
  da'nd ch'Amu za ti vev'fat sinti pasin."

  Mil desidjs, che p di flmis 'scuetvin,
  fis 'tegnvin i mes ai so vuj luzns
  che sempri sul grifn fiss a stvin.

  Com'l sorli tal spili, no altrimns,
  il grifn taj so vuj[648] al zev'a spielsi,
  mostrnt prin l'un, dop l'altri daj so destns.[649]

  A no'ria, letu, da maravesi
  a jdi sta roba'n se rest la stesa
  e z'n tal so dul a tramutsi?[650]

  Plena di marava e contentsa
  l'nima me di chel mangj gustva
  che p'l sodsfa, p resta la fan la stesa.

  Di se mostrnt'ntnt la p alta prova,
  tal so fa, l'altri tre ftis si son avnt,
  e ognna al so cjant celst a balva.

  "Zra, O Beatrs, zra'l to sgurt sant,"
  a cjantvin, "a stu chi ca ti  fedl
  e che par jditi a la fat s tant!

  La grasia ti pren di cjiti il vel
  da la to bocja, s ch'jdi'l psi ben
  se che platt ti tens d'encjam p bil."

  O splendu di lus che di s sempri a ven,
  cuj palidt si ja fat sot l'ombrena
  dal Parns o bevt'n so cisterna a plen

  sensa vej di fuscha la mins plena
  tentnt di rnditi com'chi ti'ris[651]
  la'ndul ch'armonia'l cjl ti dona

  cuant che tal clar da l'aria ti ti mostrvis?




  Purgatri  Cjant Trentadusin

  A rin i me vuj s atns e fiss
  in tal disbramsi di dis js di sit,[652]
  che'i altri sens mi si'rin ducjus siers.

  E lu par ch e par l a vvin parit
  e puc inters; e cuss'l sant ridi
  a se ju trava cu l'antca rit![653]

  Alr'a mi'an costrt la mus'a mvi
  virs la me sinistra che tre zvinis,
  che "Msa fs!" [654] i li sintvi dzi;

  ma la disposisin d'jdi li robis
  cun vuj'pna'ds dal sol imbarlums,
  no mi lasva par nuja jdilis.

  Ma dop'che'n stu puc di nuf i'jodvi lucis
  (j'i ds stu puc' dom'par rispit di chel tant
  ch'atrt mi veva cu li so pars splndidis),

  jodt i'ai a man destra fsi avnt
  la glorisa procesin, ca tornva
  cul sorli e li sit flmis[655] davnt.

  Com'che sot i scudos par salvsi a va
  na fila di solds, e a si zra cul sen[656]
  e, davu, dut'l rest dal regiment'l stes'l feva;

  cuss che milsia dal celestial rgn
  ch'avnt zva, a ni'a duta trapast,
  prima che il cjar al zirs il timn.

  'Lr l'l grup di zvinis'n davu tornt,
  e'l grifn'la movt il cjar benedt
  sensa ca ghi ves nisuna pluma colt.

  La zvina che tirt mi vev'tal Lt
  e j e Stasio la roda i seguvin
  ch'a fa la so orbita mancu a ghi met.[657]

  Stu alt bosc e vuit cuss i pasegjvin,
  colpa di che ch'al sarpnt ghi vev'crodt;
  e'i pas misurs dal cjant algjlic e'vvin.

  A ghi vars forsi tre trus volt
  di arco par riv ch di'nd ch'i'erin
  parts, cuant che Beatrs j si'a mett.

  Adm' i'ai ducj' sints ca mormorvin
  dop ch'atorotr d'un arbul dut svistt[658]
  di fuis e d'altri frascjis mets si'erin.

  Stu rbul che di brghis'l ven p'mplent
  p alt cal va, tant alt l e tant mirt
  taj boscs da l'India ch'ognn'l resta stupt.

  "Bet tu, grifn, chi no ti sos tentt
  di becot ta stu ln s dols al gust,
  che dom'mal di pansa'l fa dop'vjlu sercjt." [659]

  Cuss, atorotr di stu ln robust,
  a sigvin i'altris; e'l neml alt:
  "S si mantn la siminsa di dut'l just."

  E voltt al timn cal veva tirt,
  'la tirt al pi da la nuda frascja
  e chel a ic cun ic 'la last let.[660]

  S pur cu li nustri plantis, cul miscj
  da la gran lus di las cun che ca ven
  luznt davu dal ps, che cuasi a tcja,[661]

  prin si fan sglonfis, e dopo a otn
  ognna il so colu, prin che'l sol
  i so cjavj al tachi sot altri dizn;[662]

  fra ros'e viola, sens'altri p ca pol
  metnt fu colu, si rinva la planta
  che prim'ra sensa fuen vert e mol.

  J'i no l'ai capt, ne ch no si cjanta
  il cjant che la zent ch a zeva cjantnt,
  ne podt i'ai scolt la cansn dut' cuanta.

  Se dz'i pods com'ca si zvin'sumint
  i vuj crudj da la Siringa[663] sintnt,
  i vuj che'l sta a lunc sves ghi'an costt tant,

  com'un pitu che dal so mistj s'intnt
  encj'j'i mostrars com'chi mi soj'ndurmidt;
  ma chist'ca lu pitrin ltris, volnt.

  I psi'nvnsi a cuant chi no'ri p sturdt,
  e i ds che un grant splendu sbregt mi'a il vel
  dal sun e na vus che dit mi'a: "Leva sbit!"

  Com'ch'a jdi i flus dal milusr, chel
  ca la'l mils cal fa i nzuj golus,
  e pal cual sempri fiesta si fa tal cjl,

  Pieri e Zuan e Jacu, ducj' timorus
  e vinss, son torns a la perula
  ch'a rompi suns p profns a veva vus,

  e jodt p no'an chej ca ghi fvin la,
  ne il Mos ne il proft Elia,
  ne dal mestri la so cambiada stola.[664]

  S i soj j tornt, e jodt i'ai che pia
  ca mi vuardva e che di indirs
  a mi era prima stada lunc la roja.

  'Lr j dut timorus: "'Nd ca  Beatrs?"
  E ic: "Sot da li verdi frascjs la'n banda
  ti la js sintda ta la so rads:

  jt la compagnia ca la circonda:
  i'altris dopo'l grifn in alt a stan zint
  cu'na cansn p dolsa e profonda." [665]

  E se alc di nuf ic a steva diznt,
  j'i no saj, ma'i saj che taj vuj za mi'ra
  ch ca veva'n se dut'l me'ntindimnt.

  Besl'era sintda'nta sta cjera
  coma vuardia lasada l dal plaustri[666]
  ch'al rbul dal grifn stat let l'era.

  Ta'un sircul ghi vvin di se un claustri
  li sit nnfis cun chej lumns in man
  che prots a son d'Acuiln e d'Austri.[667]

  "U ch ti sars par puc timp Silvn;[668]
  ti sars cun me par sempri citadn
  di che Roma'ndul che Crist l romn.

  Per, par chej che tal mont mal a vvin,
  vuarda ben il cjar, e chel chi t'osrvis,
  na volta tornt l, scrif su, che chej lu lzin."

  Cuss Beatrs; e j, dut orlis,
  i'eri ai so comandamns dut devt,
  e com'da ic volt, vuardt i'ai sti robis.

  Cal sedi maj colt j s svelt, no crot,
  un lamp di las dal nul scur, cuant ca pluf
  da chel cunfn che s tant a l remt,

  com'j l'usil di Gjov'jodt i'ai fa'un tuf
  j pal rbul, rompnghi la so scusa,
  ma encja tancju flus e fuen frsc e nuf;[669]

  e urtnt il cjar cun duta la so fuarsa;
  che plet si'a com'naf in burscja,
  che'n mar a sufrs da l'onda ogni scosa.

  Alr dentri'l cjar triunfl, com'frecja
  jodt i'ai una gran volp ca saltva,
  e d'ogni bon past  parva secja;[670]

  ma li so colpis sporcis ghi mostrava
  Beatrs ch'a colp ghi'a fat volt coda
  a sta bestia'n pil e vus, che via 'zva.

  A stu punt, pa'nd ch'era prin vegnda,
  jodt i'ai l'cuila ca calva'n tal
  cjar, lasnt u l dut la so plumda;[671]

  e com'che fu a ven d'un ca si sint mal,
  cuss na vous dal cjl dzi si'a sintt:
  "O navta me, sotu cargda s mal?"

  Mi parv'alr che la cjera si vs vierzt
  fra li do rodis, e che fu'l vegns un dragn[672]
  cu la coda'l mis dal cjar sbusnt su dut;

  e com'espa che'n davu a tira'l spunzn,
  e la coda maligna a se tirnt,
  e part dal font, l zut cun mal'intensin.

  Chel restt, com'che grama a fa ogni tant
  inta buna cjera, di pluma, data
  forsi cun che di fa dal ben p avnt,[673]

  si'a cujerzt di nuf, com'che cujrta
   stada l'un'e l'altra roda, e'l timn, chel tant
  che un rispr al ten la bocja virta.

  Cuss trasformt, stu edifsi sant
  cjafs a la butt fu par divirs posts,
  un par ngul e tre sul timn la 'vnt:

  scju tre coma nemj  a rin corns,
  ma i cuatri un cur su 'vvin par front:
  mstrui com'chiscjus mai no'rin stas jods.[674]

  Sigra, cuasi com'rocja tal alt mont,
  sintda 'nsma na gran putansa[675]
  jodt i'ai che li sis 'smenasva un mont.

  E com'paurus di pirdi sta bujsa,
  visn di ic e dret al steva un gignt;
  e ogni tant la busva, sta ssa.[676]

  Ma pars'che cun puc pudu mi stev'cjalnt,[677]
  di tant in tant, chel pinduln di marus
  da cjaf a pi la flagelva, e tant;

  e dopo, plen di suspit e dut rabius,
  slet 'la'l mostri e pal bosc strisint,[678]
  che jdi p no podvi i colus

  da la slondrna e dal nuf nemalt.




  Purgatri   Cjant Trentatresin

  Deus, venerunt gentes,' s alternant
  'ds tre, dop'cuatri[679] sta dols salmoda
  li zv'nis a scuminsivin, lagrimnt;

  e Beatrs, plena di susprs e pa,
  ches a scoltva in maniera che puc
  p a la crus si vev'cambit Maria.

  Ma dop'che l'altri verginis ghi'an dat luc
  a ic di dzi, si'a levt dreta'n pi
  e'a rispundt, colorda coma fuc:

  Modicum, et non videbitis me;
  et iterum, bili sus mes e diltis,
  modicum, et vos videbitis me.'[680]

  Dopo, dtis sit davnt li'a metdis,
  e davu d' ic, doma cun sens, a'a mett
  me, la fiola, e chel ch'l'era cun nultris.[681]

  Cuss 'zeva, e'i no crot ca ves podt
  dop'l nonu'n cjera poj'l so dcim pas
  cuant che cuj so vuj taj vuj mi'a un lamp mett;

  e cun trancuilitt, "Ven avnt d'un pas"
  mi'a dit, "tant che s'j a parlti mi met,
  ben dispost a scoltmi i ti sars."

  E alr, apn'chi ghi'eri dirimpt,
  mi'a dit: "Fradi, pars chi no ti usis
  domndis a fami? Domnda pur, e dret."

  Com'chej ch'ai superius ghi fan rivernsis
  cuant che cun lu stan parlnt
  e a cjat no rvin li perulis,

  cuss pur j, ch'a parl plan plan provnt,
  i'ai tact: "Madna, di se chi'ai bisgna
  vu'i savjs, e di se ca'i zovars[682] tant."

  E ic a mi: "Dal timu e vergogna
  i vuj che tu ormj ti ti lontnis,
  par no p parl com'un ch'in sun si lagna.

  Pensa che stu cjar rot fin a li rodis
  dal sarpnt,  l'era e no l[683]; ma'l colpvul
  la divn'vendta'l var ta li spalis.

  No sar sens'erit par ogni scul
  l'cuila che tal cjar last vev'li plumis
  che prin di preda lu vvin fat diul;[684]

  ch'j di sigr i'jt, e'i conti sti robis,
  ch'un timp ni partarn stelis visnis,
  d'ogni intp e sbaramnt sigris,

  durnt il cual un sincsnt sinc e un dis,[685]
  da Diu mandt, al copar la lara
  cul gigant che cun ic'l feva putans.

  A pol dasi che la me storia scura,
  com'na Temi o Sfinx no ti persudi,
  par via che la mins a stropa na vra;[686]

  ma prest a sarn i fs li Najadi
  ca risolvarn chistu enigma furt
  sensa fa dan a blava o piris chel d.[687]

  Com'che da me 'son ditis, tenti necurt,
  cuss sen ghi son paj vifs sti perulis
  che'l vivi no l che'un cori virs la murt.

  E ten pur in mins, cuant chi ti li scrivis,
  di no plat com'ch'jodt  ti'as la planta
  che ch' stada robda do voltis.[688]

  Chel che di rob o sclap si vanta,
  un bestma di fat Diu al ufnt,
  che dom'par usu s la creda santa.

  Par vjla muardda, volnt e sufrnt
  par sincmil js e p la prim'nima
  bramt'a chel che'l bocn'n se l'era zut punnt.[689]

  Il to inzn al durms sa nol stima
  che par razn specjal a' di gran merit
  sta planta e cuss sbatda'nsma.

  E se crostis a no vsin impedt
  ai to pensjs di entr ta la to mins,
  ca'a paj so guscj' com'moris di Piram sufrt,[690]

  par via di tancjus visis visns,
  la gjustisia di Diu, tal interdt,[691]
  il just valu dal rbul ti vars'n mins.

  Ma pars che j'i ti jt tal intelt
  fat di pira e, impietrt, colort
  s ch'imbarlum ti fa la lus dal me det,

  i vuj lo stes, sin scrit, 'lr piturt,
  chi t'lu prtis dentri di te, coma chel
  cal torna cul bastn cun plmis fast.[692]

  E j: "Cuss coma cera da sigl,
  ca no cambia la figura stampada,
  da un l 'ds ben segnt il me sarvil.

  Ma pars s tant in alt elevda
  a svulia la vustra cjara perula,
  che p si prova, mancu a ven capda?"

  "Par chi ti cognsis," a'a dit, "che scuela
  chi ti'as fat, e com'che la so dutrina
  a cap a rva la me perula;[693]

  e com'la vustra via da la divina
  a' tant lontana cuant ch' la distansa
  da la cjera al cjl che p alt'l festina." [694]

  Alra j: "Cun duta la crensa,
  da vu'no recurdi di vjmi maj stravit
  e'i no sint nisn rimurs di cosinsa."

  "E se tu di chistu ti sos dismintit,"
  ridnt mi rispundt, "ten chist ben a mins,
  che vuj stes l'ga dal Let ti'as sercjt;

  e se'l fuc l'ra com'cal ds'l fun taj camns,
  dal to disminti jdi si podar
  ch'alc di colpa'n d'ra taj to straviamns.

  D'ads in s nuda a s'jodar
  ogni me perula, o ches ca bstin
  d'si scujrtis pa la to vista'mpra."

  P luminus e na vura p plann
  si movva'l sol tal srcli di mizd,
  che c o l lu jdin, secnt l chi sin,

  cuant che fermdis si son, com'che cuss
  al fa chel che'vant ghi va a zent cal scorta
  se nuvits al cjata u ch o u l,

  li sit feminis[695] ta un'ombrena smurta,
  'nd che sot fujs verdis e braghis neris,
  a scrin che frjdi rjs che l`lp a parta.

  Davnt di lu, l'Eufrte e il Tigris
  fu 'parvin sgorg di na fontana,[696]
  e lassi plan plann, coma ams.

  "O lus, o Gloria da la zent umana,
  se ga se chista ca si displa
  da un prinspit e s da s lontna?"

  Stu pre s mi' stat rispundt: "Pra
  Matelda da dz'tilu." E ch 'a rispundt,
  com'cal fa un  che da colpa si disla,

  la bila femina: "Ti'ra stat dit dut
  chistu belz da me, e'i soj sigra
  che l'ga dal Lt platlu no'a volt."

  E Beatrs: "Forsi na p gran cura,
  ch'a la memria sps virtt ghi gjava,
  ai so vuj si'a fat la so mins dut scura.

  Ma jt l'Euno che di l'l deriva:
  mnilu l, e coma che tu ti sas,
  rianima la so mins, ca durmva.[697]

  Coma bon cristin, e no coma i muss,
  cal fa so vja da la vja d'altris,
  apn' che i segnj juscj' a vgnin mands;

  cuss, dopo vej li me mans cjapdis,
  movnt si'a la bila femina, e a Stasiu
  cun tant bon fa ghi'a dit: "Luj pur tu segus."

  S'j i vs, bon letu, encjam p spsiu
  da scrivi, un puc i vors pur cjanta
  dal bon bevi che maj mi vars fat ssiu;

  ma pars che'i sfujs ducj' plns a son belz,
  ordins par sta cantica seconda,
  pi'n l no mi lasa'l fren da l'art[698] pas.

  Cuss tornt i soj da la sant'onda[699]
  dut rift, coma vis sanis e novis
  che di bij cjafs an d'an p che avonda,

  pr e pront a z las da li stlis.



[1] Li Chchis a sarsin li fiis dal re di Teslia che taj timps antics
a'an sfidt li Musis al cjant.  Sti puri filis a'an pierdt la
sfida--naturl!--e a son stadis trasformadis in chchis.

[2] Blu.

[3] L'aria dal scur infernl.

[4] Venere.

[5] Adam & Eva. A si pensa che sti stlis a vdin valu alegric; ca
rapresntin li virts da la prudnsa, gjustsia, fuartsa di spirit,
tempernsa. (Vandelli)

[6] L'orsa granda (ursa major), che sicma ca  tal emisfro austral a
no la jot.

[7] Dal'aspit, insoma, a l'`era un bel puc coma me, doma che la me
barba a  tant p blncja--ca no'a nncja bisgna daj rajs dal sorli
par fala sfavil.

[8] Catn, cal sars stu barbn, a l ilumint da li cutri virts
rapresentdis da li stlis.

[9] A imbruns o scurs. (Dante a mi metars di sigr tal purgatori par
cers vocbui chi usi, ma i no pensi ca mi butars tal'infir!)

[10] A  clar che Catn al crt che i pos a son doj daj dans.

[11] Tre sostantfs, tre "e" e tre "con" ta sta riga. Clara
l'intensin, no se vera?

[12] Il to volj nol pol dal me volj. . ..

[13] L'ultima sera da la so vita, inclusa che spiritual.

[14] Coma ca volva Beatrs.

[15] Coma se di jdi e scolt Catn a fos la vera razn dal vis daj
pos. Bbiu stu Virgilio!

[16] Che libertt morl ca si otn cuant ca si riva a vnsi li propri
pasins, che cuss sps a ni tegnin incjadens.

[17] Encja ch Virgilio, scltri, al eslta li virts di Catn, cal
veva rifiutt di sotomtisi al volj di Szar. Cuss, coma cal sugers
Vandelli, ch i vin una sintesi di libertt moral e politica.

[18] Il curp.

[19] co ch n'altra lecadta di Virgilio a Catn!

[20] L'Achernt.

[21] Beatrs.

[22] Catn, coma ca si jot, a si rindva ben cont da li ceremonis ca
ghi feva Virgilio.

[23] A  stat comentt che stu vnc al rapresnta l'umiltt.

[24] L'nzul cal prots l'entrda dal purgatri.

[25] L'alegora a  clara: la zent arognta, ca si irigids, a ven
distruzda; a sopravs che plena di umiltt, ca  buna di plesi a li
circostnsis da la vita, encja se chistis da li voltis a ti btin
furt.

[26] Ben purifics.

[27] Pa la strada ca torna ta l'infir.

[28] Si tornn in davu cul pensj a tncju di chej poscj' ca la
visitt ta l'infir, a no  da surprndisi sa l vignt fu da chel
busart cu la musa plena di cjaln o cragna. Ta n'altri sens, Dante a
l ch cal taca a vign purifict.

[29] Ch a tocja recuard Uls e i so mis che rivs fin ch a rin,
per in davu a no son p torns.

[30] Da Catn.

[31] La Libra.

[32] In efit, cun chistis primis nuf righis, Dante al vu dizi che il
d al sta par cric. Su sti righis, asj difsilis, i sugers di lsi i
critics.

[33] Un'altra volta, dopo la me murt.

[34] Dopo chel moment di straviamnt a ghi'a part che il lumn al
luzs encjam di p.

[35] Vela.

[36] Stu ch al parta li nimis a la salvasin; Carnt, la so antitesi,
a li parta a la perdisin. Sa si'a da silzi, a' mij zi cun chistu.

[37] Aegypto in tal original, coma ca sars just. I speri che Dante a
mi perdni.

[38] Il Capricorn. Il d, insma, a l za ben inoltrt.

[39] Tu chi ti sos vf, se ftu ch insimit ai murs?

[40] Par podej torn, dopo la me murt, ta chista strada da la
salvasin.

[41] Pars rvitu tal purgatori cuss tant timp dopo la to murt?

[42] L'nzul timonj cal cjpa su e al parta li nimis tal purgatri.

[43] Secont vandelli, la indulgensa plenaria dovda al Gjubilo di
Bonifs VIII, tacda tal nadl dal 1299 a'a vantagjt encja li nimis
daj murs, puars.

[44] Ogni anima danda a  destinda a zi tal infir.

[45] Secont cualchi comentatu, la cansn a rapresentars il plasj da
la filosofa..

[46] Catn stes.

[47] Ca sars la porcara ca si'a formt daj so pecjs e ca ghi impeds
di vej na clara visin di Diu.

[48] Stu mont a l'l post indul che la gjustsia divina a ni fa sufr
paj pecjs chi vin comett, fin chi vignn dal dut purgs.

[49] Jodnt doma una ombrena davnt di luj, Dante al pensa di si stat
bandont da Virgilio. Il pur Dante a no si rint cont che, esnt
spirit, Virgilio a nol fa ombrena.

[50] Tal cjl i rajs, esnt luminus, a si lsin trapas l'un l'altri;
il che a no podarsin fa sa fsin ostacols da na sostansa fisica, coma
un cuarp.

[51] Somears impusbul che un spirit al sufrs dous corporals; ma ta
li mans da l'onipotnsa di Diu, dut a  pusbul.

[52] A sta di ft ca ni  impusbul cap coma che Diu al posi si una
sostansa in tre personis.

[53] Virgilio a ni sugers di contentsi di cap il "se" ca , e di no
zi a rmpisi tant il cjf in srcja di cap il "pars" di se ca .

[54] Se la zent a savs dut, a no sars stat necesri il proibghi a
Adamo di zi a sercj il frutn dal rbul dal ben e dal mal; e cuss a
no sars stat necesri di butlu fu dal parads terstri; e di
consegunsa a no si vars vut bisugna che Crist al vegns a salvni, e
via di sguit.

[55] Ta la costa p montagnosa da la Liguria, che taj timps di Dante a
no ra sens'altri invadda da turscj' coma ca  vuj.

[56] A  clar che se Virgilio al cognosva l'infir, a nol cogns par
nja il purgatri.

[57] Cun che incertsa natural ca derivva dal jdi un "vif" coma
Dante.

[58] Pars che i rajs a son inters dal cuarp di Dante.

[59] Un colp di spada a ghi vva last un brut sen ta una da li sis.

[60] "Puart" tal mut che la perula a vegnva usda da me mari,
puarta, che par ic a l'ra puart encja il plevn di San Zvun o
adiritra il Papa, puart, ca ni volva cuss tant ben.

[61] Partt par torn tal mont daj vifs.

[62] Stu sper al sars il sper da la salvasin, dato che altris a
pensvin che luj al fos stat dant par via da la so scomunica.

[63] Se il vscul di Cosensa al vs considert Diu no coma punitu e
basta, ma encja coma pari misericordius, al vars forsi capt che jo 
sars stat perdont.

[64] Il cadvar di Manfreit, invnsi, a l stat butat fu da tern
consacrt, coma ca si usva fa cuj scomunics.

[65] I scomunics a vegnvin trasports cuj lumns distuds, coma ca l
stat il casu cul cadvar di Manfreit.

[66] Encja a un scomunict a ghi resta un pu' di speransa di vegn
perdont da Diu, basta ca si dimostri pentt, coma ca'a da si stat il
casu cun Manfrit, puart. Dum spiro, spero, coma cal dis Vandelli.

[67] A le costrt a rest fu dal purgatri par un toc di timp lunc
coma trenta voltis il timp ca l'ra in pecjt.

[68] Li prejris ca vgnin dtis paj murs a psin ridsi il timp che
una puor'nima a'a di pas tal purgatri

[69] La proibisin di tac la so purificasin prima dal moment
prestabilt, asumnt che stu timp a nol vegns scurtt dal pre da la
zent coma Costansa stsa.

[70] Coma ca crodvin, par esmpli, i Manichej, paj cuj l'omp (e li
feminis pur, i crot) al vva do nimis.

[71] Par esmpli: cuant che j i soj concentrt tal lsi, i no mi rint
cont che altri al sta susednt intr di me.

[72] Il post indul che i pos a psin tac a scal la montagna.

[73] Ducju poscj' che ai timps di Dante a ra difsil scal.

[74] Tal sens metafric, li lis ca ocrin par z s ta stu scoj dal
purgatri a son lis di virtt.

[75] Plumn o plmis.

[76] Virgilio.

[77] Ta stu punt a finiva che fesra cuasi vertical ca vvin segut, e
ta un plan mancu inclint a son rivs.

[78] La riva da la montagna a vars, alra, un'inclinasin di circa 45
grados.

[79] Il cjamin tant p svelt di Virgilio al lasva il pur Dante in
davu.

[80] Na volta sorpast un moment di percul,, al vurda in davu,
content di si al sigr.

[81] Sicma che i pos a son tal emisfro dal sud, Dante al jt il
sorli alssi a sinistra (ovest) invensi di destra, coma ca susedars
sal fos tal emisfro dal nort.

[82] Il sorli (spieli) al ilumina ducju doj i emisfros, chel di sot e 
chel di parzra.

[83] Sin = Gjerusalm; crt = il purgatri.

[84] Virgilio a ghi ufrs sta lesion di astronomia al pur Dante (cal
soma un puc fusct coma me) par dimostrighi coma che, jodt da stu
post ch, il soreli al nas a destra e al va virs sinistra.

[85] Cuant che ch di nu a  unvir, il soreli a l a sud dal ecuatu,
e vicevrsa.

[86] I Ebreos a jodvin--da la Palestina--l'ecuatu a sud di lu.

[87] P'n s che l'omp al va tal mont dal purgatri e p li so colpis a
vgnin lizerdis.

[88] Che di si poltrn.

[89] Bielga a la spett fin a la fin da la so vita prin di pentsi di
cu daj so pecjs. A' par chist che ads a ghi tcja spet fu da la
purta dal purgatri.

[90] Il cjl a la ben altri robis da fa che pirdi timp cun prejris ca
no son sincris.

[91] Un dal grup di Bielaga a si necurs che Dante al fa ombrena, come
un ca l encjam vif.

[92] Pars no sotu p resolt?

[93] Cuant ca si russ di verggna un al mostra--di solit--sinceritt o
pentimnt; e par chel al pol vign perdont p a la svelta.

[94] Almancu a lu varsin cjantt dut sa no fsin stas inters da
Dante.

[95] co, chista a sars na conferma ca no vvin encjam fint da
cjant il Miserere.

[96] I spirs, curius, a vlin che i pos a svlin las razn da la so
presensa.

[97] Se na volta tornt tal mont Dante al prejar par lu, li so pnis
a vegnarn scurtdis.

[98] I vapus impis a sarsin li stelis ca si jdin col di nt e chej
lamps ca iluminjn li nlis sul imbrun ta li sris d'estt. Tant che
li stelis che i lamps a si jdin doma par un istnt.

[99] Chi ti vas virs la to purificasin.

[100] A vlin cal resti p a lunc par cognsi cualchidn par podj
part nuvits a la so zent cuant cal torna tal mont, cu la speransa che
la zent ca sint li nuvits a prjn par luj.

[101] Ben nass par via che a son in via di otgni la so salvasin.

[102] I spirs a si fdin da la volontt di Dante di judju--basta che
la so volontt a no vegni impedda da cualchi ostcul.

[103] Che fasa dal'Italia ca  tal mis da la Romagna e il regn di
Napoli.

[104] Fan, o Fano, al sars il post indul che stu Jacu dal Cassero da
Fan a l stat sotert.

[105] Jacu al sa che il sir d'ste a lu odiava: dopodt, coma cal dis
Vandelli, Jacu a lu vva acust di si paricda. Per a nol vars maj
crodt che il so odiu al fos stat cuss intns da falu cop.

[106] Ch, Jacu puart,  a no ocr p cal rispri. Mira e Oriaca a son
visn di Venesia.

[107] Boncont al vors che Dante al pres par luj par ridzighi li
pnis dal purgatri.

[108] La so puora vedova.

[109] Na zona tal Casentn, fra Firense e Ars.

[110] Un convnt.

[111] Pars che a stu punt l'Archin al sboca tal Arno.

[112] L'nzul bon al parta via l'anima di Boncont, lasnt il so curp
l ca l. No podnt vej l'anima di Boncont, il diu a si la cjpa cul
so pur cadvar.

[113] Il diu a la tant control su li fursis da la natura.

[114] I "gran zuc' a si rifers a la giogana las taj Apenns.

[115] L'rno al sars stu flun real.

[116] Ca sars la glera o savoln o altra roba cal parta un flun in
plena.

[117] Sta Pia, femina di un gran sir, a soma ca sedi stada copda dal
so omp, o pars cal pensva ca ghi fos stada infedl o pars cal veva
intensin di spos n'altra femina, e Pia a ghi ra di ostcul.

[118] Anelda = dat l'anl; e in sguit sposda. A si pol not che
sicma che l'omp di Pia a si clamava Nel (Nello), la perula "anelda a
 ben sielzda.

[119] Un zuc di azrt bast sul tir daj dados.

[120] Al pensa e ripensa a se cal vars podt fa par vinsi. Nja di
inslit, purtrp, ta sta reasin.

[121] Plan plan a si libera di chej ca vorsin vej un pus daj bs ca la
vinst.

[122] L'Aretn: un famus magistrt di Ars; Ghin dal Tac a l'ra una
sorta di brignt senis; l'altri a l'ra pur luj un nobil Aretn.

[123] Par vej na idea clara di duta sta zent, i sugers Vandelli.
L'importnt a' di tegni a mins che tant Federico Novel che chel di
Pisa (Farinata, f di Marzuc) a son murs cops, prima, i pensi, di
sisi confess daj so pecjs. A  par chel ca stan prent Dante di
racomand la zent di scju purs murs di pre par lu par scurtighi li
sofernsis dal purgatri.

[124] Di cjasa so gjavt fu = separt dal so curp.

[125] Che daj brabns a sars Maria, la fia di un duca di Brabnt, ca
vars acust Pier da la Brcja di vej tentt di violentla, cu la
consegunsa ca si sa. A si jt da chistu casu che stu tipo di acsis a
no l dopodt na roba tant moderna.

[126] Un toct da l'Enide.

[127] Il judsi divn al resta se ca l encja cuant che chej ca prjn
pa l'anima di un murt a rvin a ridzighi a l'anima il timp ca a da
spndi in tal purgatri, dat che encja sensa la so intercesin, prima o
dopo l'anima a zars su tal parads lo stes, secont s ca ra stat
stabilt dal judsi divn.

[128] Chj ca previn paj murs taj timps di Virgilio a no rivvin a
comut la sentnsa da la gjustsia divina, par via ca rin pagans, e
coma pagans a no vegnvin scolts da Diu. E a  clar che Diu al veva li
so prefernsis.

[129] Prima di riv in pica dal mont dal purgatri, Dante al jodar di
nuf il levsi dal sorli.

[130] Chist'anima a sars che di Sordl, mantovn coma Virgilio. Secont
Vandelli--e coma ca  clar da s ca segus--Dante al fa di luj un
simbul di amu di patria.

[131] Il fren da li lgis Justininis ca varsin da govern l'Italia,
ma che invensi a no vegnin oservdis (la sla a  vujta).

[132] Prdis, vscui e ppis, fit il vustri cmpit, e lasit che Szar
al fedi il so. Il Vanzli: Dighi a Szar se ca  di Szar, e a Diu se
ca  di Diu." (Matt.xxii.21)

[133] Dal imperatu Asburgo ca l'ra al podj taj timps di Dante e cal
trascurva l'Italia.

[134] La zent devota.

[135] L'imperatu za minsont.

[136] Dante al vu che il cjl a ghi ddi una buna punisin a la fama
dal imperatu par vej trascurt l'Italia. A sta di fat che, secont
Vandelli, l'imperatu a l stat asasint cualchi an dopo--tal 1308,
subit dopo ca ghi veva murt so fi.

[137] Su, perdonimi l'usu un puc stramp di chista perula. I soj, dopo
dut, tal purgatri.

[138] Tant Berto che Rodolf di Asburg a si'a dat da fa p ta li pars
todscjs dal impr che da l'Italia (l'ort dal impr).

[139] Santaflou (Santafior) a sars una conta visn di Siena ca steva
zint a remengo par mans di Siena e dal Papa stes. I sirs a sarsin i
cons e marchis italians--zent coma ca rin i Scars di San Zun.

[140] Bandonda dal imperatu, ma encja dal Papa, che ta chej timps l
a l'ra a Avignn.

[141] Nol varsia il volj divn da interessi encja da la nustra pura
Italia?

[142] Dante a l plen di ironia, encja se sta ironia a  amra. Dante a
ghi vou ben a la so sitt, ma propit pars ca ghi vou tant ben a l
amndi critic da la so corusin.

[143] Ca no stenta a rangjsi a mut so.

[144] Dante a ghi da una buna frecjda ai so fiorentns che, secont
luj,  a'an la gjustsia doma ta la bcja.

[145] La responsabilitt di govern.

[146] Se Firense a era sira, a no era doventda sira par via onesta;
e cuss a no mostrva nencja bon judsi. In cuant a la ps, Firense a
era sempri in lota cun chistu o cun chel'altri. Cuss ch a  tanta
irona.

[147] Sparta.

[148] L'ironia di Dante tal usu di sta perula a  clara.

[149] Taj ultins mis e is.

[150] L'idea a  che dut chel viavj di zent taj ufsis publics, ca nol
pol esi bon pa la salt publica, a l caust dal fat che chej al podj
a cmbin spes, e no in mij.

[151] Par se che i so dolus a continuin, ca si ziri par ch o par l.

[152] Virgilio a l muart cuant che Otavin a l'ra imperatu, cualchi
an prima che Crist al vegns a fa se cal a fat, permetnghi a la zent
di purificsi tal purgatri. Prin di Crist, chej coma Virgilio a zevin
tal Limbo.

[153] A Sordl a no ghi par vera di si in front di Virgilio e, plen di
amirasin, a lu imbrsa di nuf.

[154] Dante a ghi vva dita a Sordl cal vva pierdt il cjl; e cuss
Sordl al pensa che Virgilio al vegni dal'infir.

[155] Il Limbo.

[156] I fruts a rin murs prima di vign batezs.

[157] Li virts santis a sarsin la fede, la spernsa e la caritt. Li
altris a sarsin li virts morals e inteletuls. (Vandelli)

[158] Qui ambulat in tenebris nescit quo vadat (Giov.XII.35), coma ca
ni recurda Vandelli.

[159] Il scur, o la mancjnsa da la lus dal sorli, a l da comprendi
coma la mancjnsa da la grasia divina, sensa da la cual pi'n s no si
riva.

[160] L'alegora a  clara. Par cjat la strada jsta a si'a bisgna da
la lus da la grasia divina.

[161] Stu chi al sars un imperatu Asburgo ca si rint cont di vej
trascurt l'Italia (Vandelli), il "gjardn dal'impr."

[162] Secont Vandelli, Arrigo VII a la provt a risan na Italia ca
patva amndi par via di guris e par via ca mancjva di gjustisia
social.

[163] In vita, chistu e Rodolf a rin nems, che mentri che ch a van
d'acrdu propit ben.

[164] Moldava e Elba, fluns da la Boemia.

[165] Doj re, scju chi, ca si dan consliu.

[166] Cal sars Filp il Bil.

[167] Vandelli al sugers che l'imgin da la cuarda plena di virtus e
tegnuda atr da la vita a  biblica. In ogni casu, chel ben trest a l
Pieri III di Aragona, e chel dal marn a l Carlo d'Angju.

[168] Da pari in f.

[169] Chej tre chi--il zvin, Jacu e Federc--a rin fis di Pieri III
di Aragona. Dante a la puc di bon da dzi daj ultins doj.

[170] Diu stes.

[171] Al contrari da li ldis ca ghi fa a Pieri III di Aragona, Dante a
la puc di bon da dzi encja dal Nasn, o Carlo d'Angjiu.

[172] Costansa a'a p razns di vantsi dal so omp, Pieri III, che li
altri dos.

[173] I sugers Vandelli.

[174] Coma ca si volts virs Diu, diznghi che in luj era la so
speransa.

[175] Dante a l vegnt a colp rapt da la prejra di chist'anima.

[176] Li sferis celstis.

[177] Dante al incorgja il letu a trapas il vel e entr ta
l'alegora di sti righis.

[178] Par simbolegj la misericordia di Diu.

[179] Da not: il vert a l colu da la spernsa, e la sensasin di
velocitt creada da sti righis a sugeris la prontsa da la grsia di
Diu.

[180] Stu chi al sars Nno Visconti, un so amigo, parnt a la lontna
dal famous Cont Ugoln.

[181] Se che prin a no si jodva par via da la distansa, ads,
sul'imbrun, invnsi a si pol jdi--un pensj, chistu, ca la un puc dal
paradosl.

[182] Sti ghis a sarsin ches ca seprin il mont dal purgatri da
l'Italia.

[183] La vedula di Nino a veva bandont li fsis blancis (usdis da li
vdulis) par spossi di nuf cun Gales Visconti, cul cual a veva vut
pucja furtuna

[184] Sta vena di ironia a sugers che encja tal purgatri a son bojs
di cjapsila cu li feminis!

[185] Vipera = emblema daj Viscons di Milan; gjl = emblema daj Viscons
di Pisa.

[186] Dante a si met a vuard viers il polo antartico, indul che li
stelis a somjn movisi p a plan.

[187] Sti tre flamtis, o stelis, a sarsin smbuj da la fede, speransa
e caritt. Li cuatri steltis dal prsin tercta sarsin li virts
cardinls. (Vandelli)

[188] Li righis ca segusin a mtin in clar l'identitt di chistu
aversri.

[189] La presensa dal madrs a sars ch par indic che encja a sta
pura zent dal anti-purgatri a ghi tocja sufr li pnis da la
tentasin!

[190] Da'ndul ca tgnin protezs dal mal chej ca stan par entr tal
purgatri.

[191] Cord al veva vut cuss  tanta cura daj sos che l'nima so al
veva trascurt--e par chel l ch.

[192] La contrada daj Malspins a  cuss tant celebrada che la so fama
a  cognosda p fu dal'Italia che ta 'Italia stesa.

[193] Dante al esalta la richsa di scju bacns e il so valu di
condotirs.

[194] A soma che stu "trist cjf" (capo reo) al sedi stat jodt coma
il demni da cualchidn, coma l'amu da la potnsa da altri, coma'l
papa da ben altris, e via di sguit.

[195] Chista a  na referensa, abastansa cuntuarzda, ai sit is che
Dante al pasar taj poscj' daj Malspins, ta la Lunigiana.

[196] Se il volj divn a nol ves da cambisi--ca no susedar.

[197] L'aurora stesa. Taj prins terss, Dante--ta un mut abastansa
fatasius--al da n'idea di se ora ca era cuant ca l stat colpt dal
sun.

[198] Il scorpion?--I studious a no son sigrs di cuala costelasin che
Dante a si riferva.

[199] Al momnt la not a era ta la so tersa ora , ca vors dizi ca rin
p o mancu li nuf di sera.

[200] Ca vors dizi: Chi eri di cjar e vus, coma Adm.

[201] I sinc a sarsin: Dante, Virgilio, Sordl, Nin, e Curd.

[202] Taj timps vecjus, secont na storiuta contada da Ovidio, la sisla
a era una femina trasformada in sisla par protsila da la rabia dal so
omp.

[203] Ganimd, il p bil daj mortj, l'ra stat rapt da un'cuila e
partt la s daj deos dal Olimpo a tegnighi plens i so gos di ambrosia
o di altra bevanda special, che a scju deos forsi a ghi plasva p di
un bel taj di bac.

[204] Cal sars chel post fra la sfera da l'aria e la luna.

[205] La mari di Achl a lu veva platt a Schir propit par ca nol zes
una d a Troja; ma il so tentatf a l stat invn, coma ca si jot.

[206] Virgilio.

[207] Stu chi al sars chel post indul cal veva converst cun Sordl
e'i altris.

[208] Coma ca risulta da chel ca segus, l'entrda dal purgatri a
someva vierta da l cal vuardva Virgilio.

[209] Lusia a  partida al stes momnt ca si'a svet Dante.

[210] Ah, letu, considera sta pcja com'un neo ca ghi da rislt a la
pursa dal me furln!

[211] Pars che stu puartj a l'ra cuss luminus che vuardlu dret in
musa a feva mal.

[212] Simbul da l'aministrasin da la gjustsia.

[213] I comentatus di Dante a pnsin che scju tre scjalns a
rapresentin la gradasin da la penitensa, da la contrisin inisil a la
sodisfasin ca si cjpa cuant ca si fa dal ben.

[214] Il diamnt al rafigurars la soliditt da la Glisia. (Vandelli e
altri comentatus.)

[215] Domanda, in altri perulis, di vj l'asolusin par podj entr
tal purgatri.

[216] Mea culpa, etc.

[217] Na volta dentri tal purgatri, Dante al var da purificsi daj so
pecjs.

[218] Li do clafs dal regn dal cjl.

[219] Alegora: se sta claf da l'asolusin a no ven usda ben, alra a
no' valida l'asolusin.

[220] A mi par di cap chistu: la claf di oru a pol confer l'asolusin
al pecjadu pentt; che di arznt a  che ca ven usda, da li voltis
cun dificultt, dal predi par otgni il pentimnt dal pecjadu, cmpit
cal pol si dur.

[221] Chel cal vurda in davu e cal torna a pecj al pirt la so
grasia.

[222] Tarpea: il post ind che i Romans a vvin il so tesru public,
cul tribn Metl ca lu custodiva--fin che Gjulio Szar a si'a
impadront dal tesru e mandt via il Metl. Cupiditas radix malorum
est et--coma ca' ben clar--erat!

[223] La mancjnsa di ver amu pal ben, ca parta la zent al pecjt, a
spiega il puc usu di sta puarta e il pars ca' cuss dirocada.

[224] La curns ca va su pal mont dal purgatri a era da la stesa
largsa.

[225] Pas tant volda dal omp dopo che Adam & Eva a rin stas buts fu
dal ort terstri--pas in fin anuncjda dal Anzul Gabriel.

[226] Virgilio? La fuarsa divina? Ducju doj?

[227] I comentatus a ni fan recuard la storita di Oza che, vint
tocjt l'arca, ca steva par cola, sensa il perms di Diu, a l stat
fulmint a colp. (I vinu da consider sta storita coma amonimnt di no
meti li mans taj afrs daj altris, encja si pensn di fa dal ben?)

[228] La vista e l'udt. Li imaginis a somevin cuss veris ca parva
ca cjantsin sul seriu.

[229] David.

[230] Micol a ghi li veva sundis par sisi svistt in public, coma cal
vars fat un matarn o pajso.

[231] Micol, la prima femina dal re David; pa li so ris di granda
sira a era stada punda cu la sterilitt.

[232] L'imperatu Trajan, tant lodt da San Gregorio papa par vej judt
na pura vedula. (Vandelli)

[233] Il smuars di un cjavl.

[234] Li bandiris ca svualasvin tal vint a tegnvin rafigurda
n'cuila nera ta un sfont di colu ru.

[235] I no vuj mancjighi di rispit, ma sta vedulta a no mi par
propit sensa pretsis.

[236] Diu stes, che dut al jot--il past, il presnt e il future. Di
nuf cun rispit: Ma no l'se un puc limitt, stu puart di Signu,
se'a nol pol maj jdi roba nova?

[237] Ca no si' encjam cambit in pava, o farfla. (Vandelli, a
proposit, al nota che la farfla a  smbul da l'anima.)

[238] Asins.

[239] Pal amu che Diu a la paj nzui e pa li stlis.

[240] La sapinsa? Il sant spirit? (Vandelli al minsna divirsis
posibilits.)

[241] Chej encjam vifs a varn bisgna di tantis prejris par entr
tal purgatri.

[242] Ch an d di chej ca'an da purg pecjs p grancj' daj pecjs daj
altris.

[243] Chej ca son plens di grasia divina.

[244] Li rdis steldis a sarsin li sfris celstis.

[245] Italin.

[246] Mini.

[247] A'an p colu, p vivacitt.

[248] Mentri ca l'ra vif, Oders al bramva p di dut di si il mij
minatu dal mont.

[249] Prin da mur, cuant che encjam al vars podt vivi e, di
coseguensa, pecj, Oders a si'a pentt e cambit il so mout di vivi.

[250] Il genio di un artista--o la so fama--al dura amndi puc, se p
ca no l segut da un periodo di mediocritt.

[251] Dante ch al alt a se stes, pensnt sensa modestia cal sar mij
di Guido Cavalcanti.

[252] E cuss a  cu la Gloria dal omp, ca pasa a la svelta da un a un
altri.

[253] Una alusin, chista, al firmamnt stelr, ca si muf p a plan
daj pians e da la luna.

[254] Il sorli.

[255] Di disglonf il so spirit ca l plen di orgliu o suprbia.

[256] A nol entra tal purgatri.

[257] In efit a si ra mett l in plasa a domand l'elemsina ai so
concitadns par podj acumul i bes ca ghi ocorvin par liber il so
compj. A no  da surprindisi se un orgolius coma luj al tremva
faznt chistu.

[258] Encja a Dante, una d, a ghi far vign la stesa tremarla ca la
provt il Salvn--e alra al capir il parl scur.

[259] Grasis a la so opera di compasin, il Salvn a si'a merett un
post tal purgatri. Basta un'unica opera da li voltis par fani
meritvuj.

[260] I domndi perdn par vej furlanizt la metafora ta chel terst
ch.

[261] Da Oders Dante al veva surbt un puc di umiltt.

[262] Cjaminant insima di sti lastris, i parncj' daj murs soters sot
a psin vej sempri presnt coma ca rin prin di mur.

[263] Li lastris sot daj pi.

[264] Lucfar stes, punt pa la so superbia sensa fin.

[265] I Gigns a rin stas riduzs a tocs da li satis di Gjove stes.

[266] Un daj archits da la tor di Babl.

[267] La pianura di Shinar, in da ca era stada costruda la tr di
Babl.

[268] Pal so orgliu di vej sit fij e sit frutis, Niobe a era stada
punda da Latona ca ghi'ua cops ducjus. Pal dolu Niobe a si'a dopo
trasformda in ta na statua.

[269] Par no vign caturt daj Filistos, Saul a si'a copt cul butsi
ta la so spada. (Vandelli) Saul a l'ra ebreo ma la vars fat buna
figra encja coma romn!

[270] Aragna a era stada mutda in un raj dopo ca veva sfidt Minerva
ta l'art dal tsi.

[271] Robom al ven punt ta che manira ch par vej minacjt i
israels ca volvin che luj ju juds. (Vandelli)

[272] E a sta di fat che Almen a la adiritra copt so mari pa la
vanitt di vej acett na colna ca vars partt a la murt dal so omp.
(Vandelli al descrf sta storia p a la lungja, coma cal fa ta dutis
sti storitis ch.)

[273] Senacherib = re daj Asirins, copt daj so fs par vej par
superbia pierdt na guera cuntra il re di Gjudea. (Vandelli)

[274] Ciro al veva fat cop il fi di Tamiri. Ic p tars a ghi'a fat
taj il cjaj a Ciro e butt ta una bota di sanc. Brava zent!

[275] Olofrnis, re daj Asros, cuant cal steva combatnt chej da la
Gjudea, a l zut a finla malamntri cuant che Gjudta a la fat inamor
di ic e, coma ca susit spes cuj inamors, luj a l zut a pirdi il
cjaf par ic--e no doma par mut di dzi!

[276] L'umiltt, sugerda da chist'ultima imgin, a ghi permetva a
Dante di penetr ta la verett da li robis cal jodva rafigurdis tal
pavimnt.

[277] A s'insuria, ogni tant, Dante, cuntra i grandns di sta cjera!

[278] La sesta ora dal d a'a fint il so compit. Cuss ads a l past
misd.

[279] Coma par domandighi se cal intindva dzi.

[280] La "ben guidda" a si rifers, cun ironia, a Firense.

[281] Cuant che a Firense a era p onestt.

[282] Zint s par sta scjalinda a si si strufna cuntra li paris
laterls, ca son amndi rpidis.

[283] Al purificha dal mal chej ca ghi van s.

[284] Pars che il mont dal purgatri a si streta sempri di p pi'n s
ca si va.

[285] E cuss, ispirt da la diresin dal sorli, Virgilio al dect ca
bisugna prosegu a destra.

[286] Coma l'invidia, ca  sensa colu, sbiadda.

[287] L'espresin a si rifers a se ca susedva ta li plsis, in front
da li glsis durnt li msis grandis.

[288] La vista a ghi' stada tant fuscada da la so invidia da impedighi
di jodi li robis coma ca varsin da si joddis.

[289] Diu stes.

[290] Italiana.

[291] L'originl ("s'i l'apparo") a si visina di p a "se j i impari"
cuj ca . La sostansa, per a no cambia. Dante, a'  clar, al intnt
dizi che s'al sa di na tal anima, al pol fighi dal ben prent par ic
cuant cal torna tal mont.

[292] Tal sens che se la "sitt vera" a  la sitt di Diu, alra a si 
pelegrns ( o in esilio) sa si vif in Italia o in altri bandis--sensa
parl, po, sa si vif a Ashcroft!

[293] Chej puars di vurps sints ta li bandis di stu srcul a no
psin jdilu, ma a psin sinti i so muvimns.

[294] Colis = Colle, un paest da la Toscana, indul che i Senis a
rin stas scunfs daj Fiorentns tal 1269. (Vandelli)

[295] Diu, vuarda casu, al veva za destint la scunfta daj Senis.

[296] Il mierli, da stupit, al ven fu d'unvir ogni tant, crodnt ca
sedi za primavera.

[297] Ti vas parlnt coma ca fan i vifs.

[298] Tal prin zirn dal purgatri, indul ca patsin i arogns.

[299] Par via che ic, Sapia, a' in via di salvasin.

[300] Un purt ta la Marma Toscana ca la vut puc sucs; Diana a si 
rifers a un flun che la zent a crodva cal pass sot di Siena.

[301] Ogni comandnt cal crodva di podj fa dovent grant stu purt di
Talamn. Sapia al dis chistu cun alc di ironia.

[302] L'Arno, che ta li bandis di Falterona a l encjam pisult.

[303] L'Apenn stes, dal cual Pelou (Peloro) in Sicilia a l distact
dal rest da l'Italia.

[304] La ploja stesa che dopo a implens i fluns.

[305] "Pira" tal sens di bestia, coma ca ghi era capitt ai compis di
Ulis par via da la stra Circe.

[306] Cjans ca son doma bois da baj.

[307] I Pisns, ca son tant furbus ca no si lsin ingan da altris.
(Vandelli)

[308] L'altri spirit, chel di Rinieri. Chel cal parla a l Guido dal
Duce.

[309] A Dante.

[310] Persecutus daj Fiorentns.

[311] Firense.

[312] Par vej vut s tanta invidia (siminsa) i rivi apna apna a vej
un post ch tal purgatri. (A podars sighi zuda amndi pzu!)

[313] Dal pur gust di vivi. Il teritri descrit al sars la Romagna.

[314] Ducju scju nns--Lisio, Manars, Traversar, etc.--a rin sirs
benjods da Dante, al contrri da la zentja minsonda un puc p'n s.

[315] La memoria a  buna, ma di un intervl di timp amndi curt.

[316] Grant contrast fra'l bil mont di na volta e la realtt asj
brutta dal d di vuj. Cuss al jodva li robis Dante. A resta verett
che "plus ca change plus c'est la. . .."

[317] Fa ("rifiglia" tal originl). A Bagnacjavl a no si fan p fij
mscjus. (Vandelli)

[318] Maghinardo, capofama daj Pagns.

[319] Par via che, murs i fij mscjus a Ugolin a no ghi restin che
filis.

[320] Vandelli a ni recuarda che chistis a son li peraulis che Can a
ghi a dita d Diu dopo vej copt Abl: "omnis igitur qui inveneris me,
occidit me."

[321] L = tal purgatri; ch = l cal sta scrivnt il poeta--in
Italia.

[322] I rajs a ni culpvin tal mis da la musa. Chistu a l il sens da
la espresin, abastansa strana, cal usa Dante--e chi usi pur j, che di
luj i mi fidi.

[323] Sensa altra zent.

[324] Purgatri XIV. 87.

[325] Se, savnt il efit da l'invidia, al averts altris di no si
invidius par no vej di z a sufr li pnis cal sufrs luj.

[326] Ca si volin ben.

[327] Ch a para via la metafora dal dizn, tacda ta la linia 58.

[328] Superbia e invidia a rin li do primi pljs; rabia, avarsia,
gola, lusria, e musett a son che altris sinc.

[329] I me vuj bramus di jdi che robis novis cal steva par ufr il
zirn nuf.

[330] Maria.

[331] La femina di Pisistrt. La storia ca'a di fa cun scju doj a ven
ripuartada dal dialogo cal segus subit sot.

[332] Stefan, chi lu recuardarn coma San Stefan par si stat martirit
a Gerusalm.

[333] Li visions cal veva vut a rin "erus" doma tal sens ca no fvin
part da la realtt da li robis di ogni d.

[334] Il fat che ch a cjantin cun Concordia al vu dizi che scju
rabius a no'an p che discordia che na volta a'an di vej vut fra di
lu.

[335] A ghi sar pusbul sntisi lo stes, sensa z fu dal fun--roba ca
no podarsin fa.

[336] Par che stradis tortusis e plenis di dolu dal'infir.

[337] Cuant ch'encjam ti ris in vita.

[338] Sintimnt, chistu, che Marco al ripetars encja--o forsi p
encjam--al d di vuj, sa si pensa a cers governns chi vin in ziru
pal mont.

[339] Il dbit su la corusin umana, che ads a si sta radoplnt dopo
vej parlt prin cun Guido dal Duce (Purg. XIV) e ads cun Marco.

[340] Cualchidn al met la causa da la corusin umana tal cjel, e
altris a la mtin chi j entri la malsia stesa di nualtris--puora
zent.

[341] I dubis di Dante a dimostrin cal ven dal mont daj vurps.

[342] Si no vsi libertt di asin, alra i no meretarsin ne l'infir
ne'l parads.

[343] La sostansa di stu argumnt: se encja i sin influenzas da li
stelis (il cjl) al insi, lo stes i sin dots da la lus da la razn e
da la libertt di silzi fra'l ben e'l mal. Si sin svius, in ultin i
zin a silzi il ben. Si no--beh, Dante a ni'a ben fat jdi li
consegunsis.

[344] A diu stes. A  da oserv che par cjl ch a s'intnt dzi li
stelis che, par cuant infls ca vdin su la zent, a son sempri mancu
potntis dal creatu.

[345] Prin ca essti tal mont chi cognosn. Fin a chel moment l, Diu a
la godva coma una cualchicjusta ca esistva doma ta la so mins. A si
pol oserv da chistu che la nustra anima, secont Dante (ca si basa, i
crot, su Toms d'cuina), a'a na imortalitt dopla: a' imortl dal
moment ca taca a vivi ta un cuarp umn; ma a' encja imortl tal sens
ca  sempri esistda ta la mins dal creatu. A stu propsit, a' pur
interesnt not che il grant romantic inglis, Wordsworth, tal so poema
"Intimations of Immortality," a la ust il conct da l'anima ca taca a
vivi duta plena di alegra ta un frutt coma indicasin che l'anima a
esistva encja prima cal nass il frutt.

[346] La guida o il fren al podars esi l'autoritt da la glsia ca ghi
mostra la strada justa da segu.

[347] Il re o imperatu al pol impni che gjustsia (la tor) necesria
a riv a otgni la contentsa ta stu mont e tal mont da vign.

[348] Il papa al pol medit su li scritris, ma a ghi mancja la
capacitt di fighi distinsin fra li robis mondnis e ches
spiritulis.

[349] Segunt l'esmpli dal papa, la zent a ghi va davu doma da li
robis di stu mont, trascurnt i bens spirituj.

[350] Il papa e l'imperatu, che insimit a iluminvin tant la vita
spiritul che la vita di stu mont.

[351] Distudt.

[352] La fuarsa politica (spada) e che spiritul (pastoral) a son
undis ta la stesa persona--il papa.

[353] Ogni planta a si ven a cognsi e apres dal frut ca da.

[354] La Lombardia, cunfinda daj fluns--ca ghi fan riga.

[355] Federic II a l'era in lota cul papa par via da li guris tra
Ghibelns e Guelfs.

[356] Un ca la cualchi colpa a no ocr che ch al vdi rigurt da la
zent, par via che ch ducjus a son plens di colpis.

[357] Li funsins ca parta cun s.

[358] I Leviticos, prdis dal ppul israelta, a vvin da dedicsi doma
a robis spiritualis. Par chel a vegnvin esents dal eredit bns
temporj.

[359] Una volta a crodvin che un farc al jodva pa na pil ca ghi
cujerzva i vuj. Na volta a crodvin tanti robis stupidis; no coma
vuj, chi ghi crodn doma a robis veris e jstis e bilis.

[360] Par so tendensa natural.

[361] L'usignu, ca ghi plasars cjant p di ogni altri usil. (La
tristta, secont i comentatus, a sars Progne che tant si'a rabit
cuntra'l so omp ca'a copt il so frutt e dat da mangj al so omp! A
sar vera che "la donna  mobil," ma fin a stu punt?

[362] Stu "un" al sars stat un ministro dal re da la Persia ca l zut
a finla crucifs par vej tramt cuntra i Israels.

[363] Fia di Amata e dal re latin. Chista Lavinia a ghi  zuda sposa a
Enea, cuntra il volj da la mari che, amondi puc contenta, a si'a
impicjt. (Cuss a dzin i comentatus.)

[364] Chista a sars la vous dal nzul cal veva fat duta che lus ca
veva zvet Dante.

[365] Di front dal sorli i sbasn i vuj.

[366] La me abilitt di jdi.

[367] F'l ben ai altris coma chi vorsin ca ni fsin a nu--sensa spet
di vign pres.

[368] Frutn di sapinsa, che Virgilio ghi dar ta stu intervl.

[369] L'amu naturl a l istintf, posedt da dcjus, sensa silta;
chel volt a l dovt a la volontt dal indivduo--cal resta
responsbil pa la so silta.

[370] Diu.

[371] I bens di stu mont.

[372] Dal si, o curp, ca lu spita.

[373] Diu.

[374] Chistu amu dal mal a si manifsta in tre maniris, coma spiegt
ta li tersnis ca segusin: l'amu dal superbo, l'amu dal invidius, e
l'amu dal rabius.

[375] Chistu, i crot, a la di si un vsi amndi comn. Fra l'altri a
l chel tipo di vsi ca ghi da il via a la trama di romansos coma Il
Cont di Montecristo. Se farsini chej purs dius di scritus se la
zent a fos sensa vsis? Provn a pens a una Divina Comdia scrita ta
un mont indul che la zent a' sensa pcjs!

[376] Al deriva cunfurt da l'idea da la ruvna dal'ltri.

[377] Ben di stu mont, ca nol pol dani contentsa asolta. (Per scju
bens, sa cpitin tal moment just, a psin zov a fani contns--e coma!
Provn a pens, par esmpli,  a chel casn cal sta susednt tal Medio
Orient, tra Israelians e Palestineis. A si pol ben dzighi ai
Palestineis di no fa stupiddis, di no z a scalmansi masa--o
adiritra suicidsi!--par riv a otgni se che, dopodt, a son bens di
stu mont: na cjsa, un toc di cjra da podj clamla so, un stat
propri. Par lu il vej sti robtis a sars sens`altri insi di granda
contentsa.

[378] Taj tre srcui p'n alt, Dante al vegnar a cjat fu coma ca son
puns i avrs, i golus e i lusurius.

[379] Chej ca no san un bil nuja a van a fsi mestris.

[380] L'anima a  stada creada cu la disposisin di am.

[381] La sostansa: Il vustri cap a la insi da rbis estrnis, che pal
spirit a dovntin ogjs d'amu.

[382] Il fuc al tint di alssi sempri e di z a finla la s ta se che 
i medievj a clamvin la sfera dal fuc--e l, cu la so sostnsa, al
durar par sempri.

[383] Par tirighi fu il mani di chista discusin "scolstita" i
racomndi Vandelli o altri comentatus. La sostansa dal discrs, per,
a  che una virtt--cualsasi ca sedi--a si dimostra doma grasis al so
efit, coma tal casu da li fuis verdis ca fan jdj che un rbul a l
vif; o coma i colus dal arcobaln ca mostrin ca sta plovnt.

[384] P o mancu cuss: A no si sa da'ndul cal ven il prinspit dal
nustri intelt ne da'ndul ca dervin li nustri tendnsis a volj ben,
a gust il bil, etc.

[385] Par via che chista inclinasin a' istintva--a no  derivda da
silta libara.

[386] Di mut che ogni prima inclinasin o vja a zedi d'acrdu cun
ogni altra.

[387] L'usu da la razn (la virtt) al juda a fa fil dret ogni prin
impls.

[388] A  da oserv che Beatrs a si metar a discri di sta voja
libara, o libar volj, p avnt, tal parads.

[389] Cuant che i Romans a jdin il sorli a z j tra la Sardegna e la
Corsica.

[390] Ilerda = la sitt spagnola Lerida.

[391] Doj esmplis di premurositt. Coma cal nota Vandelli, il prin a
l di cartar spiritual; il secnt, di cartar temporal.

[392] Il cori sensa pausa di scju spirs a l part da la so penitnsa.

[393] Il "tal" al sars Berto da la scjla, cal steva par mur; e so
f, cort di cuarp e di spirit, al sars Bepi, mal nast pars ca l'ra
nast da na relasin adltera. (Vandelli e altris)

[394] A stan rimprovernt i mus o acidius.

[395] I ebros, castigs da Diu par vej disubidt Mos. I erdis dal
Gjordn a sarsin i palestinis. (Scju ds ch a soma che chej purs
dius di palestinis a ricvin encja lu un bel puc dal castgu di
Diu.)

[396] Chej ca no'an volt segu Enea fin a Roma, prefernt rest in
Sicilia.

[397] Par vej na buna spiegasin di sti righis, i sugers di consult
Vandelli o altri comentatus. La sostansa a  che Dante al sta
descrivnt chel moment, subit prin dal cric dal d, cuant che il scur
al sta par z via.

[398] cos di Circe ch, e ta li righis ca segusin.

[399] Beatrs, secnt Vandelli; ma Dante al pol vej intindt Maria o
cualchi altra personificasin da la razn, secont altris.

[400] L ca vvin  i mortj.

[401] Ca rafigra i tre vsis da l'avarsia, la gola e la lusria.
(Vandelli)

[402] Cu la stesa energia dal falcon Dante a la part via a z s fin
ca l rivt tal plan dal zirn p'n s.

[403] La strada ca parta al sest zirn.

[404] Si sis lbars di z sensa vej da sufr il patimnt di sta
distirs par cjra.

[405] Tegnivi a destra, virs l'esterno.

[406] Il pentimnt.

[407] Il plnzi stes.

[408] Ti'as di savj chi soj stat Papa ("successor Petri").

[409] Il nn da la so fama al deriva dal nn dal flun--il Lavagna.
Chel cal parla a l il Papa Adrian V, da la fama dal cont di Lavagna.
(Vandelli e altris.)

[410] Neque nubent: la alusin a  al discorst fat da Crist tal
Vanzli,

[ind cal dis che in parads a no si  p sposis ne di chistu ne di
chel altri, ma ca si  ducjus compjs.

[411] Vers 91 ecc.

[412] Chel dal Papa Adrian V, ca ghi'a apna dita di par via.

[413] Ai doj pos a ghi tocjva cjamin visn da la rocja par via che
il percrs a l'era dut plen di nimis distirdis.

[414] L'avarsia.

[415] Ducju i altri vsis.

[416] Secont Vandelli al sar il "veltro" che a la fin al sbarasar il
mont da l'avarsia. (Cfr,Inf. I, 101)

[417] La stala ind ca l nast Ges.

[418] Stu Fabrsi a l'era un consul roman cal veva (secont Vandelli) la
virtt amondi rara (i crot) di rest pur e onst invnsi di sir e
visit.

[419] Se Nicol no ghi ves preodt la dote, sti frutis a si varsin
butdis a la malavita.

[420] Diu.

[421] La cjasa daj Capetngis, ca'an segut i Carolngis.

[422] Il me sanc, o mij, i me disendns, ca son dovents cors in
sguit al matrimni di Beatrs Berlinghir cun Carlo d'Anjou. Da sta
union il re al veva risevt in dote la conta di Provensa. (Vandelli e
altris.)

[423] Cul matrimni di re Carlo.

[424] A si nota ta sti righis una buna vena di sarcasmo. (Toms al
sars San Toms, mandt in parads da Carlo stes.)

[425] Stu Carlo (di Valois) a la ust il tradimnt coma arma, coma
Gjuda. In Italia a la judt i Neris cuntra i Blancs di Firense.
(Robuschi)

[426] Carlo II, fat presonj tal golf di Napoli, al veva "vendt" so
fia par profit. (Robuschi)

[427] Residensa dal Papa Bonifas VIII.

[428] Fra i cuaj al sars Filp il Bil, cal sotomt il papa a una
pasin coma che di Crist stes.

[429] Filp il Bil, fra l'altri, al fa fu i bens daj Templrs.
(Robuschi)

[430] Diu a nol sfoga sbit la so rabia, coma chi farsin nultris, ma
al speta il momnt oportn.

[431] Durnt il d a cjntin esmplis di virtt; di nt, esmplis
contrris.

[432] Pigmalin a la copt so cugnt Sicht (Sicheo) par vej il tesru.

[433] Ugo Capt, chel spirit ca la apna fint di parl.

[434] Delo, la isola indul che Latona a veva parturt i so doj fij
Apol e Diana (il sorli e la luna).

[435] Casu stran: Propit mentri chi staj par bati sta riga, i sint
Cecilia Bartoli ta la radio (Swiss Classic) ca cjnta Gloria in
excelsis Deo. Stransin casu. Par stu casu stransin e par ducju i
casus stransins ca susdin tal mont (basta ca sdin bij) ca ghi zedi
pur gloria in excelsis Deo!

[436] Secnt il Vanzli, chista a sars che fruta ca'a risevt na aga
ca ghi'a cjolt ogni sit in cambiu di una gota di aga par copighi la
sit dal pur Gjes.

[437] Tornt fu tra i vifs.

[438] Virgilio a ghi fa al spirit un salt cal va d'acrdu cul salt
fat dal spirit stes.

[439] I sns a son i "P" segns su la front di Dante.

[440] Clot, una da li Prchis ca flin i destns da la zent.

[441] Il mont di scju spiris.

[442] Dut se ca susit ch tal purgatri a segus un ordin divn.

[443] L'arcobaln (Iride) cal cambia posisin a seconda dal muvimnt
dal sorli.

[444] Il volj stes di z in s a l in se stes font di plasj par
l'nima.

[445] L'nima a vors z s, ma la gjustsia divina a la costrns a
sufr la necesria punisin pa la so inclinasin al pecj.

[446] Sit dimostrada dal cjant daj purgns cuan che un'nima a si 
libera da li so pnis.

[447] Stasio, chel cal parla sti righis, a l'era cognost coma poeta
taj timps di Crist. (Robuschi)

[448] Secnt Vandelli, Dante a si sblia: Stasio a l'era napoletn, no
tolosn.

[449] Dopo vej scrit la Tebaide, Stasio a l murt mentri cal scrivva
la Achilleide.

[450] Su di me e intr di me.

[451] Ca sars l'Eneide.

[452] Ta stu esilio.

[453] Pa la zent p onesta e spontanea a ghi' dur tgnisi dal ridi o
dal plnzi, encja se l'ocasin a dizars ca no l il momnt just par
ridi o plnzi.

[454] Se dut il gran lavoru chi ti stas faznt a l pal ben da la to
anima.

[455] Stu nzul a ghi'a apna cancelt da la front il cuint P (o
pecjt) che Dante al veva intajt ta la front.

[456] Li perulis da la beatitdin (Beati qui esuriunt et sitiunt
iustitiam. . .) cjantda dal nzul. (Cf. Vandelli)

[457] Virgilio al veva za sintt Gjovenl parl ben di Stasio; e ads,
l'si in compagna di un tipo genial coma Stasio a ghi far some p
curta la strada ca'an da fa.

[458] Avr.

[459] Dante e Virgilio a'an par prin cjatt Stasio tal srcul daj
avrs.

[460] Il sens a l che se Stasio a nol ves lezt, e capt, li righis di
Virgilio, al sars cal sufrs li pnis dal'infir cul rest daj avrs
(Inf. VII, 25-35). Ch, per, a soma ca sedi un problema. Li righis di
Virgilio, ripuartdis da Stasio, a no son idntichis a li righis di
Virgilio ripuartdis ta l'Enide. (Vandelli, etc.)

[461] Pecjs.

[462] Toss a zero, coma che tal infir a son descrs chej che'n vita a
vvin masa largsa o prodigalitt.

[463] A no'an savt pentsi ne in vita ne in punt di murt.

[464] Coma, par esmpli, a susit tal casu da la largsa (o
prodigalitt)) ca  oponda a l'varsia.

[465] Sti perulis a ghi dimstrin a Virgilio che Stasio a no l'era par
nuja avr.

[466] Cansons bucolichis. La refernsa a  di Virgilio, che ch a ghi
sta faznt n'altra domanda a Stasio.

[467] La musa da la storia, ca ispirva Stasio.

[468] Par meret la salvasin a no basta fa dal ben tal mont; a bisgna
pur vej fede. (I Calvinscj' a sarsin amndi d'acordu.)

[469] Stasio a si rifers a na specie di profsia fata da Virgilio ta
una da li so peris.

[470] Par grasia to i soj doventt. . ..

[471] Stasio a si rifers al episdi da la Tebaide cal descrf il riv
daj Grecs taj fluns visn da la sitt di Tebe.

[472] Omero.

[473] Il Mont Parns.

[474] Cartars, chiscjus e chej da li righis ca segusin, cjants da
Stasio ta li so peris.

[475] Puarta par sigr: dopo vej jodt mur ducju i sos, il so marus
pur, a  stada condanda a murt da Creonte, insimit a so sou
Antigone. (Cf. Vandelli)

[476] A son apna rivs tal sest srcul.

[477] Cuant chi eri frut (a si parla di p di mis scul fa) a era
abastnsa comun a San Zuan usa la perula "morr" par descrivi un arbul
di cualsiasi sorta. Ma che, a si sa, a era l'epoca daj cavaljs e da li
mris, e ogni epoca a ven rifletda tal so vocabulari.

[478] Tal sens che li animis afamdis dal purgatri a no podarn
permtisi di mangj li "mris" di stu morr.

[479] I sugers di consult i comns di Vandelli a stu rigurt.

[480] Ta la bibia, il profeta Danil a la rifiutt di mangj ma in
compns a ghi  stada conferda una granda conosnsa da li robis.

[481] Ch tal me post di cavaltis d'estt an d tantis; ma i prefers
laslis ca saltusjn pitst che mangjlis, encja se cuss faznt i vaj
a sacrific l'ocasin di implenmi di Gloria. A no' da escldi, per,
che se par un toc a si ves da sopravvi mangjnt doma, o cusi doma,
cavaltis, a si zars a vj da li bili visins; roba, forsi, da fighi
invidia al stes Zuan Batista.

[482] Che ca si fa cul sclop, no cuj madns.

[483] Virgilio al sugers che sti puri nimis a provin, cul plnzi e
cjant, a libersi daj vncuj ca ju tgnin les ta stu post.

[484] Erisitn a l'ra stat punt cu na fan insasibil, tant che a la
fin a la tact a rosesi il so stes curp.

[485] Va ben, va ben--a San Zuan a vars di si "gjma," i lu saj. Li
esignsis da la rima, per, a mi rndin sclaf. Perdon.

[486] Stavolta i mi scusi besu. Se Dante al usa "como" par "coma,"
alr i no mi sint tant mal a us "com" par "coma" nencja j.

[487] La so vous.

[488] Cuant che cul sanc da la so vena a ni'a partt a la redensin.

[489] I comentatus: tal antipurgatri, indul che il timp da pecjadu
durnt la vita al ven doplt prin da entr tal purgatri stes.

[490] Dal antipurgatri, ind ca son chej ca'an spett masa timp prima
di pentsi.

[491] Foris a l abastansa sarcastic tal descrivi la mancjansa di
pudu ta li feminis di Firense ca la last.

[492] A si ja maj jodt feminis che par fighi ritgni il so pudu a
era necesri cre disiplnis spiritulis o civilis? Se'l dizarsia il
pur Farnis s'al ves di fa na pasegita ta spigis coma che di Lignn
al d di vuej? A ghi vegnars ingrsul!

[493] Prin di dut a zarn a sufr chej che ads a son encjam fruts
sensa barba.

[494] Par via che Dante, esnt di cjar e vus, al fa ombrna.

[495] La luna, Diana, sou dal soreli, o Apollo.

[496] Ca segus Virgilio.

[497] Stu mont, cal sars il purgatri, al vou libersi di chel spirit
e mandlu ta la strada dal parads.

[498] L'anima di Stasio, ca sta prosegunt a plan par rest insimit
cun Virgilio, chel che "cun me'l va."

[499] Bonagiunta tal original. (Perdon, ma la colpa a sta duta tal
Parnas!)

[500] A si trata ch di Papa Martin IV.

[501] Secont Vandelli stu Papa a si la godva a mangj bizatis dopo
vejlis innegdis tal vin (vernaccia) e rustidis. Insoma, a l'era un
golosn di un papa, e basta.

[502] Par vej na conosensa p buna di scju nns, e a ltris, i sugers
Vandelli o altri comentatus.

[503] Ta la bocja.

[504] Tal sens di cunsum.

[505] Donne ch'avete intelletto d'amore.'

[506] Li ultimi sis righis e ches ca segusin a descrvin la sostansa
di chel tipo di poesia o di scrivi cal ven recuardt coma "dolce stil
novo."

[507] Tal original: "dittator" = l'amu.

[508] I tornarj prin cul desidri sin in realtt. La riva a sars un
post tal Tirn indul ca si riunsin li nimis par vign trasportdis
tal Purgatri.

[509] Stu "pur diu" al sars Corso Donati, fradi di Faris. Secont il
fradi, Corso Donati a soma cal sedi stat in part responsbil dal
"spolpamnt" di Firense, descrit p'nsma.

[510] Li sferis celstis.

[511] Coma ca fa la zent cuant che za a sa ca no pol vej se ca vors
vej.

[512] I centuros, ca vvin un pet di omp e un cuarp di cjavl. Tant
chistu che l'esempli daj ebros cal segus, a son esemplis di golositt
punda.

[513] I guadjs, i crot, a son li pnis ca sufrsin, che cul z'n
davnt ju purificar.

[514] Sta pluma dal nzul a ghi neta via il pecjt da la golositt a
Dante.

[515] Chej ca s'intndin di astrologia a capsin a volo che Dante al
vu dzi ca son li doj dopo di misd. Chej che di astrologia a
s'intndin puc, coma me, a son conses di consult i comentatus.

[516] Rivnt fin a virzi (il t) la bocja par parl.

[517] Na domanda amndi sensbli. La risposta a ghi ven data ta li
righis ca segusin.

[518] Tal sens che Dante al podars alra cap coma ca  pusbul
dimagr, par razns ca no'an nuja a che fa cu la mancjansa di roba da
mangj.

[519] Il sanc cal scor ta li vnis di una part dal cuarp al va a
trasformsi ta la part stsa.

[520] Ta stu "natural vasl" a si mscjin il sanc dal omp e chel da la
femina.

[521] Il sanc da la femina a l pront a ricvi il sanc dal omp, ca l
pront a oper.

[522] I sugers di consult i comentatus par vej na idea p clara di
chista spiegasin "scolastica" di se ca susit dal moment dal
concepimnt in s.

[523] A' clar, ch, che il sanc maschil al domina. I crot che certi
feministis di vuj a ghi darsin na buna tirda di orlis a Dante e a
Toms d'Acuina e a Aristotil e a ducjus chej ca la pensvin cuss ta
chej timps lontns.

[524] La refernsa ch a  al filosofo antic Averroe che, secnt li
righis ca segusin, al insistva che l'intelt a l'ra supert da
l'anima. (Vandelli, su chist punt al da na spiegasin detalida.)

[525] Par vej n'idea p clara da la fusion da li divirsis pars da
l'anima (vegetatva, sensitva e rasionl) a zova consult i
comentatus. A  da oserv, per, che l'idea che l'embrio al vegni
dott di anima "rasionl" a ven scartda daj filosofos modernos, da
John Locke in ca.

[526] La refernsa ch a  a che part da l'anima ca resta atva encja
dopo la murt.

[527] In particulr li facolts vegetatvis e sensitvis, a restin
calmtis; mentri che li facolts inteletvis (memoria, etc.) liberdis
dal cuarp, a dovntin encjam p ben gusdis.

[528] L'anima, che ch si si'ra sofermda, a deva forma umana al'aria.
Interesnta chista teoria dal'anima, ca'a esitensa prima dal cuarp, e
che di fat a ghi d forma al cuarp.

[529] Chist a'a dita Maria cuant che l'nzul a ghi'a dita ca vars vut
un frut; "Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco?" Domanda
abastansa naturl.

[530] Il veln.

[531] La cura a l il fuc; l'alternsi dal cjant e daj esmplis a
sarsin il past.

[532] Scju spiris a psin purificsi doma restnt l, dentri ta li
flamis.

[533] Tal sens general da li zonis cjldis dal Nordafrica.

[534] Par fasi am da un toru, Pasife a' entrada ta na vacja di len.
Da sta union a l nast il Minotauro.

[535] Vandelli al crot che stat sira a' la madna; Robuschi a dis ca
 Beatrs. E j? J'i crot che sta grasia a posi sighi conferda doma
da la madna--o da Beatrs cu la grasia da la madna.

[536] L'idea che na persona urbna, civilizda, nbil, a resti culpda
(o maraveda) dal straordinri par mancu timp dal cjargnl (=montanaro)
a , secnt me, un cumplimnt tant p grant pal cjargnl che pa la
persna "nbil."

[537] Szar, coma chej spiris descrs u ch, al veva pecjt di sodomia,
e par chel al vegnva clamt "regina."

[538] La so vergogna a asst li flamis tal so vis di purificasin.

[539] Pasife, za minsonda tal vers 41.

[540] Guinizl, ca ghi'a dat il via al "stil novo," al sars sens'altri
dut invidius di sta me prova "volgr" in furln.

[541] A  mij consult i comentatus par vej na buna idea da la storia
di Licurgo,

[da la so femina e daj so fij. Ch a' da not che Dante a l tentt
di cori virs di Guinizl, pal ben ca ghi volva, ma a l tratent da
li flamis ca cujrzin Guinizl.

[542] Cuss a si rifers Dante al Guinizl, dal cual a si considera
dispul.

[543] Il mij fabri dal "dolce stil novo" al sars Arnalt Daniel; chel
crodt p avanst al sars Girault de Borneil, un famous poeta
provensl. (Cf. i comentatus.)

[544] I "stpis" minsons ta stu vers a erin encja da l'opinin che li
operas di Guiton d'Ars a fsin fra li mij.

[545] Scritus coma Guinizl, sensa parl di Dante stes, a
rapresentvin tant mij il "bil stil nuf."

[546] Arnalt Daniel, za minsont tal vers 115, ca si esprimar in
provensl fra cualchi riga.

[547] A  ben clar che il provensl a l cusn dret dal furln.

[548] L'nzul a ghi apars al  tramnt. Par una descrisin detalida su
chista determinasin di Dante in rigurt a l'ora, i sugers di lzi i
comentatus.

[549] Cf. Vanzli di San Mato, v.8.

[550] A l doventt plit coma un murt.

[551] Sti righis a sugersin che Dante al veva vut ocasin di jdi zent
condanda vign bruzda viva.

[552] La storiuta di Tisbe e Piramo, una sorta di Romeo e Gjulieta pre-
shakespeariana, a' contda da Ovidio ta la so Metamorfosi.

[553] Fin a stu punt, i tre a vvin cjamint in fila indiana, cun
Stasio tal mis.

[554] Ind ca tacava la scjala ca partva al parads terstri.

[555] A l'era zut a durm--o tramontt.

[556] Citrea = Venere.

[557] Lia, prima femina di Jacob, ch usda da Dante coma simbul da la
vita atva. (Vandelli) La corona ca si met tal cjaf a  na corona fata
di buni operis.

[558] Rachel, seconda femina di Jacob, a  ch usda coma simbul da la
vita contemplatva.

[559] I splendus dal vers 109 a crjn stu efit.

[560] Ches temporls.

[561] Lsiti guid da se ca ti par just.

[562] Beatrs.

[563] "Chej" a sarsin i flus, arbuj, etc., di stu post. Virgilio,
duncja, a ghi da la silta di us stu timp ta la vita contemplativa
(stant sintt) o atva (cjaminnt fra flus e rbuj.)

[564] Su di te i confers il podj temporal e spiritual.

[565] Sicoma ca era matna, l'ombrena dal mont dal purgatri a vegneva
butada virs ovest, par la ca si plevin li ramsis.

[566] Visn di Ravna.

[567] Ta stu post a l sempri il mis di maj, cu li so grandis belsis
primaverlis.

[568] Divirsis interpretasins di sta riga a son pusbulis. Robuschi e
altris a crdin ca sedi Proserpina ca pirt la primavera (i flous ca
steva cjolnt s). J invnsi i crot che al momnt dal rapimnt da
Plutn, Proserpina (la primavera) a pirt so mari (la cjera, la natura)
par via ca ven trasportda tal mont di sot; mentri che Cerere (la
mari), pierdnt so fia, a pirt la primavera stsa.

[569] Cupid.

[570] Tal sens che Cupid di solit al culpva  altris, no so mari, che
stavlta al veva fat inamor di Adn.

[571] Che di Serse a  una lesion che al d di vuj a varsin da tegni
in mins chej tipos coma Bush mentri ca si preparing a invdi il Irak,
pensnt, coma Serse, che sbarassi di Saddam Hussein a sedi na roba da
nuja e sensa nisna coseguensa negativa.

[572] Chistis a sarsin localits ta li do bandis dal Elespnt; Leandro
a l'era costrt a nod da un post a l'altri par z a cjat la so amnt,
fin che a un bil moment a si'a negt.

[573] Il Let.

[574] Il Salm XCI, cal dis fra l'altri quam magnificata sunt opera tua,
Domine!

[575] Dante a si rifers a li peraulis di Stasio (Purg. XXI, 43. . ..) cal
veva dita che ca no si varsin cjatt cambiamns di timp.

[576] Diu al pol cjat e amir la perfesin doma in se stes.

[577] Da l'entrda in s, il purgatri a l lbar da chej turbamns ca
crijn chi di nualtris l'ga e la cjera.

[578] Ca sars la nustra cjera, no che dal alt dal purgatri.

[579] Di l--tal nustri mont--stu frutn (dal rbul dal ben e da mal?)
a nol esst.

[580] Tal cors da la purificasin a bisugna che na anima si dismintij
daj pecjs ca'a comett e ca si recuardi doma dal ben ca'a fat.

[581] Il gust da l'aga di Let e di Eno.

[582] Ognun daj pos di na volta, chej ispirs tal Parns. Fra chiscjus
a sarsin encja Virgilio e Stasio; e a' par chel che Dante, ta la
prosima riga, a si volta virs di lu.

[583] Dante al veva cjolt i so vuj da la bila Matilda doma par un
momentt.

[584] A sars bil savj se Dante al usars li stesi espresins encja
vuj cuant che la potnsa feminista a  tal che ta un sens no tant
indirect a parta parfn a gueris coma che da l'Afghanistan par liber
li feminis dal so vel.

[585] Il sun da la melodia minsonda tal vers 22.

[586] Li Musis.

[587] Viglis.

[588] Dante al usa l'Elicn, il post ind ca stan li Musis, invnsi da
li fontnis--o risultvis--Aganipa e Ipocrina--ca vgnin fu dal
Elicn. Il sens a l che Dante al vou bevi da li ghis di sti fontnis
par otgni la ispirasin ca ghi ocr par continu.

[589] Il rest da li Musis.

[590] L'ogjt percept da p di un sens e che, di conseguensa, al pol
ingan un daj sens, coma cal ingna il sens da la vista ta stu casu
ch.

[591] "t" = forma, aspit. (Dante a si veva visint ai rbuj cuss
tant ca nol podva p vign ingant in ta se cal jodva.

[592] Chista "virtt" a sars che facoltt inteletul ca ghi permt a
la razn di percep la verett da li robis.

[593] Matelda.

[594] Tal nustri mont.

[595] Dal flun Let, che i pos e Matelda a stan percornt.

[596] Li flamtis a somevin pinj.

[597] Li sit listis a rafigrin i sit regj dal sant spirit: il
savj, l'intelt, il bon consj, la fursa, la sinsa, la piett, e il
timu di Diu. (Vandelli)

[598] Li strichis colordis lasdis da li flamtis a son iriddis, coma
ca l l'arcobaln o ca son i sircuj che ogni tant a si jdin atr da la
luna. (Delia)

[599] Dante a no la la capacitt di jdi cuss lontn coma cal pos il
spirit di Diu.

[600] Secont Vandelli, scju vincjacuatri vecjus a rapresntin i
vincjacuatri libris dal Vecju Testamnt.

[601] Cuss al saluda Maria l'arcnzul Gabril.

[602] Coma che tal cjl na stela a cjoj'l post di un'altra.

[603] Smbul daj cuatri libris dal Nuf Testamnt.

[604] La descrisin di Dante a derva in part da Ezechiel e in part da
San Zuan da l'Apocals.

[605] Il grifn, a ni recurda il Vandelli, a l un simbul amndi adt
par rapresent Crist: Crist a la cualits divinis e umanis, coma che il
grifn a l un puc cuila e un puc leon. Il cjar al rapresentars la
Glisia.

[606] A  da not che la part dal grifn ca rapresnta il divn a'a la
corispondnsa cuila/ru, il p maestus daj usij e il p presius daj
metj. La part umana (il leon) a  in blanc e ros.

[607] L'amonimnt che, coma ca ghi'a susedt a Fetn, cuss a podars
susdighi al Papa sa nol ves da guid ben il cjar da la Glisia.

[608] Li tre feminis a rapresntin li tre virts teologalis: la rosa =
la caritt; la verda = la speransa ; la blancja = la fede.

[609] Li cuatri virts cardinals: la prudensa (= chista), la gjustsia,
la fuartsa e la tempernsa. (Vandelli al esplora al lunc il valu
symbolic di sti aparisins.)

[610] San Luca e San Pauli, secont i comentatus.

[611] La natura a veva fat Ipocrate pal inters daj mis (chej nemj ca
son i predils da la natura--coma ca crodvin na volta).

[612] Stu altri vecju al sars San Pauli, cal mostra cu la so spada il
gran podj da la perula di Diu.

[613] San Zuan, l'autu da l'Apocals. A soma cal durmsi; ma in
realtt a l tegnt ben svet da lis o visins.

[614] I ultins sit minsons.

[615] Ca rin vists in blanc.

[616] La caritt, ca supurta il Nuf Testamnt, a  rapresent`ada in
rs; la fede dal Veciu Testamnt in blanc.

[617] Diu stes, tal Empireo, ma encja chel compls di cjandelirs,
etc., za descrt.

[618] Il setentrin p bas (l'Orsuta cu la stela polar), cal guida il
marinr.

[619] Di matina bunra, cuant che'l sorli apna apna al ven su, a l
velt da vapus ca ni permtin di vuardlu a vuj ns.

[620] Un amu cal va'n davu un bel puc, coma che Dante al conta ta la
so Vita Nuova.

[621] Dante a nol veva nencja nuf js cuant cal veva jodt Beatrs pa
la prima volta.

[622] Una cuantitt amndi psula (un otf di un'onsa).

[623] Dutis li belsis dal parads terstri, pierddis da Eva, a no
bstin par tgnimi dal planzi.

[624] Chista, in fat, a  l'unica volta che il nn di Dante a l
minsont ta la Comdia.

[625] Fujs dal ulf, ca ghi rin sacris a Minerva.

[626] La font a sars il Let stes.

[627] La Slovenia dal d di vuj.

[628] Il pas cal pirt ombrena al sars l'Egt, o altri pas
nordafricns, indul che ogni tant il sorli a l cuss dret in parzra
daj ogjs ca ghi stan sot che chej a no forming nisna ombrena.

[629] Cal sars il cori da li sfris celstis.

[630] I nzui ca vvin dimostrt compasin pal pur Dante.

[631] Beatrs e i nzuj.

[632] Ta l'originl l'ecuivalnt di "zovent" a sars la "vita nova" di
Dante.

[633] Chista a sars la condisin dal pur Dante cuant che par prin i
lu jodn al'insi dal Infir, cunfs e pierdt tal bosc scur.

[634] A l restt l imbacucht, cu la bcja virta ma sensa si bon di
dzi nja.

[635] Beatrs a  muarta cuant ca veva 25 js.

[636] Sens: La lama ca dovars pun il pecjadu a ven smusda dal
intervegn da la misericordia divina.

[637] Tal e cual di chej ch'encjam a ghi fan part dal mont da li robis
falsis.

[638] Beatrs a ghi sta diznt a Dante ca nol veva da vej pierdt timp
a z in sercja di chej plasjs di stu mont, coma par esempli il plasj
sesul.

[639] Colps o avs di percul.

[640] Il vint nostrl al sars il vint da la tramontna; chel altri a
l il vint da l'Africa.

[641] Rifernt a la so musa coma "barba," Beatrs a ghi fa recuard a
Dante ca no l p un frutt. E luj a si sint mortifict.

[642] Stu si in do natris a l il grifn--miza cuila e mis len--
simbul da la dopla natura di Ges Crist.

[643] L'ga dal Let a lu purifica e a ghi cjj la memria daj so
pecjs.

[644] Chistis a sarsin li virts cardinals, che cul so fa a dimstrin
di volj protzilu.

[645] Indul ca forming una da li costelasins.

[646] Da l'insi, alra, Beatrs a era stada dotda di dtis li virts.

[647] Li virts teologls (caritt, speransa e fede) ca ghi darn na
man a Dante di jdi li verets riveldis p benn.

[648] Taj vuj di Beatrs.

[649] Coma za minsont, il grifn a l stat destint a rapresent il
Crist in ta la natura umana e che divina.

[650] In se il grifn al restva imutt, ma a si tramutva taj vuj di
Beatrs o in tal aspit uman o in ta chel divn.

[651] La sostansa di chista esclamasin di Dante a  la realizasin so
che nisn al podars maj descrivi cun precision la bielsa di Beatrs.

[652] I dis js ca separvin il poeta dal'n da la murt di Beatrs.

[653] A l'era dut concentrt tal amir la bielsa di Beatrs.

[654] Sti tre zvinis, ca rapresntin li tre virts cardinals, a ghi
stan partnt a mins a Dante di smtila di fis Beatrs.

[655] I sit cjandelirs za minsons tal cjant XXIX.

[656] Cu la bandiera.

[657] Mentri che il cjar al zira, Dante e compjs a son ta la banda
interna da l'orbita.

[658] I comentatus a sugersin che stu rbul al rapresenta l'impero
roman, mentri che il cjar traint dal grifn al rapresenta la Glisia.
L'arbul svistt, duncja, al sugers la condisin dal impero ca esisteva
sensa intervnt redentf di Crist.

[659] Coma che, di fat, a ghi'a capitt a la nustra nonta Eva, che
osteda, dopo vej sercjt il frut di stu rbul!

[660] A la let il timn dal cjar a la frascja cu la frascja stesa. Ta
che maniera ch a ven rapresentda l'unin dal'Impero cu la Glisia.

[661] La lus dal sorli a si mscja cu la lus da la costelasin dal
Cjavrn, ca segus la costelasin dal Ps.

[662] Sot n'altra costelasin--che dal Toru.

[663] Gjove, ca s'inamorva su par ju di dtis li zvinis ca ghi
capitva da jdi, a si'a pur inamort di Io e a ogni cost al volva
entr ta li so grasis. La so femina (Gjunon), per, volnt ostacullu
(chi sa maj pars), a'a mett Argo (chel mostru daj sent vuj) a vurdia
di Io. Alra Gjove a la mandt Mercurio a indurmid il pur Argo cul
contighi la storia da la ninfa Siringa. Tal fratmp, Gjove a si'a
aprofitt e cuss via diznt.

[664] I sugers di consult i comentatus par una spiegasin
aprufundda da la relasion fra il svesi di Dante e chel daj apstui.

[665] La compagnia e i altris a sarsin chej spirs (li ninfis, i
vecjus, ecc.) ca compagnvin il cjar. A  da agjngi che si si
recuardn che il grifn al rafigra Crist, alra il fat che ads al va
in alt al rapresenta l'asensin di Crist tal cjel.

[666] Cjar--il "plaustrum" latn.

[667] L'Acuiln e il Austri a son doj vincj' ca tirin fuart.

[668] Residnt ta sta "silva"--o parads terstri.

[669] L'acuila e i so dans a rapresntin li persecusins dal impero
viers la Glisia.

[670] "Secja" pars che la volp, coma simbul da la eresia, a  al dizn
di ogni buna dutrna. (Vandelli)

[671] Secnt i comentats, l'cuila ch a rapresenta l'imperatu
Costantn e la so donasin al papa.

[672] Il dragn descrt ta che righis chi a l il Satans.

[673] La donasin di Costantn, fata cun buna intensin, cul z dal
timp a veva da partighi brus momns a la Glisia.

[674] Il cjar al ven cuss a some la bestia da l'Apocals. I cjafs
corns a rapresntin i sit vsis principj ca vegnvin a cormpi la
Glsia: la suprbia, l'invdia, la rbia, l'avarsia, la musett e la
gola.

[675] La Curia romana che, coma ch'jodn ta li righis ca segusin, a si
cocola cul gignt, o re di Fransa.

[676] Par Dante, il rapurt fra il Papa e il re di Fransa a l'era
amndi puc san!

[677] Dante ch al rapresenta la zent cristiana--o forsi il ppul
italin.

[678] Un sugerimnt, ch, da la trasferta da la Curia a Avignn.

[679] Li tre virts telogls e li cuatri virts cardinals.

[680] Perulis che Gjes a ghi'a dita ai apstui prin di mur.

[681] La fiola: Matelda; chel: Stasio.

[682] E se ca ghi zovars tant al me bisgnu.

[683] La Glisia a era, ma a no  p, par via che ads a  sot dominio
di Satana.

[684] Li plumis lasdis da l'cuila a rapresntin i bens di stu mont
ca'an vut l'efit di cormpi la Glisia e di fala dovent la "putana dal
gigant," coma descript p s.

[685] "Cinquecento dieci e cinque" tal originl. A no' clar se Dante a
la volt signific DXVo pr li cifris individulis: un D, un X e un V,
ca podarsin vign  lezdis coma DVX ( = DUX = duce). A  mij, ch,
consult chej ca san.

[686] Tant Temi che la Sfinx a proponeva orcui ca rin durs da cap.

[687] Cuant che Edipo al veva rislt il problema propont da la Sfinx,
chista a si veva rabit e fat dans grancj' taj cjamps (a piris e
blava). Ma stavolta a no sarn dans pars che i fs (ca farn da
Najadi) a risolvarn l'enigma.

[688] Da l'cuila e dal gigant. Par altri interpretasins, a' mij
consult i esprs.

[689] Par vejghi dat na roseda al mils, Adamo a la dovt spet
sincmil js  prin che il signu al vegns a ridmilu.

[690] Piramo a la cul so sanc macjt li moris che da blncjs a son
doventdis rosis. Cuss la vanitt daj plasjs di Dante a ghi scolors
la mins.

[691] Ta la proibisin riguadnt il rbul.

[692] I pelegrins a tornvin da la Cjera Santa  cun'un bastn fast di
fujs di palma, par ricordu.

[693] A sta di fat che sta dutrina, basda sul crodi che l'intelt al
rvi a cap dut, a no' suficnt par rndighi pusbul a Dante di riv a
cap li verets "riveldis" da Beatrs.

[694] Festina = espresin latina ca ca mi va tant comuda a mi coma a
Dante; a ten a signific il muvimnt p rpit dal Prin Mobil rispit a
la cjera.

[695] Li sit virts chi vin za incuntrt.

[696] No se na ironia delisisa che mentri chi staj scrivnt (il 23 di
dicembri, 2002), sta zona fra il Tigris e l'Eufrate a  doventda un
daj centros di dut il mal di stu mont?  Chi sa se, dopo vjla distrta,
a tornar a dovent un  Parads Tersti come ca l'r stat?

[697] L'ga dal Euno a ripuarta la memoria il ben che un a la fat o
penst.

[698] Li regulis da l'art.

[699] Indul ca la bevt l'ga dal Eno.









***END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMDIA: PURGATRI***


******* This file should be named 16188-8.txt or 16188-8.zip *******


This and all associated files of various formats will be found in:
http://www.gutenberg.org/dirs/1/6/1/8/16188


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.net/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
This particular work is one of the few copyrighted individual works
included with the permission of the copyright holder.  Information on
the copyright owner for this particular work and the terms of use
imposed by the copyright holder on this work are set forth at the
beginning of this work.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.net

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.net),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS,' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org

Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including including checks, online payments and credit card
donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Each eBook is in a subdirectory of the same number as the eBook's
eBook number, often in several formats including plain vanilla ASCII,
compressed (zipped), HTML and others.

Corrected EDITIONS of our eBooks replace the old file and take over
the old filename and etext number.  The replaced older file is renamed.
VERSIONS based on separate sources are treated as new eBooks receiving
new filenames and etext numbers.

Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

http://www.gutenberg.net

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

EBooks posted prior to November 2003, with eBook numbers BELOW #10000,
are filed in directories based on their release date.  If you want to
download any of these eBooks directly, rather than using the regular
search system you may utilize the following addresses and just
download by the etext year.

http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext06

    (Or /etext 05, 04, 03, 02, 01, 00, 99,
     98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90)

EBooks posted since November 2003, with etext numbers OVER #10000, are
filed in a different way.  The year of a release date is no longer part
of the directory path.  The path is based on the etext number (which is
identical to the filename).  The path to the file is made up of single
digits corresponding to all but the last digit in the filename.  For
example an eBook of filename 10234 would be found at:

http://www.gutenberg.net/1/0/2/3/10234

or filename 24689 would be found at:
http://www.gutenberg.net/2/4/6/8/24689

An alternative method of locating eBooks:
http://www.gutenberg.net/GUTINDEX.ALL

*** END: FULL LICENSE ***
